مقدمه
در 17 سپتامبر 1998، مسعود بارزانی از حزب دموکرات کردستان و جلال طالبانی از اتحادیهٔ میهنی کردستان در واشنگتن دی‌سی گرد هم آمدند تا توافق واشنگتن را امضا کنند؛ پیمان صلحی با میانجی‌گری آمریکا که به جنگ داخلی ویرانگر کردهای عراق در 1994–1998 پایان داد. مادلین آلبرایت، وزیر امور خارجهٔ آمریکا، آن را «فصلی تازه و امیدبخش» در سیاست کردی نامید. این توافق دو حزب را متعهد کرد که قدرت سیاسی و درآمدها را تقسیم کنند، مانع استفادهٔ پ‌ک‌ک از شمال عراق شوند، از ورود نیروهای عراقی به منطقهٔ کردنشین جلوگیری کنند و برای یکپارچه کردن دوبارهٔ ادارهٔ تقسیم‌شدهٔ کردستان بکوشند.
توافق واشنگتن نقطهٔ عطفی بود: به چهار سال درگیری برادرکُشانه میان دو جنبش سیاسی قدرتمند کرد پایان داد؛ درگیری‌ای که هزاران نفر را کشته و ده‌ها هزار نفر را آواره کرده بود و نیروهای صدام حسین و مداخلهٔ نظامی ایران را به قلمرو کردستان کشانده بود. اما این توافق کاستی‌های عمیقی نیز داشت. به جای ایجاد حکومتی یکپارچهٔ کردی، اداره‌ای دوگانه را نهادینه کرد: حزب دموکرات از اربیل حکومت می‌کرد و اتحادیهٔ میهنی از سلیمانیه؛ تقسیم‌بندی‌ای که از بسیاری جهات تا امروز پابرجاست.
فهرست مطالب
توافق واشنگتن چه بود؟
توافق واشنگتن پیمان صلحی بود که در 17 سپتامبر 1998 میان حزب دموکرات کردستان و اتحادیهٔ میهنی کردستان، با میانجی‌گری ایالات متحده و وساطت مادلین آلبرایت، وزیر امور خارجه، و مقام‌های ارشد وزارت خارجه امضا شد. این توافق پس از بیش از دو هفته مذاکرهٔ فشرده در واشنگتن دی‌سی به دست آمد و رسماً به جنگ داخلی کردهای عراق پایان داد که از مه 1994 جریان داشت.
این توافق هر دو حزب را متعهد کرد که قدرت سیاسی و درآمدها را تقسیم کنند، ادارهٔ کردستان را دوباره یکپارچه سازند، مانع استفادهٔ پ‌ک‌ک از شمال عراق شوند و از ورود نیروهای حکومت عراق به منطقهٔ کردنشین جلوگیری کنند. ایالات متحده تعهد کرد برای حفاظت از کردها در برابر تهاجم احتمالی صدام حسین از نیروی نظامی استفاده کند. برنامهٔ زمانی بلندپروازانه‌ای تعیین شد: سه ماه آماده‌سازی برای حکومت مشترک و سپس شش ماه حکومت انتقالی که به انتخابات تازه بینجامد.
نکات کلیدی
• توافق واشنگتن به چهار سال جنگ داخلی میان حزب دموکرات کردستان و اتحادیهٔ میهنی کردستان پایان داد؛ درگیری‌ای که هزاران نفر را کشت، ده‌ها هزار نفر را آواره کرد و در جریان آن بارزانی گارد جمهوری صدام حسین را به قلمرو کردستان دعوت کرد.
• این توافق انحصار دوگانهٔ حزب دموکرات و اتحادیهٔ میهنی را نهادینه کرد و ترتیباتی برای تقسیم قدرت پدید آورد که به پایهٔ حکمرانی کردی تبدیل شد، اما تقسیم سیاسی میان اربیل و سلیمانیه را نیز تثبیت کرد.
