Destpêk
Di 17ê îlona 1998 de, Mesûd Barzanî ji Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK) û Celal Talebanî ji Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê (YNK) li Washington, DC, li hev hatin da Peymana Washingtonê îmze bikin — lihevkirineke aştiyê bi navbeynkariya Dewletên Yekbûyî ku Şerê Navxweyî yê wêrankar ê Kurdên Iraqê (1994–1998) bi dawî kir. Wezîra Derve Madeleine Albright ew wek «beşeke nû û bi hêvî» di siyaseta Kurd de binav kir. Peyman her du partî sozdayî kir ku hêza siyasî û dahatê parve bikin, destûr nedin PKK bakurê Iraqê bikar bîne, pêşî li ketina leşkerên Iraqê ya herêma Kurd bigirin û ji bo yekbûna ji nû ve ya rêveberiya Kurd a dabeşkirî kar bikin.
Peymana Washingtonê nuqteyeke guherînê bû: çar sal pevçûna birakujî di navbera du tevgerên siyasî yên Kurd ên herî bi hêz de bi dawî kir; pevçûnek ku bi hezaran kuştibûn, bi deh hezaran koçber kiribûn û hem hêzên Sedam Huseyîn hem destwerdana leşkerî ya Îranê vexwendibû axa Kurd. Lê peyman her wiha kêmasiyên kûr hebûn. Li şûna avakirina hukumeteke yekgirtî ya Kurd, rêveberiyeke dualî sazî kir — PDK ji Hewlêrê bi rê ve dibir û YNK ji Silêmaniyê — dabeşbûnek ku ji gelek aliyan ve heta îro berdewam e.
Naverok
Peymana Washingtonê çi bû?
Peymana Washingtonê lihevkirineke aştiyê bû ku di 17ê îlona 1998 de di navbera PDK û YNK de bi navbeynkariya Dewletên Yekbûyî, di bin navbeynkariya Wezîra Derve Madeleine Albright û karbidestên bilind ên Wezareta Derve de hat îmzekirin. Li pey zêdetirî du hefteyan danûstandinên giran li Washington, DC, hat û Şerê Navxweyî yê Kurdên Iraqê ku ji gulana 1994 de dijwar berdewam bû bi fermî bi dawî kir.
Peyman her du partî sozdayî kir ku hêza siyasî û dahatê parve bikin, rêveberiya Kurd ji nû ve yek bikin, destûr nedin PKK bakurê Iraqê bikar bîne û pêşî li ketina leşkerên hukumeta Iraqê ya herêma Kurd bigirin. Dewletên Yekbûyî soz dan ku hêza leşkerî bikar bînin da Kurd ji êrişa gengaz a Sedam Huseyîn biparêzin. Bernameyeke demê ya bilindarmanc hat danîn: sê meh amadekarî ji bo hukumeta hevbeş, paşê şeş meh hukumeta derbasî ku ber bi hilbijartinên nû ve diçe.
Xalên Sereke
• Peymana Washingtonê çar sal şerê navxweyî di navbera PDK û YNK de bi dawî kir — pevçûnek ku bi hezaran kuştibûn, bi deh hezaran koçber kiribûn û Barzanî Gardê Komarî yê Sedam Huseyîn vexwendibû axa Kurd.
• Peyman du-serdestiya PDK û YNK sazî kir — rêkûpêkeke parvekirina desthilatdariyê ava kir ku bû bingehê rêvebirina Kurd lê her wiha dabeşbûna siyasî di navbera Hewlêr û Silêmaniyê de kûr kir.
• Soza Dewletên Yekbûyî ya bikaranîna hêza leşkerî da Kurd ji Sedam biparêzin xurttirîn sozdariya ewlehiyê ya Amerîkî ji gelê Kurd re di dîrokê de bû — û dema dagirkirina 2003 rejîma Beisî hilweşand diyarker bû.
• Peyman îstiqrara siyasî peyda kir ku hişt Herêma Kurdistanê ji Bernameya Petrol di Berdêla Xwarinê de sûd werbigire û di dagirkirina 2003 û nivîsandina Destûra Iraqê ya 2005 de eniyeke yekgirtî pêşkêş bike.
