Giriş
17 Eylül 1998’de Kürdistan Demokrat Partisinden (KDP) Mesud Barzani ve Kürdistan Yurtseverler Birliğinden (PUK) Celal Talabani, yıkıcı Irak Kürt İç Savaşı’nı (1994–1998) sona erdiren, ABD’nin arabuluculuğunda hazırlanmış barış mutabakatı Washington Anlaşması’nı imzalamak için Washington, DC’de bir araya geldi. Dışişleri Bakanı Madeleine Albright, bunu Kürt siyasetinde “yeni ve umut verici bir bölüm” olarak adlandırdı. Anlaşma, iki partiyi siyasi iktidarı ve gelirleri paylaşmaya, PKK’nin Kuzey Irak’ı kullanmasını engellemeye, Irak askerlerinin Kürt bölgesine girmesini önlemeye ve bölünmüş Kürt yönetiminin yeniden birleşmesi için çalışmaya bağladı.
Washington Anlaşması bir dönüm noktasıydı: En güçlü iki Kürt siyasi hareketi arasında binlerce kişinin ölümüne, on binlercesinin yerinden edilmesine yol açan, hem Saddam Hüseyin’in kuvvetlerini hem de İran’ın askerî müdahalesini Kürt topraklarına davet eden dört yıllık kardeş kavgasını sona erdirdi. Ancak anlaşma derinden kusurluydu da. Birleşik bir Kürt hükümeti oluşturmak yerine, KDP’nin Erbil’den, PUK’nin Süleymaniye’den yönettiği ikili bir yönetimi kurumsallaştırdı; bu bölünme bugün de birçok bakımdan sürüyor.
İçindekiler
Washington Anlaşması Neydi?
Washington Anlaşması, ABD’nin Dışişleri Bakanı Madeleine Albright ve üst düzey Dışişleri Bakanlığı yetkililerinin arabuluculuğuyla, KDP ile PUK arasında 17 Eylül 1998’de imzalanan bir barış mutabakatıydı. Washington, DC’de iki haftayı aşkın yoğun müzakerelerin ardından geldi ve Mayıs 1994’ten beri şiddetle süren Irak Kürt İç Savaşı’nı resmen sona erdirdi.
Anlaşma, iki partiyi siyasi iktidarı ve gelirleri paylaşmaya, Kürt yönetimini yeniden birleştirmeye, PKK’nin Kuzey Irak’ı kullanmasını engellemeye ve Irak hükümet askerlerinin Kürt bölgesine girmesini önlemeye bağladı. ABD, Kürtleri Saddam Hüseyin’in olası saldırısından korumak için askerî güç kullanma sözü verdi. İddialı bir takvim belirlendi: Ortak hükümet için üç aylık hazırlığın ardından, yeni seçimlere götürecek altı aylık geçiş hükümeti.
Öne Çıkan Noktalar
• Washington Anlaşması, KDP ile PUK arasında binlerce kişinin ölümüne, on binlercesinin yerinden edilmesine yol açan ve Barzani’nin Saddam Hüseyin’in Cumhuriyet Muhafızlarını Kürt topraklarına davet ettiği dört yıllık iç savaşı sona erdirdi.
• Anlaşma, KDP-PUK ikili hâkimiyetini kurumsallaştırdı; Kürt yönetiminin temeli olan ama Erbil ile Süleymaniye arasındaki siyasi bölünmeyi de kökleştiren bir iktidar paylaşımı düzeni yarattı.
• ABD’nin Kürtleri Saddam’dan korumak için askerî güç kullanma sözü, tarihte Kürt halkına verilmiş en güçlü Amerikan güvenlik taahhüdüydü ve 2003 istilası Baasçı rejimi devirdiğinde belirleyici oldu.
• Anlaşma, Kürdistan Bölgesi’nin Petrol Karşılığı Gıda Programı’ndan yararlanmasına ve 2003 istilası ve 2005 Irak Anayasası’nın hazırlanması sırasında birleşik bir cephe sunmasına olanak tanıyan siyasi istikrarı sağladı.
