Destpêk
Anahîta xwedawenda mezin a cîhana îranî ye: xatûna biriq a avan, jiyan û berhemdariyê dide, şifa dide, zanîn û padîşahiyê bixwe dibexşîne. Di nav gelek heyînên xwedayî yên Îrana kevnar de ew ji xwedawendan tenê bû ku bilind bû û li kêleka Ahura Mazda, Xwediyê herî bilind, û Mîtra, xwedayê rojê, rawestiya. Zêdetir ji du hezar salan li seranserê welatên îranî rêz lê hat girtin.
Navê wê yê tev û kevnar, Aredvî Sûra Anahîta, wateya şil, hêzdar û pak dide û di cih de xwezaya wê vedibêje: ew xwedawenda avan e, ya çemê mezin ê cîhanê ku tê gotin hemû çemok, kanî û baran jê diherikin. Ji avan jiyan, jidayikbûn û mezinbûn tê; ji ber vê yekê Anahîta heyîna xwedayî ya berhemdarî û şifayê, parêzvana jinan û zêdeker a kerî û berheman e.
Ji bo kurdan, ku welatê wan Zagrosa bi avên pir e, rêzgirtina kevnar a kaniyên pîroz pir kûr e û gelek kes tê de dengvedaneke dûr a vê xwedawenda herî kevnar dibînin. Kaniyên pîroz ên êzidiyan, berî hemûyan Kaniya Spî ya Lalişê, rêzgirtina ava pak û jiyanbexş heta îro hildigirin; di cîhana kevnar a îranî de Anahîta xatûna xwedayî ya mezin a wê avê bû.
Naverok
Xwedawenda Berhemdarî, Şifa û Zanînê
Şervan û Bexşandara Padîşahiyê
Anahîta Kî Ye?
Anahîta (bi navê tev Aredvî Sûra Anahîta; bi farisî Nahîd) xwedawendeke kevnar a îranî ye, yazata an heyîna xwedayî, ku wek heyîna xwedayî ya Avan, û bi vî awayî ya berhemdarî, şifa û zanînê, rêz lê tê girtin. Xwedawenda herî sereke a cîhana îranî ye, çavkaniya çemê mîtolojîk ê cîhanê, jiyanbexş û parêzvana jinan di dema jidayikbûna zarokan de; şervana edaletê û bexşandara padîşahiya rewa. Li kêleka Ahura Mazda û Mîtra îbadet lê dihat kirin, li perestgehên mezin ên seranserê Îrana kevnar rêz lê dihat girtin û heta li Ermenîstana dûr jî dihat bibîranîn.
Xalên Sereke
Anahîta xwedawenda mezin a avan di ola kevnar a îranî de ye.
Navê wê, Aredvî Sûra Anahîta, wateya şil, hêzdar û pak dide.
Ew heyîna xwedayî ya berhemdarî, şifa, zanîn, şer û serweriyê ye.
Li kêleka Ahura Mazda û Mîtra îbadet lê dihat kirin û li seranserê Îranê perestgehên wê hebûn.
Padîşahiya rewa dibexşand û di neqşên kevirî yên padîşahî de wek ya ku tac dide padîşahan tê nîşandan.
Rêzgirtina ava pîroz di kevneşopiya kurdî de dengvedana kultê wê yê kevnar e.
Agahiyên Kurt
Nav: Anahîta (farisiya kevn); Aredvî Sûra Anahîta (avestayî); Nahîd (farisî); Anahît (ermenî)
Wate: Şil, hêzdar, pak; xwedawenda mezin a avan
Cure: Heyîna xwedayî ya kevnar a îranî (yazata); xwedawenda herî sereke a cîhana îranî
Qad: Av, berhemdarî, şifa, zanîn, şer û serwerî
Sirûda sereke: Aban Yaşt, ku ji bo avan û Anahîta hatiye veqetandin
Bi kê re îbadet lê dihat kirin: Ahura Mazda û Mîtra, sêgana mezin a zerdeştî
Kultê padîşahî: Ji dema Erdeşîrê Duyem ve gazî wê hatiye kirin; perestgeh li Sûsa, Ekbatana û Kengewerê
Dîmen: Keçeke dibiriqe bi kiras û taceke zêrîn, ku şaxikên pîroz di dest de digire
Gerestêrk: Bi Venusê re hatiye yekgirtin, ku bi farisî Nahîd tê gotin
Şahidiya kevneşopiyê: Xwedawenda herî mezin a Îrana kevnar; koka kûr a rêzgirtina ava pîroz
Xatûna Avan
Berî hemû tiştan Anahîta xwedawenda avan e. Di kevneşopiya herî kevn de ew di heman demê de xatûneke xwedayî û çemê mezin ê gerdûnî bixwe ye, çavkaniya ezmanî ku tê gotin her çemok, kanî û barana li erdê jê diherike. Bi zimanê sirûda wê ya kevnar, ew kaniya jiyanbexş e ku kerî û berheman zêde dike û têrûteseliyê tîne her welatî. Çawa ku kevneşopiya hîndî xwedî çemê pîroz Sarasvatî ye, cîhana îranî jî xwedî Anahîta ye; hem xwedawend hem çemê cîhanê bi hev re.