Agahiyên Kurt
Peyman: Peymana Washingtonê (Lihevkirina Aştiyê ya Washingtonê) Dîrok: 17ê îlona 1998 Alî: Partiya Demokrat a Kurdistanê (Mesûd Barzanî) û Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê (Celal Talebanî) Navbeynkar: Dewletên Yekbûyî (Wezîra Derve Madeleine Albright) Cure: Lihevkirina aştiyê û peymana parvekirina desthilatdariyê Mercên sereke: Parvekirina desthilatdarî û dahatê; yekbûna ji nû ve ya rêveberiya Kurd; astengkirina PKK li bakurê Iraqê; pêşîgirtina li ketina leşkerên Iraqê; soza parastina leşkerî ya Dewletên Yekbûyî Çarçove: Şerê Navxweyî yê Kurdên Iraqê (1994–1998); êrişa Hewlêrê ya 1996 ku Gardê Komarî yê Sedam di nav de bû Encam: Şerê navxweyî bi dawî kir; rêveberiya dualî ya PDK û YNK sazî kir; îstiqrara siyasî ji bo pêşketina HHK peyda kir Bernameya demê ya hilbijartinan: Ji bo hezîrana 1999 hatibû plan kirin (tu caran di dema xwe de nehat kirin)
Çarçoveya dîrokî: şerê navxweyî yê Kurd
Hilbijartinên Kurd ên 1992 dabeşbûneke hema tam 50-50 di navbera PDK û YNK de derxistibûn û bûn sedema hukumeteke yekîtiyê ku zû di bin giraniya gumana hevbeş de hilweşiya. Her du partî li ser parvekirina dahatên gumrikê ji bazirganiya qaçax a qezencdar a Iraq û Tirkiyeyê li hev nekirin — PDK deriyê sînorê Xabûrê kontrol dikir û heftane bi milyonan dolar kom dikirin, lê YNK kêm wergirt. Di gulana 1994 de, şer di navbera hêzên Pêşmerge yên her du partiyan de derket.
Şerê navxweyî Herêma Kurdistanê wêran kir. Talebanî bi Îranê re hevalbendiyek ava kir û destûr da operasyonên leşkerî yên Îranî li dijî Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê (PDKÎ) li axa Iraqê. Di bersivê de, Barzanî yek ji biryarên herî nakok ên dîroka Kurd da: wî Gardê Komarî yê Sedam Huseyîn vexwend da alîkariya wî bikin ku Hewlêrê ji YNK vegire. Di 31ê tebeha 1996 de, 30,000 leşkerên Iraqê û lîwayên zirxî yên Gardê Komarî êrişî Hewlêra di dest YNK de kirin, bajar girtin û hiştin PDK kontrola paytexta Kurd bigire.
Dîmena ku rêberên Kurd heman rejîma ku qirkirina Enfalê kiribû vexwendin da di pevçûneke nav Kurd de destwerdan bike nuqteya herî nizim ji bo tevgera neteweyî ya Kurd bû. Şerê navxweyî her wiha hişt ku xizmetên îstixbarata Sedam têkevin nav opozisyona Kurd, dijberan bigirin û operasyonên CIAyê li bakurê Iraqê hilweşînin. Heta 1997 agirbest li dar bû lê herêm dabeşkirî ma. Gelek destpêşxeriyên aştiyê têkçûbûn berî ku Dewletên Yekbûyî di 1998 de bi navbeynkariya bilind a berdewam destwerdan bikin.
Mercên peymanê: aştiya bê yekîtî
Peymana Washingtonê her du partî sozdayî kir ku hêza siyasî û dahatê parve bikin, parlamentoya Kurd û rêveberiyê ji nû ve yek bikin, destûr nedin PKK li bakurê Iraqê penageh peyda bike û hêzên hukumeta Iraqê ji ketina herêma Kurd bigirin. Dewletên Yekbûyî soza parastina leşkerî ya Kurdan ji êrişa gengaz a Sedam Huseyîn dan — xurttirîn sozdariya ewlehiyê ya Amerîkî ji gelê Kurd re di dîrokê de.
Lê di pratîkê de, peyman li şûna yekbûna ji nû ve dabeşbûn sazî kir. Barzanî û Talebanî rêkûpêka parvekirina desthilatdariyê tam wiha dîtin — parvekirina desthilatdariyê di navbera du rêveberiyên cuda de, ne yekbûna di hukumeteke tenê de. PDK ji Hewlêrê û YNK ji Silêmaniyê rêvebirin berdewam kirin. Her partiyê torên xwe yên patronajê ava kirin, hêzên Pêşmerge yên cuda parastin û di nav Herêma Kurdistanê de ya ku bi rastî du hukumetên paralel bûn bi rê ve birin. Hilbijartinên plankirî tu caran di dema xwe de nehatin kirin.
Demrêza bûyerên sereke
Gulana 1994 — Şerê Navxweyî yê Kurdên Iraqê di navbera PDK û YNK de dest pê kir.
Tebeha 1996 — Barzanî Gardê Komarî yê Sedam vexwend da di girtina Hewlêrê ji YNK de alîkariya wî bikin.
Mijdara 1997 — PDK agirbesteke yekalî ragihand; YNK razî bû agirbestê biparêze.
Tîrmeha 1998 — Dewletên Yekbûyî pêşengiya PDK û YNK ji bo danûstandinên giran ên aştiyê vexwendin Washingtonê.
