Dîroka tevgera neteweyî ya Kurdî pir caran bi rêya demên wê yên herî dramatîk tê vegotin: serhildan, ragihandin, şer û şehadet. Lê di bin van demên mezin ên dramatîk de dîrokeke bêdengtir heye: dîroka jin û mêran ku karê hêdîtir û kêmtir navdar ê avakirina tevna civakî û sazî dikirin; tevna ku bi rêya wê nasnameya Kurdî dihat parastin û veguhastin. Ehmed Osman ji vê kevneşopiyê bû.

Ew di 1879 de li herêmên Kurdistanê yên Împaratoriya Osmanî ya serdema dereng ji dayik bû û di nav tevliheviyên neasayî yên destpêka sedsala bîstemîn de rêya xwe dît: hilweşîna împaratoriyê, parçekirina Kurdistanê û damezrandina dewletên nû ku bi astên cihêreng li dijî nasnameya Kurdî bûn. Di vê demê de wî beşdarî jiyana perwerdehî, çandî û siyasî ya civaka xwe dikir. Ew di 1946 de mir, piştî ku serdemeke ku ji her serdemeke bi wê re tê berawirdkirin di dîroka Kurdan de zêdetir cîhana Kurdî ji bingehê guherandibû, jiyan kiribû.

Naverok

1. Beşa 1: Reh û pêşketin

2. Beşa 2: Çarçoveya serdema dereng a Osmaniyan

3. Beşa 3: Şer û guherîn

4. Beşa 4: Jiyan di bin rêza nû de

5. Beşa 5: Mîras

6. Rêza demê

7. Çavkanî

8. Pirsên pir tên pirsîn

Beşa 1: Reh û pêşketin

Ehmed Osman di 1879 de li herêmên Kurdîaxêv ên Împaratoriya Osmanî ji dayik bû. Ew cîhaneke ku avahiyên klasîk ên jiyana eşîrî û olî ya Kurdî dest pê dikirin bi herikînên nû yên reformxwaziya Osmanî û her ku diçû bi şiyarbûna çandî û siyasî ya Kurdî re hev bibînin; şiyarbûna ku dawiya sedsala nozdehemîn dest pê dikir biafirîne. Pêşketina wî ya mêrekî xwendî yê nifşa xwe bû: di bernameya klasîk a Îslamî de perwerde bûbû, hay ji guherînên siyasî yên derdora xwe hebû û xwediyê amûrên zimanî û fikrî bû da ku hem bi aliyên kevneşopî û hem bi aliyên nûjen ên cîhana xwe re mijûl bibe.

Beşa 2: Çarçoveya serdema dereng a Osmaniyan

Serdema dereng a Osmaniyan dema tevger û danûstandineke neasayî ya fikrî û siyasî ji bo cîhana Kurdî bû. Şoreşa Tirkên Ciwan a 1908 valahiyeke kurt a siyasî vekir; tê de rêxistinên çandî yên Kurdî pir bûn, rojnameyên Kurdî derketin û rewşenbîrên Kurd di çarçoveya dewleteke Osmanî ya reformkirî de li ser pêşeroja gelê xwe nîqaş kirin. Ehmed Osman beşek ji nifşê bû ku di vê hawirdorê de gihîşt mezinbûna siyasî: mêran ku hem mîrasa klasîk a zanîna Îslamî û Kurdî û hem peyvên nû yên siyasî yên destûrxwazî, neteweperwerî û mafên çandî ji xwe re kiribûn.

Beşa 3: Şer û guherîn

Şerê Cîhanê yê Yekem karesata diyarker a nifşa Ehmed Osman bû. Hilweşîna Împaratoriya Osmanî, parçekirina Kurdistanê di navbera dewletên nû yên Tirkiye, Iraq, Sûriye û Îranê de û tepisandina bi rêkûpêk a jiyana çandî û siyasî ya Kurdî li her çar dewletan, cîhana ku nifşa wî tê de hişmendiya xwe ya siyasî çêkiribû, hilweşand. Derfeta siyasî ya serdema destûrî bi awayekî dawî hate girtin. Rêxistinên çandî yên Kurdî ku piştî 1908 geş bûbûn, hatin qedexekirin an belavkirin.

