1. Destpêk

  2. Çarçoveya Dîrokî: Kurd Û Împaratoriya Osmanî Di Sedsala 19 De

  3. Paşxaneya Malbatê Û Jiyana Destpêkê: Jidayikbûn Di Nav Aloziyê De

  4. Perwerde: Bingehên Di Sirgûnê De

  5. Pîşe: Ji Rêveberê Parêzgehê Heta Burokrat

  6. Bûyerên Girîng: Şer, Guman Û Sirgûn

  7. Jiyana Kesane Û Kesayetî: Zilamê Ziman Û Dilsoziyê

  8. Mirin Û Mîrat: Dengvedanên Mîrektiyeke Hilweşiyaye

  9. Pirs Û Bersiv

  10. Çavkanî

Destpêk

Di salên dawî yên Împaratoriya Osmanî de, dema ku hewlên navendîkirinê bi nasnameyên herêmî re li hev nedihatin, kesayetiyên wekî Bedrî Paşa Bedirxan danûstendina tevlihev a di navbera dilsoziya ji sultan re û mîratên malbatî yên xweseriyê de nîşan didan. Bedrî Paşa di 1847 an 1848 de li Cizîrê ji dayik bû û di 1911 de mir; ew siyasetmedarekî Kurd ê Osmanî ji malbata navdar a Bedirxan bû, nifşên hukumdarên dawî yên Mîrektiya Botan. Wekî kurê Bedirxan Beg ê serhildêr, ku serhildana wî ya salên 1840 Kurdistaneke serbixwe dixwest, Bedrî rêya xizmeta burokratîk di nav gumanên meylên cudaxwaziyê de şopand.

Pîşeya wî rolên rêveberî li Sûriyê, beşdariyên leşkerî di Şerê Rûsî-Osmanî de û sirgûna dawî ya piştî skandalên malbatî dihewand. Herçend Bedrî bi qasî bavê xwe şoreşger nebû, jiyana wî guncandina elîtên Kurd bi saziyên împaratorî re nîşan dide û mîrata etnîkî bi dilsoziya Osmanî re hevseng dike. Ev nivîsa blogê biyografiya wî ji destpêkên aloz heta salên wî yên dawî ji kûr ve vedikole û çavkaniyên dîrokî bi kar tîne da li zilamekî di navbera împaratorî û nasnameya etnîkî de maye ronahiyê bixe.

Çarçoveya Dîrokî: Kurd Û Împaratoriya Osmanî Di Sedsala 19 De

Sedsala 19 serdemeke serûbinbûna kûr ji bo Împaratoriya Osmanî bû û bi reformên navxweyî û zextên derve hatibû nîşankirin ku têkiliya wê ya bi herêmên derdorê yên wekî Kurdistanê re ji nû ve teşe dan. Serdema Tenzîmatê (1839–1876) tedbîrên navendîkirinê anîn da rêveberiyê nûjen bikin, wekheviyê di nav gel de pêş bixin û xweseriya hukumdarên herêmî sînordar bikin. Ji bo Kurdên li sînorên rojhilatî yên împaratoriyê belav bûn ev bi wateya hilweşandina mîrektiyên mîrasgir ên ji sedsala 16 ve nîvserbixwe bûn. Mîrektiya Botan, ku malbata Bedirxan birêve dibir, yek ji van saziyan bû û dema ku rêveberiya eşîrî diparast, wekî herêmeke navber li hember destdirêjiyên Farisî xizmet dikir.

Bedirxan Beg bi serhildana xwe ya salên 1840 berxwedana Kurdî ya li van guhertinan nîşan da. Wî dixwest eşîrên Kurd di bin aleke serbixwe de yek bike û li hember desthilatdariya Osmanî rawesta, lê di 1847 de têk çû û ev bû sedema hilweşandina mîrektiyê û sirgûna wî. Ev bûyer rê ji diasporaya malbata Bedirxan re vekir û kurên wekî Bedrî neçar bûn ku mîrata xwe ya esilzadeyî bi xizmeta împaratorî re li hev bînin. Hukumraniya Ebdulhemîd II (1876–1909) mijar hîn tevlihevtir kirin; sultan yekîtiya Îslamî ya cîhanî dişopand da misilmanan li hember împeryalîzma Ewropî yek bike û ji eşîrên Kurd siwariya Hemîdiyê ava kir da li hember neteweperweriya Ermenî û xetereyên Rûsî raweste. Lê ev siyaset aloziyên etnîkî xurttir kirin û di komkujiyên 1894–1896 de gihîştin lûtkeyê.

