چوارچێوەی مێژوویی: کورد و ئیمپراتۆریی عوسمانی لە سەدەی 19دا
پاشخانی بنەماڵە و سەرەتای ژیان: لەدایکبوون لەناو ئاژاوەدا
خوێندن: بناغەکان لە دوورخستنەوەدا
کارنامە: لە بەڕێوەبەری پارێزگاوە بۆ کاربەدەستی کارگێڕی
ڕووداوە دیارەکان: شەڕ، گومان و دوورخستنەوە
ژیانی تایبەت و کەسایەتی: پیاوێکی زمان و دڵسۆزی
مردن و میرات: دەنگدانەوەکانی میرنشینێکی ڕووخاو
پێشەکی
لە ساڵەکانی کۆتایی ئیمپراتۆریی عوسمانیدا، کاتێک هەوڵەکانی ناوەندگەرایی لەگەڵ ناسنامە ناوچەییەکاندا پێکدادانیان هەبوو، کەسایەتییەکانی وەک بەدری پاشا بەدرخان کارلێکی ئاڵۆزی نێوان دڵسۆزی بۆ سوڵتان و میراتە بنەماڵەییەکانی خۆبەڕێوەبردنیان بەرجەستە دەکرد. لە 1847 یان 1848 لە جزیرە لەدایک بوو و لە 1911 کۆچی دوایی کرد؛ بەدری پاشا سیاسەتمەدارێکی کوردی عوسمانی لە بنەماڵە ناودارەکەی بەدرخان بوو، نەوەکانی دوا فەرمانڕەوایانی میرنشینی بۆتان. وەک کوڕی بەدرخان بەگی یاخی، کە ڕاپەڕینەکەی دەیەی 1840ی داوای کوردستانێکی سەربەخۆ دەکرد، بەدری لەناو گومانەکانی مەیلی جیابوونەوەخوازی ڕێگایەکی خزمەتی کارگێڕیی بەدوادا چوو.
کارنامەکەی ڕۆڵە کارگێڕییەکانی سووریا، بەشدارییە سەربازییەکانی شەڕی ڕووسیا و عوسمانی و لە کۆتاییدا دوورخستنەوەی دوای ڕیسواییە بنەماڵەییەکانی گرتەوە. هەرچەند هێندەی باوکی شۆڕشگێڕ نەبوو، ژیانی بەدری خۆگونجاندنی چینە بەرزە کوردەکان بە پێکهاتە ئیمپراتۆرییەکان ڕەنگ دەداتەوە، بە هاوسەنگکردنی میراتی نەتەوەیی و دڵسۆزی بۆ عوسمانی. ئەم بابەتەی بلۆگە بە قووڵی لە ژیاننامەکەی دەکۆڵێتەوە، لە دەستپێکە ئاژاوەدارەکانەوە تا ساڵەکانی کۆتایی، بە سوودوەرگرتن لە سەرچاوە مێژووییەکان بۆ ڕوونکردنەوەی پیاوێک کە لە نێوان ئیمپراتۆری و نەتەوەدا گیرابوو.
چوارچێوەی مێژوویی: کورد و ئیمپراتۆریی عوسمانی لە سەدەی 19دا
سەدەی 19 بۆ ئیمپراتۆریی عوسمانی سەردەمێکی ئاژاوەی قووڵ بوو، بە چاکسازییە ناوخۆییەکان و فشارە دەرەکییەکان کە پەیوەندییەکەیان بە ناوچە پەراوێزییەکانی وەک کوردستانەوە دووبارە داڕشتەوە. سەردەمی تەنزیمات (1839–1876) ڕێوشوێنی ناوەندگەرایانەی هێنایە کایەوە بە ئامانجی نوێکردنەوەی کارگێڕی، پەرەدان بە یەکسانی لەناو هاووڵاتییاندا و سنووردارکردنی خۆبەڕێوەبردنی فەرمانڕەوا ناوخۆییەکان. بۆ کورد، کە بەسەر سنوورە ڕۆژهەڵاتییەکانی ئیمپراتۆریدا پەرتەوازە بوو، ئەمە واتای هەڵوەشاندنەوەی میرنشینە میراتییەکان بوو کە لە سەدەی 16ەوە نیوەسەربەخۆ بوون. میرنشینی بۆتان، کە بنەماڵەی بەدرخان فەرمانڕەوایی تێدا دەکرد، یەکێک لەم پێکهاتانە بوو و وەک بەربەستێک لەبەردەم دەستدرێژییەکانی فارسدا ڕۆڵی دەبینی و لە هەمان کاتدا حوکمڕانیی هۆزیی دەپاراست.
