Ava Kişmîş: Vexwarina kişmîşê ya Kurdî ku piştî şahiya xwarinê zik aram dike
Ava kişmîş vexwarineke Kurdî ya kişmîşê ya bê alkol e. Kişmîşê hişk bi hêlê di avê de tê kelandin, tê parzûnkirin û li kêleka xwarinên giran ên goştê sar tê pêşkêşkirin da ku hezmê hêsan bike. Ew hevala vexwarinê ya xoşavê ye: her du sar in, her du fêkiyên hişk bi kar tînin, her du bi fêkiyan bixwe şîrîn dibin ji bilî şekirê zêdekirî û her du piştî an li kêleka xwarinên dewlemend û goştî tên pêşkêşkirin. Li cihê ku xoşav kompota bi kevçiyê ye, ava kişmîş ava fêkiyê ya vexwarinê ye: zelal, kehrîbarî, bi şîrîniyeke nerm, bi bêhna hêlê. Nav zelal e: ava bi Kurdî av e, kişmîş tiriyê hişk e. Ava kişmîşê. Ew hêsantirîn vexwarina gengaz e û yek ji yên herî kevn e. Tiriyê hişk ku di avê de tê kelandin, aveke bi xwezayî şîrîn û hinek bi tama fêkiyê çêdike, ku ji dema tirî hatiye hişkkirin ve li seranserê Kurdistanê hatiye vexwarin. Ew kevneşopiya tiriyê di forma şil de ye.
Xalên sereke
• Kişmîşê hişk bi hêlê di avê de tê kelandin, tê parzûnkirin û sar tê pêşkêşkirin
• Li kêleka xwarinên giran ên goştê tê pêşkêşkirin da ku hezmê hêsan bike — hevtaya vexwarinê ya kompota xoşavê
• Bi xwezayî bi kişmîşê şîrîn dibe — şekir lê nayê kirin. Kevneşopiya tiriyê di forma vexwarinê de
• Beşek ji zincîra tiriyê ya Kurdî ye: tiriyê teze → doshaw → pelûl → ava tîrî → meşlor → basteq → ava kişmîş
Agahiyên kurt
Navê Kurdî: Ava Kişmîş (ئاڤا کشمێش) — «ava kişmîşê»
Cûre: Vexwarina kişmîşê ya sar û bê alkol bi hêlê
Pêkhate: Kişmîşê hişk, av, qalikên hêlê — bê şekirê zêdekirî
Pêşkêşkirin: Sar, li kêleka an piştî xwarinên giran ên goştê — vexwarina hezmê
Amadekirina kevneşopî
Destek kişmîşê hişk — cûreyê Kurdî yê tarî û di ber rojê de hişkkirî — di qazanekê de bi avê tê danîn. Qalikên hêlê bi nermî tên pelçiqandin û lê tên kirin. Qazan tê kelandin, piştre panzdeh heta bîst deqeyan bi nermî li ser agir dimîne. Kişmîş werimî dibe û şekirê xwe berdide avê, ku rengê kehrîbarî yê vekirî digire. Av bi rêya paçeyekê tê parzûnkirin û kişmîşê bikaranî tê avêtin (an cuda wek xwarineke sivik tê xwarin). Vexwarin tê hiştin bi tevahî sar bibe û di stîkanan de sar tê pêşkêşkirin. Encam vexwarineke nerm û bi xwezayî şîrîn e, bi tama nazik a tiriyê û bêhna germ a hêlê. Ew ji xoşavê siviktir e, ji ava fêkiyan kêmtir şîrîn e û ji avê balkêştir e. Ew vexwarina ku pîrka Kurd piştî xwarineke mezin ji te re dirijîne, ye; ji ber ku dizane tu hewceyê wê yî, ji bilî ji ber ku te daxwaz kiriye.