Di vê çarçoveyê de nifşa kesayetiyên Kurd ên navdar a Bedrî Paşa bi ketina burokrasiya Osmanî xwe guncand; perwerde û têkilî bi kar anîn da bilind bibin û hêviyên cudaxwaziyê yên eşkere tepisandin. Şoreşa Tirkên Ciwan a 1908 destûr vegerand û hêviyên kurt ên kêmkirina navendîbûnê anîn, lê di dawiyê de parçekirina împaratoriyê zûtir kir. Jiyana Bedrî, ku van veguherînan dihewand, nîşan dide ka elîtên Kurd çawa rê di nav dilsozî, sirgûn û ji nû ve tevlîbûnê de li împaratoriyeke di hilweşînê de didîtin.

Çîroka malbata Bedirxan nîşana vê serdemê ye. Ew ji nifşa Şerefxan Bidlîsî, nivîskarê Şerefnameya sedsala 16, bûn û rehên kevnar daxwaz dikirin; dibe ku ew xwe bi Xalid ibn el-Welîd, hevalê Pêxember Mihemed, ve girêdidan. Hukumraniya wan a li Botan jêhatîbûna leşkerî bi piştgiriya çandî re tevlî dikir û helbest û zanyarî pêş dixistin. Têkçûna Bedir Xan Beg di 1847 de mîrektiya wan bi dawî kir û malbat jî belav kir; ew neçar kir ku bi jiyana bajêr a Osmanî re xwe biguncînin. Bedrî, ku di nav vê aloziyê de ji dayik bû, veguherîna ji mîrê eşîrî ber bi karmendê împaratorî temsîl kir.

Paşxaneya Malbatê Û Jiyana Destpêkê: Jidayikbûn Di Nav Aloziyê De

Bedrî Paşa Bedirxan di 1847 an 1848 de li Cizîrê, navenda dîrokî ya Mîrektiya Botan, di demeke nakokiya giran de ji dayik bû. Bavê wî, Bedirxan Beg (1803–1868/69), mîrê dawî yê Botan bû; serokekî karîzmatîk ku eşîrên Kurd ji bo serbixweyiyê civand. Serhildana Bedirxan Beg, ku ji hêviyên Kurdistaneke yekgirtî hêz digirt, serweriya Osmanî ceriband, lê piştî çend şeran bi têkçûnê bi dawî bû. Ew di 1847 de hat girtin û pêşî sirgûnî Stenbolê û paşê Gîrîtê bû, ku malbat jî çû wir. Dayika Bedrî bi eslê xwe Êzidî bû; hûrguliyek ku tevna etnîkî ya curbicur a esilzadetiya Kurdî nîşan dide. Ew gelek caran di navbera olên cuda de dizewicîn, tevî seferên navdar ên Bedirxan Beg ên li dijî Êzidî û Aşûriyan di destpêka hukumraniya wî de.

Malbata Bedirxan gelek zarok hebûn; Bedirxan Beg bavê heta 99 zarokan bû û 21 kur û 21 keç piştî mirina wî zindî man. Di nav bira û xwişkên girîng de Osman Paşa û Huseyn Paşa, ku serhildana Kurdî ya 1879 birêve birin, Mithat Bedirxan, ku di 1898 de rojnameya yekem a Kurdî Kurdistan weşand, û Emîn Elî Bedirxan, parêzer û neteweperwerê ku kurên wî Celadet, Sureya û Kamuran bûn kesayetiyên sereke yên tevgerên Kurdî yên sedsala 20, hebûn. Ev rêza fireh a nifşan toreke bandorê çêkir; endamên malbatê li seranserê împaratoriyê belav bûn, hinek di sirgûnê de û hinek di xizmetê de.

Jiyana destpêkê ya Bedrî bi sirgûnê hat teşedan. Ew wekî pitik gihîşt Gîrîtê û di maleke kevneşopiyên Kurdî bi çandên curbicur ên Osmanî re tevlî dikir de mezin bû. Girav di bin kontrola Osmanî de bû, lê gelek niştecihên Yewnanî jî hebûn û ew bi bandorên pirçandî nas kir. Vegotinên malbatê nîşan didin ku Bedirxan Beg di sirgûnê de derbarekî bi rûmet diparast û zarokên xwe di zanistên Îslamî, zimanan û rêveberiyê de perwerde dikirin. Bedrî ji mamosteyên taybet sûd wergirt û di Tirkî, Erebî, Farisî û Yewnanî de hosta bû; şarezayiyên pêwîst ji bo bilindbûna burokratîk. Ev serdem xweragirî di wî de çand, dema ku malbat bi windakirina payeyê re têdikoşiya û bi mîrata xwe ya esilzadeyî ve girêdayî diman. Mirina Bedirxan Beg di 1868 de, piştî koçkirina Şamê, Bedrî ku wê demê di destpêka salên bîstî yên temenê xwe de bû neçar hişt ku rêya xwe di împaratoriyeke ji rêza wî bi guman bû de ava bike.