Kısa Bilgiler
Anlaşma: Washington Anlaşması (Washington Barış Mutabakatı) Tarih: 17 Eylül 1998 Taraflar: Kürdistan Demokrat Partisi (Mesud Barzani) ve Kürdistan Yurtseverler Birliği (Celal Talabani) Arabulucu: Amerika Birleşik Devletleri (Dışişleri Bakanı Madeleine Albright) Tür: Barış mutabakatı ve iktidar paylaşımı anlaşması Temel Şartlar: İktidar ve gelir paylaşımı; Kürt yönetiminin yeniden birleşmesi; PKK’nin Kuzey Irak’ı kullanmasının engellenmesi; Irak askerlerinin girişinin önlenmesi; ABD’nin askerî koruma sözü Bağlam: Irak Kürt İç Savaşı (1994–1998); Saddam’ın Cumhuriyet Muhafızlarının katıldığı 1996 Erbil saldırısı Sonuç: İç savaşı sona erdirdi; ikili KDP-PUK yönetimini kurumsallaştırdı; Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nin gelişimi için siyasi istikrar sağladı Seçim Takvimi: Haziran 1999 için planlandı (zamanında yapılmadı)
Tarihsel Bağlam: Kürt İç Savaşı
1992 Kürt seçimleri, KDP ile PUK arasında neredeyse tam 50-50 bölünme yaratarak karşılıklı kuşkunun ağırlığı altında kısa sürede çöken bir birlik hükümetine yol açmıştı. İki parti, kazançlı Irak-Türkiye kaçakçılık ticaretinin gümrük gelirlerinin paylaşımında anlaşamıyordu; KDP, Habur sınır kapısını denetleyip haftalık milyonlarca dolar toplarken PUK çok az alıyordu. Mayıs 1994’te iki partinin Peşmerge kuvvetleri arasında çatışma patlak verdi.
İç savaş, Kürdistan Bölgesi’ni harap etti. Talabani, İran’la ittifak kurarak İran’ın Irak topraklarında İran Kürdistan Demokrat Partisine (KDPI) karşı askerî operasyonlarına izin verdi. Buna karşılık Barzani, Kürt tarihinin en tartışmalı kararlarından birini aldı: Erbil’i PUK’den geri almasına yardımcı olması için Saddam Hüseyin’in Cumhuriyet Muhafızlarını davet etti. 31 Ağustos 1996’da, 30.000 Irak askeri ve Cumhuriyet Muhafızlarının zırhlı tümenleri, PUK’nin elindeki Erbil’e saldırdı; şehri ele geçirerek KDP’nin Kürt başkentinin denetimini almasını sağladı.
Kürt liderlerin, Enfal soykırımını gerçekleştirmiş rejimin kendisini Kürtler arası bir çatışmaya müdahale etmeye davet etmesi, Kürt ulusal hareketinin en düşük noktalarından biriydi. İç savaş, Saddam’ın istihbarat servislerinin Kürt muhalefetine sızmasına, muhalifleri tutuklamasına ve CIA’in Kuzey Irak’taki operasyonlarını dağıtmasına da olanak tanıdı. 1997’ye gelindiğinde ateşkes vardı, ancak bölge bölünmüş kaldı. ABD’nin 1998’de sürekli, üst düzey arabuluculukla müdahale etmesinden önce birçok barış girişimi başarısız olmuştu.
Anlaşmanın Şartları: Birlik Olmadan Barış
Washington Anlaşması, iki partiyi siyasi iktidarı ve gelirleri paylaşmaya, Kürt parlamentosunu ve yönetimini yeniden birleştirmeye, PKK’ye Kuzey Irak’ta sığınak sağlamamaya ve Irak hükümet kuvvetlerinin Kürt bölgesine girişini engellemeye bağladı. ABD, Saddam Hüseyin’in olası saldırısına karşı Kürtlere askerî koruma sözü verdi; bu, tarihte Kürt halkına verilmiş en güçlü Amerikan güvenlik taahhüdüydü.
Ancak uygulamada anlaşma, yeniden birleşmeyi sağlamak yerine bölünmeyi kurumsallaştırdı. Barzani ve Talabani, iktidar paylaşımı düzenini tam olarak öyle ele aldı: Tek hükümette birleşme değil, iki ayrı yönetim arasında iktidarın paylaşımı. KDP Erbil’den, PUK Süleymaniye’den yönetmeyi sürdürdü. Her parti kendi himaye ağlarını kurdu, ayrı Peşmerge kuvvetlerini korudu ve Kürdistan Bölgesi içinde iki paralel hükümete karşılık gelen yapılar işletti. Planlanan seçimler hiçbir zaman zamanında yapılmadı.
Önemli Olayların Zaman Çizelgesi
Mayıs 1994 — KDP ile PUK arasında Irak Kürt İç Savaşı başlar.
Ağustos 1996 — Barzani, Erbil’i PUK’den almaya yardım etmesi için Saddam’ın Cumhuriyet Muhafızlarını davet eder.
Kasım 1997 — KDP tek taraflı ateşkes ilan eder; PUK ateşkese uymayı kabul eder.
Temmuz 1998 — ABD, yoğun barış görüşmeleri için KDP ve PUK liderlerini Washington’a davet eder.