• تعهد آمریکا به استفاده از نیروی نظامی برای حفاظت از کردها در برابر صدام، قوی‌ترین تعهد امنیتی آمریکا به مردم کرد در تاریخ بود و هنگامی که تهاجم 2003 رژیم بعثی را سرنگون کرد، نقشی تعیین‌کننده یافت.
• این توافق ثبات سیاسی‌ای را فراهم کرد که به اقلیم کردستان امکان داد از برنامهٔ نفت در برابر غذا بهره ببرد و در جریان تهاجم 2003 و تدوین قانون اساسی عراق در 2005، جبهه‌ای متحد ارائه دهد.
اطلاعات کوتاه
توافق: توافق واشنگتن، یا پیمان صلح واشنگتن تاریخ: 17 سپتامبر 1998 طرف‌ها: حزب دموکرات کردستان به رهبری مسعود بارزانی و اتحادیهٔ میهنی کردستان به رهبری جلال طالبانی میانجی: ایالات متحده، با وساطت مادلین آلبرایت، وزیر امور خارجه نوع: پیمان صلح و توافق تقسیم قدرت مفاد اصلی: تقسیم قدرت و درآمدها؛ یکپارچه کردن دوبارهٔ ادارهٔ کردستان؛ جلوگیری از استفادهٔ پ‌ک‌ک از شمال عراق؛ جلوگیری از ورود نیروهای عراقی؛ تعهد آمریکا به حفاظت نظامی زمینه: جنگ داخلی کردهای عراق در 1994–1998؛ حملهٔ 1996 به اربیل با مشارکت گارد جمهوری صدام نتیجه: پایان جنگ داخلی؛ نهادینه شدن ادارهٔ دوگانهٔ حزب دموکرات و اتحادیهٔ میهنی؛ فراهم شدن ثبات سیاسی برای توسعهٔ حکومت اقلیم کردستان برنامهٔ زمانی انتخابات: برای ژوئن 1999 برنامه‌ریزی شده بود و هرگز در موعد مقرر برگزار نشد
زمینهٔ تاریخی: جنگ داخلی کردها
انتخابات کردی 1992 تقسیم تقریباً دقیق 50-50 میان حزب دموکرات و اتحادیهٔ میهنی ایجاد کرده بود و به حکومتی ائتلافی انجامید که خیلی زود زیر بار بدگمانی متقابل فروپاشید. دو حزب بر سر تقسیم درآمدهای گمرکی تجارت پرسود قاچاق میان عراق و ترکیه اختلاف داشتند: حزب دموکرات گذرگاه مرزی خابور را در اختیار داشت و هر هفته میلیون‌ها دلار دریافت می‌کرد، در حالی که سهم اتحادیهٔ میهنی اندک بود. در مه 1994، جنگ میان نیروهای پیشمرگهٔ دو حزب آغاز شد.
جنگ داخلی اقلیم کردستان را ویران کرد. طالبانی با ایران ائتلاف کرد و اجازه داد نیروهای ایرانی در خاک عراق علیه حزب دموکرات کردستان ایران عملیات نظامی انجام دهند. بارزانی در پاسخ، یکی از بحث‌برانگیزترین تصمیم‌های تاریخ کرد را گرفت: از گارد جمهوری صدام حسین دعوت کرد به او کمک کند اربیل را از اتحادیهٔ میهنی پس بگیرد. در 31 اوت 1996، 30,000 نیروی عراقی و لشکرهای زرهی گارد جمهوری به اربیلِ تحت کنترل اتحادیهٔ میهنی حمله کردند؛ شهر را گرفتند و به حزب دموکرات امکان دادند پایتخت کردستان را به تصرف درآورد.