Ji ber ku av çavkaniya hemû jiyanê ne, Anahîta tam li navenda îbadetê radiweste. Ya herî dirêj ji pesnên wê, Aban Yaşt, sirûda mezin a avan, ji bo wê hatiye veqetandin. Wek nûnera xwedayî ya avan ew kesayetiya ku kiryarên navendî yên dilsoziya zerdeştî ber bi wê ve ne ye: diyarîyên ku ji ava diherike re tên dayîn. Rêzgirtina avan rêzgirtina Anahîta bû û qirêjkirina wan di nav xeletiyên herî giran de bû.
Xwedawenda Berhemdarî, Şifa û Zanînê
Ji avan ne tenê jiyan, lê jidayikbûn jî diherike û Anahîta berî her tiştî xwedawenda berhemdariyê ye. Kevneşopî bawer dike ku ew pak dike û berhemdar dike, êşên jidayikbûnê sivik dike û şîrê dayikê dide herikandin. Ji ber vê yekê di hemû serdeman de ew xwedawenda ku jin berê xwe didin wê bûye. Heta di demên nûjen de jî keçên hêviya zewacê û jinên hêviya jidayikbûneke ewle navê wê gazî kirine û jinên zerdeştî hîn duaya avan ji bo rêzgirtina wê dixwînin.
Bi berhemdariyê re şifa û zanîn, diyarîyên wê yên din ên mezin, tên. Çawa ku ava pak paqij dike û ji nû ve sax dike, Anahîta şifadara bedenan e. Çawa ku kûrahiyên aram ên avê herdem wek xwediyê zanîneke veşartî xuya kirine, ew jî zanîn dide; sirûd dibêje ku kahîn û xwendekaran ji bo têgihiştina kûr dua ji wê re dikirin. Di wê de kerameta sade ya ava paqij dibe çavkaniya her bereketê: jiyan, tenduristî, zanîn û nûbûn.
Şervan û Bexşandara Padîşahiyê
Lê Anahîta tenê ruheke nerm nîne. Ew herwiha şervaneke hêzdar e, ku erebeyeke şer diajo. Çar hespên spî wê erebeyê dikişînin, ku navên wan Ba, Baran, Ewr û Barana bi Berfê ne: hêzên bahozê bixwe. Parêzvana gelê xwe û bexşandara serkeftinê ye; hêz û çekan dide kesên ku ji wê re dua dikin û hilweşîna dijminên wan tîne. Wek keçeke dirêj û bedew a bi hêzeke mezin tê wênekirin, bi zêr li xwe kirî, bi tac û xemilandinên zêrîn, ku şaxikên pîroz ên îbadetê di dest de digire. Kevok û tawûs çûkên wê yên pîroz in.
Berî hemû tiştan Anahîta serweriyê dide. Di neqşên mezin ên kevirî yên padîşahên Sasanî de, li Neqşê Rustem û Taqê Bostanê, kesayetiyeke jin a padîşahî ku wek Anahîta tê fêmkirin di merasîma dayîna padîşahiyê de radiweste û mafê rêvebiriyê dide an pîroz dike. Girtina tacê di hebûna wê de girtina wê bi destûra xwedayî bû. Di vê yekê de bi farrê, şan û şerefa xwedayî ya padîşahiyê, ve girêdayî ye; xwedawenda ku padîşahan ava dike û bereketê dide wan.
Anahîta di Cîhana Îranî de
Îbadeta Anahîta di tevahiya dîroka Îrana kevnar de diherike. Ew tenê xwedawend bû ku li kêleka du hêzên mezin ên baweriya zerdeştî hat bilindkirin: Ahura Mazda, Xwediyê Zana, û Mîtra, xwediyê peyman û rojê. Her sê bi hev re wek sêganeke xwedayî dihatin gazîkirin. Padîşahê Hexamenî Erdeşîrê Duyem yê yekem bû ku di nivîsên xwe yên padîşahî de navê wê kir û di bin padîşahan de perestgehên mezin ji bo rêzgirtina wê li Sûsa, Ekbatana, Babîl û cihên din hatin avakirin.