17 Eylül 1998 — Washington Anlaşması, Barzani ve Talabani tarafından imzalanır; iç savaş sona erer.
Eylül 2002 — Barzani ve Talabani, Sarı Raş normalleşme anlaşmasına varır; Kürt parlamentosu tam oturumda toplanır.
2003 — ABD öncülüğünde Irak istilası; KDP ve PUK, Saddam’ı devirmek için işbirliği yapar; Kürt özerkliği 2005 Anayasası’nda güvence altına alınır.
Kürt Tarihi İçin Mirası ve Önemi
Washington Anlaşması’nın en büyük başarısı, Kürt iç savaşını sona erdirmesi ve Kürdistan Bölgesi’nin sonraki on yıllarda gelişmesine olanak tanıyan siyasi istikrarı yaratmasıydı. Anlaşma olmasaydı KDP ile PUK muhtemelen savaşmayı sürdürecek, belki de Saddam Hüseyin’e Kürt kuzeyi üzerinde yeniden denetim kurma fırsatı verecekti. Kusurları ne olursa olsun anlaşmanın barışı, ardından gelen her şeyin ön koşuluydu: Petrol Karşılığı Gıda kaynaklarıyla finanse edilen gelişme, 2003’te ABD’yle işbirliği ve Kürt özerkliğinin anayasal tanınması.
Anlaşmanın en büyük başarısızlığı, birliği sağlamak yerine bölünmeyi kökleştirmesiydi. KDP-PUK ikili hâkimiyeti, bugün de süren ayrı yönetimler, ayrı Peşmerge kuvvetleri ve ayrı himaye ağlarıyla Kürt yönetiminin kalıcı yapısı oldu. Kürdistan Bölgesi, 2014’te IŞİD’den ve 2017 bağımsızlık referandumuna Bağdat’ın askerî tepkisinden kaynaklanan varoluşsal tehditlerle karşılaştığında birleşik Kürt siyasi ve askerî komutasının yokluğu yıkıcı oldu.
Washington Anlaşması, ABD’yi Irak’ta Kürt güvenliğinin başlıca dış garantörü olarak da sağlamlaştırdı; bu rol 2003’te belirleyici olacaktı, ancak Amerikan öncelikleri değiştiğinde Kürtleri savunmasız da bırakacaktı. Washington’da kurulan örüntü — iç Kürt siyasi parçalanmasıyla birleşen ABD korumasına Kürt bağımlılığı — günümüzde Kürt siyasetini ve Kürt-Amerikan ilişkilerini şekillendirmeyi sürdürüyor.
Sık Sorulan Sorular
Washington Anlaşması neydi?
KDP (Mesud Barzani) ile PUK (Celal Talabani) arasında 17 Eylül 1998’de imzalanan, Irak Kürt İç Savaşı’nı sona erdiren, ABD’nin arabuluculuğunda hazırlanmış bir barış mutabakatıydı. İki partiyi iktidarı ve geliri paylaşmaya, PKK’nin Kuzey Irak’ı kullanmasını engellemeye ve Irak askerlerinin Kürt bölgesine girmesini önlemeye bağladı. ABD, Kürtlere askerî koruma sözü verdi.
Kürt iç savaşı neden oldu?
İç savaş, Mayıs 1994’te esas olarak Irak-Türkiye kaçakçılık ticaretinin gümrük gelirlerinin paylaşımı yüzünden patlak verdi. Daha derin nedenler arasında 50-50 seçim bölünmesi, karşılıklı güvensizlik, ideolojik farklılıklar ve bölgesel güçlerin müdahalesi vardı (İran PUK’yi destekledi; Saddam’ın Irak’ı, 1996’da Erbil’i ele geçirmek için KDP tarafından davet edildi).
Washington Anlaşması birleşik bir Kürt hükümeti oluşturdu mu?
Hayır. Anlaşma yeniden birleşmeyi öngörse de uygulamada KDP’nin Erbil’den, PUK’nin Süleymaniye’den yönettiği ikili bir yönetimi kurumsallaştırdı. Her parti ayrı Peşmerge kuvvetlerini, ayrı bütçelerini ve ayrı himaye ağlarını korudu. Bu bölünme bugün de birçok bakımdan sürüyor.
Kaynakça ve İleri Okumalar
Washington Enstitüsü — Kürt Anlaşması Yeni ABD Taahhüdüne İşaret Ediyor
LSE Orta Doğu Merkezi — Irak Kürtlerinin Yıkıcı İç Çekişmesi
Daha İyi Kanıt Projesi — Irak’ta Kürt İç Savaşını Sona Erdirmek