این صحنه که رهبران کرد، همان رژیمی را که نسل‌کشی انفال را مرتکب شده بود به مداخله در درگیری داخلی کردها دعوت کردند، یکی از تاریک‌ترین لحظه‌های جنبش ملی کرد بود. جنگ داخلی همچنین به دستگاه‌های اطلاعاتی صدام امکان داد به مخالفان کرد نفوذ کنند، مخالفان را بازداشت کنند و عملیات سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، سیا، را در شمال عراق برچینند. تا 1997 آتش‌بس برقرار شده بود، اما منطقه همچنان تقسیم‌شده باقی ماند. چندین ابتکار صلح شکست خورده بود تا اینکه ایالات متحده در 1998 با میانجی‌گری مستمر در سطح عالی وارد عمل شد.
مفاد توافق: صلح بدون اتحاد
توافق واشنگتن هر دو حزب را متعهد کرد قدرت سیاسی و درآمدها را تقسیم کنند، پارلمان و ادارهٔ کردستان را دوباره یکپارچه سازند، مانع پناه گرفتن پ‌ک‌ک در شمال عراق شوند و ورود نیروهای حکومت عراق به منطقهٔ کردنشین را ممنوع کنند. آمریکا تعهد کرد در برابر تهاجم احتمالی صدام حسین از کردها حفاظت نظامی کند؛ قوی‌ترین تعهد امنیتی آمریکا به مردم کرد در تاریخ.
با این حال، در عمل، توافق به جای یکپارچگی، تقسیم را نهادینه کرد. بارزانی و طالبانی ترتیبات تقسیم قدرت را دقیقاً به همان معنا به کار گرفتند: تقسیم قدرت میان دو ادارهٔ جداگانه، نه ادغام در حکومتی واحد. حزب دموکرات همچنان از اربیل حکومت می‌کرد و اتحادیهٔ میهنی از سلیمانیه. هر حزب شبکه‌های حمایت و وابستگی سیاسی خود را ساخت، نیروهای پیشمرگهٔ جداگانه را حفظ کرد و عملاً یکی از دو حکومت موازی در اقلیم کردستان را اداره کرد. انتخابات برنامه‌ریزی‌شده هرگز در موعد مقرر برگزار نشد.
گاه‌شمار رویدادهای اصلی
مه 1994: جنگ داخلی کردهای عراق میان حزب دموکرات و اتحادیهٔ میهنی آغاز شد.
اوت 1996: بارزانی از گارد جمهوری صدام دعوت کرد به تصرف اربیل از اتحادیهٔ میهنی کمک کند.
نوامبر 1997: حزب دموکرات آتش‌بس یک‌جانبه اعلام کرد و اتحادیهٔ میهنی پذیرفت به آن پایبند باشد.
ژوئیهٔ 1998: آمریکا رهبران حزب دموکرات و اتحادیهٔ میهنی را برای مذاکرات فشردهٔ صلح به واشنگتن دعوت کرد.
17 سپتامبر 1998: بارزانی و طالبانی توافق واشنگتن را امضا کردند و جنگ داخلی پایان یافت.
سپتامبر 2002: بارزانی و طالبانی به توافق عادی‌سازی سری رش دست یافتند و پارلمان کردستان با حضور همهٔ اعضا تشکیل جلسه داد.
2003: تهاجم به عراق به رهبری آمریکا؛ حزب دموکرات و اتحادیهٔ میهنی برای سرنگونی صدام همکاری کردند؛ خودمختاری کردها در قانون اساسی 2005 تثبیت شد.
میراث و اهمیت برای تاریخ کرد
بزرگ‌ترین دستاورد توافق واشنگتن، پایان دادن به جنگ داخلی کردها و ایجاد ثبات سیاسی‌ای بود که به اقلیم کردستان امکان داد در دهه‌های بعد توسعه یابد. بدون این توافق، احتمالاً حزب دموکرات و اتحادیهٔ میهنی به جنگ ادامه می‌دادند و ممکن بود به صدام حسین فرصت دهند دوباره شمال کردنشین را زیر کنترل خود بگیرد. صلح حاصل از توافق، با همهٔ کاستی‌هایش، پیش‌شرط هر آنچه پس از آن رخ داد بود: توسعه با بودجهٔ برنامهٔ نفت در برابر غذا، همکاری با آمریکا در 2003 و به رسمیت شناخته شدن خودمختاری کردها در قانون اساسی.