بەدرخان بەگ لە ڕاپەڕینەکەی دەیەی 1840دا بەرەنگاربوونەوەی کوردی لەم گۆڕانکارییانە بەرجەستە کرد. بە هەوڵدان بۆ یەکخستنی هۆزە کوردەکان لە ژێر ئاڵایەکی سەربەخۆدا، دەسەڵاتی عوسمانیی بەرەنگار کردەوە، بەڵام لە 1847 شکستی هێنا و بوو بە هۆی هەڵوەشاندنەوەی میرنشین و دوورخستنەوەی خۆی. ئەم ڕووداوە بناغەی دیاسپۆرای بنەماڵەی بەدرخانی دانا و کوڕەکانی وەک بەدری ناچار بوون میراتە ئەشرافییەکەیان لەگەڵ خزمەتی ئیمپراتۆریدا بگونجێنن. فەرمانڕەوایی عەبدولحەمیدی دووەم (1876–1909) بارودۆخەکەی زیاتر ئاڵۆز کرد، چونکە سوڵتان بەدوای یەکگرتوویی سەرتاسەری ئیسلامیدا دەچوو بۆ یەکخستنی موسڵمانان لە دژی ئیمپریالیزمی ئەورووپی و سوارییەکانی حەمیدییەی لە هۆزە کوردەکان پێک هێنا بۆ بەرەنگاربوونەوەی نەتەوەخوازیی ئەرمەنی و هەڕەشەکانی ڕووسیا. بەڵام ئەم سیاسەتە گرژییە نەتەوەییەکانی خراپتر کرد و لە کۆتاییدا گەیشتە کۆمەڵکوژییەکانی 1894–1896.
لەم چوارچێوەیەدا، نەوەکەی بەدری پاشا لە کەسایەتییە دیارە کوردەکان بە چوونە ناو کارگێڕیی عوسمانی خۆیان گونجاند، سوودیان لە خوێندن و پەیوەندییەکان وەرگرت بۆ هەڵکشان و لە هەمان کاتدا ئارەزووە ئاشکرا جیابوونەوەخوازەکانیان کۆنتڕۆڵ دەکرد. شۆڕشی تورکە گەنجەکان لە 1908 دەستووری گەڕاندەوە و هیوایەکی کورتی بۆ لاناوەندگەرایی پێشکەش کرد، بەڵام لە کۆتاییدا پارچەپارچەبوونی ئیمپراتۆریی خێراتر کرد. ژیانی بەدری، کە ئەم گۆڕانانەی گرتەوە، چۆنیەتیی مامەڵەکردنی چینە بەرزە کوردەکان لەگەڵ دڵسۆزی، دوورخستنەوە و دووبارە تێکەڵبوونەوە لە ئیمپراتۆرییەکدا کە خەریکی داڕمان بوو، دەخاتە ڕوو.
چیرۆکی بنەماڵەی بەدرخان هێمای ئەم سەردەمەیە. لە نەوەکانی شەرەفخانی بەدلیسی، نووسەری «شەرەفنامە»ی سەدەی 16، بوون و داوای ڕەگ و ڕیشەی کۆنیان دەکرد، لەوانەیە بەستراو بن بە خالیدی کوڕی وەلید، هاوەڵی پێغەمبەر محەمەد. فەرمانڕەواییەکەیان بەسەر بۆتاندا توانای جەنگی بە پاڵپشتیی کولتووری تێکەڵ دەکرد و شیعر و زانستی پەرە پێ دەدا. بەدرخان بەگ بە شکستەکەی لە 1847 تەنها کۆتایی بە میرنشینەکەیان نەهێنا، بەڵکو بنەماڵەکەشی پەرتەوازە کرد و ناچاری خۆگونجاندنیان بە ژیانی شاری عوسمانی کرد. بەدری، کە لەناو ئەم ئاژاوەیەدا لەدایک بوو، گواستنەوەی لە میری هۆزەوە بۆ کاربەدەستی ئیمپراتۆری بەرجەستە کرد.