17ê îlona 1998 — Barzanî û Talebanî Peymana Washingtonê îmze kirin; şerê navxweyî bi dawî bû.
Îlona 2002 — Barzanî û Talebanî gihîştin peymana asayîkirinê ya Serê Reş; parlamentoya Kurd bi tevahî civîya.
2003 — Dagirkirina Iraqê bi pêşengiya Dewletên Yekbûyî; PDK û YNK hevkarî kirin da Sedam hilweşînin; xweseriya Kurd di Destûra 2005 de hat cihkirin.
Mîras û giringî ji bo dîroka Kurd
Mezintirîn serkeftina Peymana Washingtonê bidawîkirina şerê navxweyî yê Kurd û avakirina îstiqrara siyasî bû ku hişt Herêma Kurdistanê di dehsalên li pey wê de pêş bikeve. Bê peymanê, PDK û YNK bi îhtîmaleke mezin dê şer berdewam bikirana û gengaz bû derfetê bidana Sedam Huseyîn ku kontrolê ji nû ve li bakurê Kurd ferz bike. Aştiya peymanê — tevî hemû kêmasiyên wê — pêşmerca hemû tiştên li pey wê bû: pêşketina fînansekirî bi Petrol di Berdêla Xwarinê de, hevkariya bi Dewletên Yekbûyî re di 2003 de û naskirina destûrî ya xweseriya Kurd.
Mezintirîn têkçûna peymanê ev bû ku li şûna gihîştina yekîtiyê dabeşbûn kûr kir. Du-serdestiya PDK û YNK bû avahiya mayînde ya rêvebirina Kurd, bi rêveberiyên cuda, hêzên Pêşmerge yên cuda û torên patronajê yên cuda ku heta îro berdewam in. Dema Herêma Kurdistanê bi gefên li hebûna xwe re rûbirû bû — ji DAIŞê di 2014 de û ji bersiva leşkerî ya Bexdayê ji referandûma serxwebûnê ya 2017 re — nebûna fermandariya yekgirtî ya siyasî û leşkerî ya Kurd wêrankar bû.
Peymana Washingtonê her wiha Dewletên Yekbûyî wek garantorê sereke yê derve yê ewlehiya Kurd li Iraqê xurt kir — rolek ku dê di 2003 de diyarker bibe lê dema pêşîneyên Amerîkayê biguherînin dê Kurd bêparastin jî bihêle. Şêwaza ku li Washingtonê hat danîn — girêdana Kurd bi parastina Dewletên Yekbûyî, bi perçebûna siyasî ya navxweyî ya Kurd re — di roja îro de siyaseta Kurd û têkiliyên Kurd û Amerîkayê şekil dide.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Peymana Washingtonê çi bû?
Lihevkirineke aştiyê bi navbeynkariya Dewletên Yekbûyî bû ku di 17ê îlona 1998 de di navbera PDK (Mesûd Barzanî) û YNK (Celal Talebanî) de hat îmzekirin û Şerê Navxweyî yê Kurdên Iraqê bi dawî kir. Her du partî sozdayî kir ku desthilatdarî û dahatê parve bikin, destûr nedin PKK bakurê Iraqê bikar bîne û pêşî li ketina leşkerên Iraqê ya herêma Kurd bigirin. Dewletên Yekbûyî soza parastina leşkerî ji Kurdan re dan.
Çima şerê navxweyî yê Kurd qewimî?
Şerê navxweyî di gulana 1994 de bi esasî li ser parvekirina dahata gumrikê ji bazirganiya qaçax a Iraq û Tirkiyeyê derket. Sedemên kûrtir dabeşbûna 50-50 ya hilbijartinan, nebaweriya hevbeş, cudahiyên îdeolojîk û destwerdana hêzên herêmî dihewandin (Îran piştgiriya YNK kir; PDK Iraqa Sedam vexwend da Hewlêrê di 1996 de bigire).
Ma Peymana Washingtonê hukumeteke yekgirtî ya Kurd ava kir?
Na. Her çend peyman yekbûna ji nû ve plan dikir, di pratîkê de rêveberiyeke dualî sazî kir — PDK ji Hewlêrê bi rê ve dibir û YNK ji Silêmaniyê. Her partiyê hêzên Pêşmerge yên cuda, budceyên cuda û torên patronajê yên cuda parastin. Ev dabeşbûn ji gelek aliyan ve heta îro berdewam e.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Enstîtuya Washingtonê — Peymana Kurd sozdariyeke nû ya Dewletên Yekbûyî nîşan dide
Navenda Rojhilata Navîn a LSE — Şerê navxweyî yê wêrankar ê Kurdên Iraqê
Projeya Delîlên Çêtir — Bidawîkirina şerê navxweyî yê Kurd li Iraqê