Dijwariyên sirgûnê, zextên darayî û çavdêrî, pragmatîzm di Bedrî de pêş xistin. Ew ji hinek birayên serhildan dişopandin cuda bû û tevlîbûn hilbijart; dizanî ku xizmet dikare dewlemendî û payeya malbatê vegerîne. Paşxaneya dayika wî ya Êzidî, herçend kêm tê diyarkirin, dibe ku li nêzîkatiya wî ya li têkiliyên etnîkî di rolên rêveberî yên paşê de bandor kiribe.

Perwerde: Bingehên Di Sirgûnê De

Perwerdeya Bedrî di siya sirgûnê de pêş ket, bi piranî li Gîrîtê ku malbat piştî 1847 li wir dijî. Mamosteyên taybet, bi ihtîmaleke mezin ji aliyê bavê wî ve hatibûn amadekirin, bernameyeke fêrbûna kevneşopî ya Îslamî bi şarezayiyên pratîk ên ji bo xizmeta Osmanî tevlî dikirin hîn dikirin. Wî rêzimana Erebî, edebiyata Farisî, rêveberiya Tirkî û zimanê Yewnanî xwendin; ev hawîrdora pirçandî ya Gîrîtê nîşan dida. Ev hostatiya pirzimanî di împaratoriyeke karmendên wê gelek caran bi gelên cuda re mijûl dibûn de girîng bû.

Bedirxan Beg, tevî sirgûnê, girîngî dida perwerdeya zarokên xwe û wê wekî amûreke ji bo ji nû ve bilindbûnê didît. Bedrî bi ihtîmaleke mezin bi kevneşopiyên devkî yên Kurdî û dîrokên malbatê, di nav de Şerefname, re mijûl bû û serbilindiya ji mîrata xwe re pêş xist. Di dawiya salên ciwaniya xwe de, li dora dema mirina bavê xwe di 1868 de, Bedrî ji bo jiyana giştî amade bû. Ji saziyên fermî yên wekî Dibistana Mülkiye li Stenbolê cuda, fêrbûna wî nefermî lê berfireh bû û ji bo perwerdekirina rêveberên gelekalî hatibû guncandin. Ev bingeh ew ji bo rolên pêdiviya hesasiyeta zimanî û çandî hebûn amade kir; ev ji bo pîşeya wî ya li Sûriyê û wêdetir girîng bû.

Pîşe: Ji Rêveberê Parêzgehê Heta Burokrat

Rêwîtiya pîşeyî ya Bedrî Paşa di 1871 de, di temenê 23 salî de, dest pê kir; ew ket xizmeta Osmanî li navçeya Hewran a Sûriyê. Wekî Kurdekî di bin Mihemed Reşîd Paşa de hat tayînkirin û rola wî cudakirina civakên Druzî û Bedewî li sencaqên Hama, Hewran û Nablusê dihewand; stratejiyek ji bo parastina kontrola Osmanî bi hevsengiya etnîkî. Ev posta destpêkê paşxaneya wî ya Kurdî ji bo armancên împaratorî bi kar anî û veguherîna wî ji esilzadeyê sirgûnkirî ber bi karmendiyê nîşan da.

Di 1877–1878 de, di dema Şerê Rûsî-Osmanî, Bedrî leşkerên Kurd ji Sûriyê rêxistin kirin û beşdarî parastina împaratoriyê bû. Hewlên wî dilsozî nîşan dan, lê gumanên piştî şer li ser hêviyên xweseriya Kurdî bûn sedema lêpirsîneke kurt. Piştî beraetê ew gihîşt postê Qeymeqam (cîgirê waliyê) li Quneytra û Safedê û karên herêmî li herêmên aloz birêve dibir. Salên 1880 bilindbûn anîn: Mutasarrif (walî) yê Hewranê, paşê Hama û Trîpolîsa Lubnanê. Ev rol bac, ewlehî û navbeynkariya di nav mezheban de dihewandin; şarezayiyên ku li cihên cuda hatibûn pêşxistin.