پاشخانی بنەماڵە و سەرەتای ژیان: لەدایکبوون لەناو ئاژاوەدا
بەدری پاشا بەدرخان لە 1847 یان 1848 لە جزیرە، ناوەندی مێژوویی میرنشینی بۆتان، لە سەردەمێکی ململانێی تونددا لەدایک بوو. باوکی، بەدرخان بەگ (1803–1868/69)، دوا میری بۆتان بوو، سەرکردەیەکی خاوەن کاریزما کە هۆزە کوردەکانی بۆ هەوڵێکی سەربەخۆیی کۆ دەکردەوە. ڕاپەڕینی بەدرخان بەگ، کە بەرزەفڕی بۆ کوردستانێکی یەکگرتوو وزەی پێ دەبەخشی، سەروەریی عوسمانیی بەرەنگار کردەوە، بەڵام دوای زنجیرەیەک جەنگ بە شکست کۆتایی هات. لە 1847 گیرا و سەرەتا بۆ ئیستانبوڵ و پاشان بۆ کریت دوور خرایەوە، کە بنەماڵەکە لەوێ جێگیر بوون. دایکی بەدری بنەچەی ئێزدی بوو، وردەکارییەک کە تابلۆ نەتەوەییە جۆراوجۆرەکەی ئەشرافی کوردی دەخاتە ڕوو، کە زۆرجار لە سەرووی سنوورە ئایینییەکانەوە هاوسەرگیرییان دەکرد، سەرەڕای هەڵمەتە بەدناوەکانی بەدرخان بەگ لە دژی ئێزدی و ئاشوورییەکان لە سەرەتای فەرمانڕەواییەکەیدا.
بنەماڵەی بەدرخان زۆرمنداڵ بوو؛ بەدرخان بەگ تا 99 منداڵی بوو و 21 کوڕ و 21 کچ دوای ئەو مابوون. خوشک و برا دیارەکان عوسمان پاشا و حوسێن پاشایان لەخۆ دەگرت، کە ڕابەرایەتیی ڕاپەڕینی کوردیی 1879یان کرد؛ میدحەت بەدرخان، کە یەکەم ڕۆژنامەی کوردی، «کوردستان»،ی لە 1898 بڵاو کردەوە؛ و ئەمین عەلی بەدرخان، پارێزەر و نەتەوەخوازێک کە کوڕەکانی، جەلادەت، سوڕەیا و کامەران، بوون بە کەسایەتیی سەرەکی لە بزووتنەوە کوردییەکانی سەدەی 20دا. ئەم ڕەچەڵەکە فراوانە تۆڕێکی نفووزی دروست کرد و ئەندامانی بنەماڵەکە بەسەر ئیمپراتۆریدا پەرتەوازە بوون، هەندێکیان لە دوورخستنەوە و ئەوانی دیکە لە خزمەتدا.
سەرەتای ژیانی بەدری بە دوورخستنەوە داڕێژرا. وەک کۆرپەیەک گەیشتە کریت و لە ماڵێکدا گەورە بوو کە نەریتە کوردییەکانی بە جیهانگەرایی عوسمانی تێکەڵ دەکرد. دوورگەکە، لە ژێر کۆنترۆڵی عوسمانی بەڵام بە دانیشتووانێکی بەرچاوی یۆنانی، بە کاریگەرییە فرەکولتوورییەکان ئاشنای کرد. گێڕانەوەکانی بنەماڵە ئاماژە بەوە دەکەن کە بەدرخان بەگ لە دوورخستنەوەدا دەربارێکی شکۆمەندی پاراست و منداڵەکانی لە زانستە ئیسلامییەکان، زمان و کارگێڕیدا فێر دەکرد. بەدری سوودی لە مامۆستای تایبەت وەرگرت و لە تورکی، عەرەبی، فارسی و یۆنانیدا شارەزا بوو؛ لێهاتووییەکان کە بۆ هەڵکشانی کارگێڕی سەرەکی بوون. ئەم ماوەیە خۆڕاگریی چاند، چونکە بنەماڵەکە مامەڵەی لەگەڵ لەدەستدانی پێگە دەکرد و لە هەمان کاتدا دەستی بە میراتە ئەشرافییەکەیەوە دەگرت. مردنی بەدرخان بەگ لە 1868، دوای گواستنەوە بۆ دیمەشق، بەدریی هێشتەوە، کە ئەوکات لە سەرەتای ساڵەکانی بیستەکانی تەمەنیدا بوو، تاکو ڕێگای خۆی لە ئیمپراتۆرییەکدا بدۆزێتەوە کە لە ڕەچەڵەکەی گومانبار بوو.