Ziyaretgehên wê li seranserê cîhana îranî û derveyî wê belav bûn. Perestgeha berfireh a Kengewera rojavayê Îranê bi kevneşopî bi kultê wê ve tê girêdan û îbadeta wê heta Ermenîstanê gihîşt, ku li wir wek xatûna mezin, şan û şeref û jiyanbexşa neteweyê dihat pêşwazîkirin. Bi demê re ew bi gerestêrka Venusê jî hat yekgirtin, ku bi farisî Nahîd tê gotin, û wêneya wê taybetmendiyên xwedawendên din ên mezin ên Rojhilata Nêzîk a kevnar di xwe de girt. Bi perestgeh, sirûd û stêrkê rêz li xatûna avan hezar sal û zêdetir hat girtin.
Avên Kurdan: Kaniyên Pîroz
Welatê kurdan li çiyayên Zagrosê welatekî kanî û çeman e û rêzgirtina ava pîroz û jiyanbexş di kevneşopiyên wê de kûr e. Ev li tu derê bi qasî Lalişê, ziyaretgeha herî pîroz a êzidiyan, zelal nabe; li wir du kaniyên pîroz derdikevin: Kaniya Spî û Zimzim. Kaniya Spî wek çavkaniyeke destpêkê tê dîtin, pak û bêqirêjî; kevneşopî dibêje ku qet hişk nebûye û qirêj nebûye, heta di avên tofana mezin de jî.
Li van kaniyan êzidî, gelê Tawûsê Melek, rêûresma xwe ya herî pîroz pêk tînin: vaftîza bi navê mor kirin, ku tê de ava pîroz a Kaniya Spî sê caran li ser serî tê rijandin. Ava kaniyên pîroz ji bo bereketê tê birin malê û kanî tam di dilê têgihiştina êzidî ya pakî û nûbûnê de ne. Di vê dilsoziya zindî ya bi ava pîroz ve û di rêzgirtina berfirehtir a kurdî ya kanî û çeman de gelek kes mîrateya kûr a rêzgirtina kevnar a îranî ya avan dibînin, ku Anahîta xwedawenda mezin a wê bû.
Sembolîzm
Anahîta wateyên ku avê herdem ji bo mirovahiyê hildigirtine di kesayetiyeke tenê de kom dike. Av jiyan e, ji ber ku bê wê tu tişt mezin nabe; av pakî ye, ji ber ku her tiştê dest lê dide paqij dike; av jidayikbûn e, ji ber ku zarok, berhem û kerî jê derdikevin. Ji ber vê yekê Anahîta wek xwedawenda avan xwedawenda jiyanê bixwe di hemû teşeyên wê de ye, çavkaniya xwedayî ya ku cîhan jê tê xwedîkirin, paqijkirin û nûkirin.
Ew herwiha wêneyeke jinbûnê ye ku heta hêza xwe ya herî bilind hatiye rakirin. Wek jiyanbexş nerm e û wek şervana edaletê hişk e; wek dayik xwedî dike û wek avakara padîşahan bi heybet e. Anahîta nazikî û hêzê di kesayetiyeke tenê de yek dike. Di kevneşopiyeke bi xweda û lehengan dewlemend de wek xwedawenda mezin radiweste; delîla wê yekê ye ku xeyala îranî jineke xwedayî û serwer tam li çavkaniya jiyanê danî.
Nîqaş û Têgihiştinên Çewt
Ma Anahîta herdem xwedawenda şer û gerestêrka Venusê bû? Dibe ku ji destpêkê ve ne wisa bû. Lêkolîner bawer dikin ku nasnameya wê ya herî kevn û bingehîn wek xwedawenda av û berhemdariyê ye û bi demê re, dema kultê wê bi xwedawendên mezin ên Rojhilata Nêzîk a kevnar re hat têkiliyê, taybetmendiyên din di xwe de girt: aliyê şervaniyê û girêdana bi gerestêrka Venusê, ku Nahîd tê gotin. Kesayetiya wê ya ku em nas dikin ji qatan pêk hatiye: xwedawendeke kevnar a avê ku têkiliyên paşê bi kevneşopiyên din re dewlemend kiriye.