Di dawiya salên 1880 de Bedrî çû Konstantînopolisê û tevlî tora Mihemed Kamîl Paşa, sadriazemekî reformxwaz, bû. Ev girêdan ew tevlî burokrasiya navendî kir û ew heta 1906 di kapasîteyên cuda de xizmet kir. Pîşeya wî nîşan da ka kesayetiyên Kurd ên navdar ên berê serhildêr bûn çawa bûn bingehên dewletê; wan girêdanên malbatê ji bo bilindbûnê bi kar dianîn û meylên cudaxwaziyê tepisandin.

Bûyerên Girîng: Şer, Guman Û Sirgûn

Çend bûyer jiyana Bedrî pênase kirin. Şerê 1877–1878 xaleke girîng bû û li wir rêxistinkirina leşkeran ji aliyê wî ve bikêriya leşkerî nîşan da. Lê sûcdarkirinên piştî şer li ser hêviyên xweseriyê gumana domdar a Osmanî ya li malbata Bedirxan nîşan didan. Beraeta wî pîşeya wî parast, lê rewşa wê ya nazik diyar kir.

Kuştina Ridwan Paşa di 1906 de, ku endamên malbatê Elî Şamîl û Ebdurrezaq Bedirxan pê hatin sûcdarkirin, qeyran anî. Herçend Bedrî bi rasterastî nehat têkilîkirin, ew bi kesên din re sirgûnî Rodosê bû; cezayeke komî ku çarenûsa bavê wî bîr dianî. Ev dûrxistina Egeyê, di nav yekdestdariya Ebdulhemîd II de, ew ji desthilatdariyê dûr hişt.

Şoreşa Tirkên Ciwan a 1908 aramiyeke demkî anî. Wê destûr vegerand û rê da Bedrî ku vegere Konstantînopolisê. Mûçe hat dayîn wî, lê postek nehat dayîn û ew bi aramî jiya; dibe ku li ser bilindbûna neteweperweriya malbata xwe difikiriya. Serhildanên birayên wî û çalakvaniya biraziyên wî ji rêya wî ya lihevhatina bi nîzamê re cuda bûn û veguherînên nifşan nîşan didan.

Jiyana Kesane Û Kesayetî: Zilamê Ziman Û Dilsoziyê

Jiyana kesane ya Bedrî Paşa ne diyar dimîne û ji skandalan pêştir li ser pîşeyê disekine. Ew pirzimanî û xwendewar bû û kesayetiyekî navdar ê bi çand temsîl dikir. Mîrata dayika wî ya Êzidî dibe ku tolerans pêş xistibe, herçend ev ne piştrastkirî ye. Ew wekî pragmatîk tê danasîn, tevlîbûnê pêşiyê dida û ji xizmên serhildêr cuda bû. Li Konstantînopolisê ew di derdorên elît de dixebitî û tevî sirgûnê torên malbatê diparast.

Mirin Û Mîrat: Dengvedanên Mîrektiyeke Hilweşiyaye

Bedrî Paşa di 1911 de, di temenê 63 an 64 salî de, di nav hilweşîna zûbûyî ya împaratoriyê de mir. Mirina wî dawiya nifşekî dema borî ya eşîrî bi niha ya burokratîk re girêdida nîşan da. Ew li Konstantînopolisê hat definkirin û mîrata wî di xweragiriyê de ye: ji zarokê sirgûnkirî heta karmendê bilind, wî guncandina Kurdî nîşan da.

Malbata Bedirxan berdewam bû û biraziyên wekî Celadet û Kamuran di zimannasî û rojnamevaniya Kurdî de bûn pêşeng. Lihevhatina Bedrî bi nîzamê re ji neteweperweriya wan cuda ye, lê xizmeta wî bandora malbatê parast. Di dîroknivîsiya nûjen de ew girêdana Osmanî-Kurdî temsîl dike û xweseriyên windabûyî û nasnameyên çêkirî tîne bîrê. Dema ku Kurdistan bi dijwariyên hevdem re mijûl dibe, çîroka Bedrî hunera mayînê di demên aloz de hîn dike.

Pirs Û Bersiv: Vekolîna Nivîsa Blogê Li Ser Bedrî Paşa Bedirxan (1847–1911)

P: Bedrî Paşa Bedirxan kî bû û paşxaneya malbata wî çi bû? B: Bedrî Paşa Bedirxan (1847–1911) siyasetmedarekî Kurd ê Osmanî ji malbata navdar a Bedirxan, nifşên hukumdarên Mîrektiya Botan, bû. Ew kurê Bedirxan Beg, mîrê dawî yê Botan ku di salên 1840 de serhildaneke ji bo serbixweyiya Kurdî birêve bir, bû. Jiyana destpêkê ya Bedrî piştî têkçûna bavê wî bi sirgûnê hatibû nîşankirin; ew li Gîrîtê û paşê Şamê mezin bû û ev nêzîkatiya wî ya pragmatîk a li xizmeta Osmanî teşe da.

