Pelûl: Şîrîniya Pekmeza Tirî ya Kurdî, Tarî Mîna Çiyayan
Pelûl (herwiha paloola) şîrîniyeke kurdî ye ku ji pekmeza tirî (doshaw) bi arvan û rûnê nivîşkê re tê pehtin û dibe şîrîniyeke stûr, tarî û pir şîrîn. Ew derbirîna herî hêsan a çanda tirî ya kurdî ye — sê pêkhateyên ji axa kurdî veguherîne şîrîniyeke bi tama payîza tîrkirî. Doshaw (pekmeza tirî) bingeha wê ye: tirî tên pelçiqandin, ava wan tê derxistin û bi saetan tê kelandin heta av kêm bibe û bibe şîreyeke stûr û tarî bê zêdekirina şekir. Şîrîniya xwezayî ya tiriyên çiyayên kurdî bes e. Pelûl xwarina zivistanê ye, xwarina payîzê ye, xwarina ku tu dema tirî hatine çinîn û kavanozên doshawê tijî ne çêdikî ye. Li tu xwaringeheke navneteweyî xuya nake. Gotareke wê ya Wikipediayê tune ye. Pehtina malê ya kurdî di şêwaza wê ya herî bingehîn de ye: tirî, arvan, rûn, agir.
Xalên Sereke
• Pekmeza tirî (doshaw) bi arvan û rûnê nivîşkê re tê pehtin û dibe şîrîniyeke stûr û tarî — şekir nayê zêdekirin
• Doshaw pekmeza tirî ya kurdî ye — ava tirî bi saetan tê kelandin û kêmkirin heta bibe şîreyeke stûr û tarî, tenê bi şîrîniya xwezayî
• Piştî çinîna tiriyan tê çêkirin — xwarina payîz û zivistanê ye, dema kavanozên doshawê tijî ne
• Beşeke çanda tirî ya kurdî ya berfirehtir e ku meşlor (rêzikên gûz û tirî), basteq (pelên hişk ên tirî) û ava tîrî (ava tiriyên neçêbûyî) jî hilberîne
Agahiyên Kurt
Navê Kurdî: Pelûl / Paloola (پەلوول)
Cure: Şîrîniyeke stûr û tarî ji pekmeza tirî, arvan û rûnê nivîşkê
Pêkhateya Sereke: Doshaw (دۆشاو) — pekmeza tirî ya kurdî, bê zêdekirina şekir
Demsal: Payîz û zivistan — piştî çinîna tiriyan
Pelûl Çawa Tê Çêkirin
Rûnê nivîşkê di qazaneke giran de tê helandin. Arvan tê zêdekirin û bê rawestan tê tevlihevkirin — heman teknîka qelandina arvan û rûnê ya helwayê ye, lê li vir li şûna şîreya şekir doshaw tê bikaranîn. Pekmeza tirî li tevliheviya qelandî ya arvan û rûnê tê rijandin û dema pûqikan dike û stûr dibe bi hêz tê tevlihevkirin. Doshaw rengekî kûr, nêzî reş û şîrîniyeke dewlemend a fêkî didê ku bi tevahî ji şîrîniya safkirî ya şekir cuda ye. Tevlihevî heta ji rexên qazanê dûr dikeve û komeke stûr û biriqandî çêdike tê pehtin. Di firaxekê de tê rijandin, rûyê wê rast tê kirin û berî pêşkêşkirinê tê hiştin hinekî sar bibe. Hin malbat gûzên hûrkirî an hinek tehîn li ser zêde dikin. Di zivistanê de germ û di payîzê de di germahiya odeyê de tê pêşkêşkirin.
Çanda Tirî ya Kurdî
Bi hezarsalan li Kurdistanê tirî hatine çandin. Darê tirî yek ji çandiniyên herî kevn ên herêmê ye û malbatên kurd her beşeke çinînê bi kar tînin. Tiriyên teze di havînê de tên xwarin. Ava tirî ji bo şîrînkirinê tê kelandin û dibe doshaw (pekmez). Tiriyên neçêbûyî tên pêlkirin û dibin ava tîrî (ava tirî ya tirş) ji bo kevneşopiya tirş a di tirşik û glorik de hatiye belgekirin. Ava tirî ya xav tê stûrkirin û ji bo pêçana rêzikên gûzan û çêkirina meşlorê tê bikaranîn. Ava tirî tê hişkkirin û dibe pelên rast ên basteqê (pelên fêkî). Û doshaw bi arvan û rûnê nivîşkê re tê pehtin û dibe pelûl. Ev heman prensîba bêwindahiyê ye ku di berhemên şîr ên kurdî (ji mast heta lorik), nanê kurdî (ji nanê tenûrê heta teşrîb) û goştê kurdî (qelî û rihik) de hatiye belgekirin. Tu beşeke tirî nayê avêtin. Her şêwaza wê dibe xwarineke cuda ji bo demsaleke cuda.
Encam
Pelûl şîrîniya herî tarî ya vê rêzê ye — ji pekmeza tirî ya tîrkirî hema hema reş, ji rûnê nivîşkê dewlemend û ji pehtina hêdî tîr e. Şîrîniya ku malbateke kurd dema çinîna tiriyan bûye kavanozên doshawê û êvar têra xwe sar in ku meriv tiştekî stûr û germ bixwaze çêdike ye. Navdariya wê ya navneteweyî tune ye. Tu kes hewl nade îdîaya xwedîtiya wê bike. Ew tenê li malên kurdî heye, ji tiriyên kurdî hatiye çêkirin, bê şekir hatiye şîrînkirin û bê merasîm tê pêşkêşkirin. Piştî çil û şeş gotaran di vê rêzê de pelûl tama payîza kurdî ye: tarî, şîrîn, tîr û bi tevahî ya xwe ye.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Wikipedia — Pekmez / Pekmeza Tirî (malbata doshawê, hilberîna herêmî)