Ma Anahîta jina Mîtra bû? Hin kevneşopî û nivîskarên nûjen wan cot dikin û bêguman her du di sêgana mezin de bi Ahura Mazda re îbadet lê dihat kirin. Lê nivîsên kevnar bi zelalî Anahîta wek jina Mîtra nîşan nadin. Ewletir e ku bê gotin ew du yazatayên herî mezin bûn ku li kêleka Xwedayê herî bilind rêz lê dihat girtin, di îbadetê de ji nêz ve girêdayî, ji dêvla ku wek coteke xwedayî bi hev re bin.
Ma Anahîta di kevneşopiya kurdî de hîn dijî? Li vir, wek li ser xwedayê Mîtra, durustî lazim e. Zelal e ku gelên kevnar ên îranî, bav û kalên kurdan jî di nav de, rêz li avan digirtin û ev rêzgirtin di Anahîta de kesayetî distand. Lê ew yek ku kaniyên pîroz ên êzidiyan domandina rasterast û nequt a kultê wê ne, pêşniyareke lêkolîneran û bîra çandî ye, ji dêvla nesebeke îspatkirî. Ya misoger ew e ku dilsoziya kûr a îranî ya bi ava pak û pîroz ve, ku Anahîta xatûna xwedayî ya mezin a wê bû, parçeyek ji mîrateya ku kevneşopiya kurdî jê mezin bû ye.
Mijarên Têkildar
Mîtra: xwedayê ronahî û peymanê, ku li kêleka Anahîta îbadet lê dihat kirin
Laliş: ziyaretgeha êzidî ya Kaniya Spî ya pîroz
Tawûsê Melek: Ferişteya Tawûsê ya êzidiyan, ku baweriya wan rêz li ava pîroz digire
Çarşema Sor: sersala êzidî, bi rêûresma wê ya li kaniya Zemzem
Şahname: destana mezin a cîhana îranî ya ku gelên Anahîta teşe dane wê
Aban Yaşt: sirûda kevnar a avestayî ya avan û Anahîta
Nahîd: gerestêrka Venusê, ku bi farisî bi navê Anahîta hatiye binavkirin
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Anahîta kî ye?
Anahîta, bi navê tev Aredvî Sûra Anahîta, xwedawenda mezin a îranî ya avan û bi vî awayî ya berhemdarî, şifa û zanînê ye. Xwedawenda herî sereke a cîhana kevnar a îranî bû; li kêleka Ahura Mazda û Mîtra îbadet lê dihat kirin û herwiha şervan û bexşandara padîşahiyê bû.
Navê Anahîta çi wateyê dide?
Navê wê yê tev, Aredvî Sûra Anahîta, bi awayekî nêzî şil, hêzdar û pak wateyê dide. Xwezaya wê ya wek xwedawenda avên jiyanbexş û pakker di xwe de digire.
Anahîta xwedawenda çi bû?
Bi taybetî ya avan û bi rêya wan ya berhemdarî, jidayikbûn, şifa û zanînê. Ew herwiha şervana edaletê û bexşandara serkeftin û padîşahiya rewa bû, ku di neqşên kevirî yên padîşahî de wek ya ku tac dide padîşahan tê nîşandan.
Çawa îbadet li Anahîta dihat kirin?
Li seranserê Îrana kevnar, li Sûsa, Ekbatana, Kengewer û cihên din, bi perestgehên mezin rêz lê dihat girtin û ji dema Erdeşîrê Duyem ve li kêleka Ahura Mazda û Mîtra dihat gazîkirin. Ji bo rêzgirtina wê diyarî ji ava diherike re dihatin dayîn.
Ma Anahîta bi gerestêrka Venusê re girêdayî ye?
Erê. Bi demê re Anahîta bi gerestêrka Venusê re hat yekgirtin, ku bi farisî Nahîd tê gotin; ev nav ji navê wê tê. Ev parçeyek ji qatbûna kultê wê bû bi rêya têkiliyên bi kevneşopiyên din ên kevnar re.
Anahîta bi kevneşopiya kurdî re çawa girêdayî ye?
Rêzgirtina kevnar a îranî ya ava pîroz û jiyanbexş, ku Anahîta xwedawenda mezin a wê bû, di cîhana kurdî de kûr e. Berî hemûyan di dilsoziya êzidî ya bi kaniyên pîroz ên Lalişê ve tê dîtin, ku li wir bawermend bi ava Kaniya Spî tên mor kirin.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Anahîta — Encyclopedia Iranica
Anahîta: Heyîna Xwedayî ya Av, Berhemdarî, Şifa û Zanînê — Dr. Kaveh Farrokh
Anahîta, Xwedawenda Farisî ya Avê — Arkeonews
Êzidî ii. Destpêkirina Rêûresmî di Êzidîtiyê de — Encyclopedia Iranica