P: Çarçoveya dîrokî ya jiyana Bedrî Paşa çi bû? B: Bedrî di reformên sedsala 19 ên Împaratoriya Osmanî de jiya, di nav de Tenzîmat (1839–1876), ku desthilatdarî navendî kirin û xweseriyên Kurdî hilweşandin. Di bin Ebdulhemîd II (1876–1909) de siyaseta wekî siwariya Hemîdiyê di nav xetereyên Rûsyayê û neteweperweriya Ermenî de Kurd tevlî parastinên împaratorî kirin. Şoreşa Tirkên Ciwan a 1908 têkiliyên hêzê hîn guherandin û bû sedema vegera kurt a Bedrî ji sirgûnê.

P: Perwerde û ezmûnên destpêkê yên Bedrî Paşa çawa bandor li pîşeya wî kirin? B: Bedrî wekî pitik sirgûnî Gîrîtê bû û li wir perwerdeya taybet di zimanan (Tirkî, Erebî, Farisî, Yewnanî) û rêveberiyê de wergirt; mîrata Kurdî bi şarezayiyên Osmanî re tevlî kir. Van bingehan ew ji bo rolên burokratîk amade kir û ji serhildanê pêştir girîngî dane pragmatîzmê; ev ji hinek endamên malbatê cuda bû.

P: Xalên sereke yên pîşeya Bedrî Paşa çi bûn? B: Bedrî di 1871 de li navçeya Hewran a Sûriyê ket xizmetê û civak ji bo kontrola Osmanî rêxistin kirin. Ew di Şerê Rûsî-Osmanî yê 1877–1878 de şer kir û gihîşt postên rêveberiyê li Quneytra, Safed, Hewran, Hama û Trîpolîsê. Li Konstantînopolisê ew tevlî derdorên reformxwaz bû heta ku di 1906 de ji ber skandalên malbatê hat sirgûnkirin.

P: Kîjan bûyerên girîng jiyana Bedrî Paşa pênase kirin? B: Bûyerên sereke rola wî di Şerê Rûsî-Osmanî de, lêpirsînên piştî şer ji ber gumana hêviyên xweseriyê (ku ew jê beraet wergirt) û sirgûna Rodosê di 1906 de piştî kuştineke bi xizmên wî ve girêdayî dihewînin. Şoreşa 1908 rê da vegera wî, lê bê postekî nû.

P: Mîrata Bedrî Paşa di dîroka Kurdî û Osmanî de çi ye? B: Bedrî guncandina elîtên Kurd bi saziyên împaratorî re temsîl kir û tevlîbûn ji serhildanê pêştir girt. Bandora domdar a malbata wî di neteweperweriyê de, bi rêya biraziyên wekî Celadet û Kamuran, veguherînên nifşan radixe ber çavan. Ew xweragiriyê di nav hilweşîna împaratoriyê de temsîl dike û derheqê nasnameyên etnîkî li Rojhilata Navîn de têgihîştinê dide.

Çavkanî

  1. Bedrî Paşa Bedirxan - Wikipedia - https://en.wikipedia.org/wiki/Bedri_Pasha_Bedir_Khan

  2. BEDIRXAN - Encyclopaedia Iranica - https://www.iranicaonline.org/articles/bedir-khan-badr-khan-d/

  3. Bedirxan Beg - Grokipedia - https://grokipedia.com/page/Bedir_Khan_Beg

  4. Bedirxan Beg - Kurdipedia - https://kurdipedia.org/Default.aspx?lng=8&q=20220318094529408640

  5. Bedirxan Beg - Justapedia - https://justapedia.org/wiki/Badr_Khan

  6. BEDIRXAN Û CEMÎL PAŞA - SARA Distribution - https://www.saradistribution.com/bedirkhans.htm

  7. Bedirxan Beg: Mîrê Dawî Yê Botan – Çîrokeke Desthilatdarî, Nakokî ... - https://www.kurdish-history.com/post/bedir-khan-beg-the-last-emir-of-bohtan-a-tale-of-power-conflict-and-legacy

  8. MALBAT, ÎMPERATORÎ Û NETEWE: BEDIRXANIYÊN KURD ... - Gale - https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%257CA568148158&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=24761397&p=AONE&sw=w