Zincîra tiriyê ya Kurdî, temamkirî
Ava kişmîş zincîra tiriyê ya Kurdî ya ku di vê rêzenivîsê de hatiye belgekirin, temam dike. Tiriyê teze di havînê de tê xwarin. Ava tiriyê tê kelandin û dibe doshaw (şîra tiriyê) ji bo şîrînkirina pelûl û şilkena. Tiriyê negihîştî tê pelçiqandin û dibe ava tîrî (ava tiriyê negihîştî) ji bo tirşkirina glorik û tirşıkli dolma. Ava tiriyê ya nûhatiye kişandin tê stûrkirin û ji bo pêçana rêzên gwîzan û çêkirina meşlor tê bikaranîn. Ava tiriyê di pelên pan ên basteqê de tê hişkkirin (çermê fêkiyê). Û niha kişmîş — hêsantirîn forma hişkkirî ya tiriyê — tê kelandin û dibe ava kişmîş. Heft berhem ji fêkiyeke tenê: teze, şîra tiriyê, ava tiriyê negihîştî, palûde, rêzên gwîzan, çerm û vexwarin. Ev prensîba bêavêtinê di forma xwe ya herî temam de ye. Tu tişt ji darê tiriyê nayê avêtin. Her asta gihîştinê, her forma parastinê, dibe xwarineke cuda ji bo armanceke cuda.
Pirsên pir tên pirsîn
Ava kişmîş çi ye?
Ava kişmîş bi Kurdî tê maneya «ava kişmîşê». Ew vexwarineke bê alkol e ku bi kelandina kişmîşê hişk di avê de bi hêlê, piştre parzûnkirin û pêşkêşkirina sar tê çêkirin. Kişmîş bi xwezayî avê şîrîn dike; şekir lê nayê kirin. Ew li kêleka an piştî xwarinên giran ên goştê wek alîkarê hezmê tê pêşkêşkirin û beşek ji kevneşopiya berfireh a tiriyê ya Kurdî ye.
Ava kişmîş ji xoşavê çawa cuda ye?
Xoşav kompota sar a fêkiyê ye bi çend fêkiyên hişk (qeysî, hêjîr, alikên hişk, kişmîş) di şerbeta hêlê de; ew bi kevçiyê ji kaseyê tê xwarin. Ava kişmîş vexwarineke ku tenê ji kişmîşê tê çêkirin e; tê parzûnkirin û ji stîkanê tê vexwarin. Her du sar in, her du hêl bi kar tînin û her du piştî xwarinên giran wek bi dawîkerên alîkarê hezmê kar dikin. Xoşav guhertoya neşil e. Ava kişmîş guhertoya şil e.
Çima piştî xwarinên goştê tê pêşkêşkirin?
Pêjgeha Kurdî bi piranî li ser goştê ava ye; goştê berx proteîna sereke ye. Piştî xwarinên dewlemend û rûnî yên wek biryanî, tirşik an büryan kebab, vexwarinên sar û şîrîn alîkarî dikin da ku zik aram bibe. Ava kişmîş bi xwezayî şîrîn e û ji kişmîşê hinek tirşî digire; hêl jî xwediyê taybetiyên kevneşopî yên hezmê ye. Ew cûdahiyek peyda dike: sar piştî germ, şîrîn piştî şor, sivik piştî giran.
Encam
Ava kişmîş nivîsara şêstûyekemîn a vê rêzenivîsê ye û zincîra tiriyê ya Kurdî temam dike. Heft berhem ji fêkiyeke tenê, her yek ji bo armanceke cuda: teze ji bo xwarinê, şîra tiriyê ji bo şîrînkirinê, ava tiriyê negihîştî ji bo tirşkirinê, palûde ji bo şîrîniyê, rêzên gwîzan ji bo xwarina sivik, çerm ji bo parastinê û ava kişmîşê ji bo vexwarinê. Tu berhema din a tenê di çandiniya Kurdî de ev qas xwarinên cuda çênake. Darê tiriyê ji bo Kurdistanê çi ye, darê xurmeyê ji bo Erebistanê an darê zeytûnê ji bo Yewnanistanê ew e: nebateke ku şaristaniyê pênase dike. Ava kişmîş vegotina wê ya herî sade ye: kişmîş û av, bi hev re hatine kelandin, di stîkanekê de sar tê rijandin. Piştî şêstûyek nivîsaran, tiştên herî sade hîn jî yên herî temam in.
Çavkanî û xwendina bêtir
Kurdish-History.com — Xoşav: Kompota Kurdî ya fêkiyên hişk (hevtaya bi kevçiyê)
Kurdish-History.com — Ava Mast: Vexwarina Kurdî ya mastê (vexwarina din a sar a Kurdî)