Lê nifşa ku di wê vekirinê de pêş ketibû, tenê winda nebû. Wan hişmendiya tiştên ku bi kurtî gengaz bûbûn bi xwe re hildigirt: zanîna ku rêxistina çandî û siyasî ya Kurdî pêkanîn e û ku nasnameya Kurdî dikare di forma sazî de were vegotin. Wan di her valahiya ku ji wan re mabû de dixebitîn da ku vê hişmendiyê zindî bihêlin û bigihînin nifşa paş xwe.

Beşa 4: Jiyan di bin rêza nû de

Ehmed Osman salên di navbera her du şerên cîhanê de li ber rastiyên nû yên siyasî yên cîhana piştî Osmaniyan rêya xwe didît. Dewletên ku cihê împaratoriyê girtibûn — Tirkiye, Iraq, Sûriye, Îran — her yek xwediyê nêzîkatiya xwe li pirsa Kurd bûn: ji tepisandina çalak (Tirkiye) heta lihevhatineke tevlihev (Iraqa di bin kontrola Brîtanyayê de), heta formên cihêreng ên bêbaldarî an marjînalîzekirinê. Di her çarçoveyê de, rewşenbîr û rêberên civaka Kurd dixebitîn da ku di nav sînorên çarçoveya siyasî ya ku tê de bûn, jiyana çandî û civakî biparêzin.

Beşa 5: Mîras

Ehmed Osman di 1946 de mir; heman sala ku Komara Kurdî ya Mehabadê li Kurdistana Îranê hat damezrandin. Ev girîngtirîn derketina mafê Kurdan ê diyarkirina çarenûsa xwe ya siyasî di nîvê yekem ê sedsala bîstemîn de bû. Bi gotineke din, ew di wê dema tam de mir ku xwestekên nifşa wî derketina xwe ya herî dramatîk didîtin; her çend dê derketa ku ev vegotin jî, wek hemû yên din, demkî bû. Mîrasa wî mîrasa nifşê ye ku agir di navbera vekirina siyasî ya 1908 û vegotinên nû yên vîna siyasî ya Kurdî di nîvê sedsala bîstemîn de zindî hişt.

Rêza dema Ehmed Osman

1879 — Li herêmên Kurdistanê yên Împaratoriya Osmanî ji dayik dibe.

1908 — Şoreşa Tirkên Ciwan; şiyarbûna çandî û siyasî ya Kurdî.

1914–1918 — Şerê Cîhanê yê Yekem; hilweşîna Împaratoriya Osmanî.

1923 — Peymana Lozanê; Kurdistan bi fermî di navbera çar dewletan de tê parçekirin.

1946 — Dimire; Komara Kurdî ya Mehabadê di heman salê de tê damezrandin.

Çavkanî

1. McDowall, David. Dîrokeke nûjen a Kurdan. I.B. Tauris, 1996.

2. Jwaideh, Wadie. Tevgera neteweyî ya Kurdî. Syracuse University Press, 2006.

3. Olson, Robert. Derketina neteweperweriya Kurdî. University of Texas Press, 1989.

4. Beşdarên Wîkîpediyayê. Ehmed Osman. https://en.wikipedia.org/wiki/Ahmed_Uthman

Pirsên pir tên pirsîn

Ehmed Osman kî bû?

Ehmed Osman (1879–1946) kesayetiyeke Kurd a serdema dereng a Osmaniyan û destpêka serdema nûjen bû. Wî hilweşîna împaratoriyê, parçekirina Kurdistanê û tepisandina jiyana çandî û siyasî ya Kurdî li dewletên nû dît. Ew nûnerê nifşê ye ku di navbera vekirina kurt a siyasî ya 1908 û vegotinên nû yên siyasî yên nasnameya Kurdî di nîvê sedsala bîstemîn de hişmendiya çandî ya Kurdî parast.

Vekirina siyasî ya 1908 ji bo Kurdan çi girîngî hebû?

Şoreşa Tirkên Ciwan a 1908 destûra Osmanî ji nû ve anî û derfeteke kurt a siyasî ava kir, ku tê de rêxistinên çandî yên Kurdî, rojname û komeleyên siyasî pir bûn. Ji bo cara yekem, rewşenbîrên Kurd dikaribûn di çarçoveya dewleteke destûrî de bi eşkereyî bi pirsên nasnameya Kurdî, mafên çandî û rêxistina siyasî re mijûl bibin. Her ku Komîteya Îttîhad û Tereqî (CUP) neteweperweriya Tirk qebûl dikir, ev derfet gav bi gav hate girtin û bi siyaseta Komara Tirkiyeyê ya piştî 1923 bi tevahî ji holê hate rakirin.