بزرگ‌ترین ناکامی توافق آن بود که به جای تحقق اتحاد، تقسیم را تثبیت کرد. انحصار دوگانهٔ حزب دموکرات و اتحادیهٔ میهنی به ساختار دائمی حکمرانی کردی تبدیل شد؛ با اداره‌های جداگانه، نیروهای پیشمرگهٔ جداگانه و شبکه‌های جداگانهٔ حمایت و وابستگی سیاسی که تا امروز پابرجا مانده‌اند. هنگامی که اقلیم کردستان با تهدیدهایی علیه موجودیت خود روبه‌رو شد، از داعش در 2014 تا پاسخ نظامی بغداد به همه‌پرسی استقلال 2017، نبود فرماندهی سیاسی و نظامی یکپارچهٔ کردی پیامدهایی ویرانگر داشت.
توافق واشنگتن همچنین جایگاه ایالات متحده را به‌عنوان اصلی‌ترین ضامن خارجی امنیت کردها در عراق تثبیت کرد؛ نقشی که در 2003 تعیین‌کننده شد، اما با تغییر اولویت‌های آمریکا، کردها را آسیب‌پذیر نیز می‌کرد. الگویی که در واشنگتن شکل گرفت، یعنی وابستگی کردها به حفاظت آمریکا همراه با چندپارگی سیاسی داخلی آنان، همچنان سیاست کردی و روابط کردها و آمریکا را در زمان حاضر شکل می‌دهد.
پرسش‌های متداول
توافق واشنگتن چه بود؟
پیمان صلحی با میانجی‌گری آمریکا که در 17 سپتامبر 1998 میان حزب دموکرات کردستان به رهبری مسعود بارزانی و اتحادیهٔ میهنی کردستان به رهبری جلال طالبانی امضا شد و به جنگ داخلی کردهای عراق پایان داد. این توافق هر دو حزب را به تقسیم قدرت و درآمدها، جلوگیری از استفادهٔ پ‌ک‌ک از شمال عراق و جلوگیری از ورود نیروهای عراقی به منطقهٔ کردنشین متعهد کرد. آمریکا نیز حفاظت نظامی از کردها را تعهد کرد.
چرا جنگ داخلی کردها رخ داد؟
جنگ داخلی در مه 1994، عمدتاً بر سر تقسیم درآمد گمرکی تجارت قاچاق میان عراق و ترکیه آغاز شد. علت‌های عمیق‌تر شامل تقسیم 50-50 در انتخابات، بی‌اعتمادی متقابل، اختلاف‌های ایدئولوژیک و مداخلهٔ قدرت‌های منطقه‌ای بود: ایران از اتحادیهٔ میهنی حمایت می‌کرد و حزب دموکرات از عراقِ صدام دعوت کرد در 1996 برای تصرف اربیل وارد عمل شود.
آیا توافق واشنگتن حکومتی یکپارچهٔ کردی ایجاد کرد؟
خیر. هرچند توافق یکپارچگی دوباره را در نظر داشت، در عمل اداره‌ای دوگانه را نهادینه کرد: حزب دموکرات از اربیل حکومت می‌کرد و اتحادیهٔ میهنی از سلیمانیه. هر حزب نیروهای پیشمرگه، بودجه و شبکه‌های حمایت و وابستگی سیاسی جداگانه‌ای داشت. این تقسیم از بسیاری جنبه‌ها تا امروز ادامه دارد.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
مؤسسهٔ واشنگتن: توافق کردی از تعهد تازهٔ آمریکا حکایت دارد