سەختییەکانی دوورخستنەوە، فشارە داراییەکان و چاودێریکردن، کرداریبوونیان لە بەدریدا پەرە پێ دا. بە پێچەوانەی هەندێک برا کە بەدوای ڕاپەڕیندا دەچوون، ئەو تێکەڵبوونی هەڵبژارد و دەیزانی خزمەتکردن دەتوانێت سەروەتی بنەماڵە بگەڕێنێتەوە. پاشخانی ئێزدیی دایکی، هەرچەند بە دەگمەن دەخرێتە ڕوو، لەوانەیە کاریگەریی لە ڕێبازەکەی بۆ پەیوەندییە نەتەوەییەکان لە ڕۆڵە کارگێڕییەکانی دواتردا دانابێت.
خوێندن: بناغەکان لە دوورخستنەوەدا
خوێندنی بەدری لە سێبەری دوورخستنەوەدا بە شێوەیەکی سەرەکی لە کریت بەڕێوە چوو، کە بنەماڵەکە دوای 1847 لەوێ نیشتەجێ بوو. مامۆستا تایبەتەکان، کە ئەگەری هەیە باوکی ڕێکی خستبن، وانەیان لە بەرنامەیەکدا دەگوتەوە کە خوێندنی نەریتیی ئیسلامی بە لێهاتووییە کردارییەکان بۆ خزمەتی عوسمانی تێکەڵ دەکرد. ڕێزمانی عەرەبی، ئەدەبی فارسی، کارگێڕیی تورکی و زمانی یۆنانیی خوێند و ژینگە فرەکولتوورییەکەی کریتی ڕەنگ دەدایەوە. ئەم شارەزاییە فرەزمانییە لە ئیمپراتۆرییەکدا سەرەکی بوو کە بەرپرسان زۆرجار مامەڵەیان لەگەڵ دانیشتووانی جۆراوجۆر دەکرد.
بەدرخان بەگ، سەرەڕای دوورخستنەوە، جەختی لە خوێندنی منداڵەکانی دەکردەوە و بە ئامرازێکی سەرهەڵدانەوە دەیبینی. ئەگەری هەیە بەدری بە نەریتە زارەکییە کوردییەکان و مێژووی بنەماڵە، لەوانە «شەرەفنامە»، ئاشنا بووبێت و شانازیی بە میراتەکەیەوە پەرە پێ دابێت. تا کۆتایی تەمەنی هەرزەکاری، لە دەوروبەری کاتی مردنی باوکی لە 1868، بەدری بۆ ژیانی گشتی ئامادە بوو. بە پێچەوانەی دامەزراوە ڕێکخراوەکانی وەک قوتابخانەی مولکییە لە ئیستانبوڵ، خوێندنەکەی ناڕێکخراو بەڵام گشتگیر بوو و بۆ پەروەردەکردنی بەڕێوەبەرانی فرەلێهاتوو داڕێژرابوو. ئەم بناغەیە بۆ ڕۆڵەکانی ئامادە کرد کە پێویستیان بە هەستیاریی زمانی و کولتووری هەبوو، کلیلی کارنامەکەی لە سووریا و دەرەوەی ئەو.
کارنامە: لە بەڕێوەبەری پارێزگاوە بۆ کاربەدەستی کارگێڕی
گەشتی پیشەیی بەدری پاشا لە 1871، لە تەمەنی 23 ساڵیدا، دەستی پێ کرد کاتێک لە قەزای حەورانی سووریا چووە خزمەتی عوسمانی. وەک کوردێک لە ژێر دەسەڵاتی مەحمەد ڕەشید پاشا دامەزرا و ڕۆڵەکەی دابەشکردنی کۆمەڵگە درووزی و بەدەوییەکانی لە سەنجەقەکانی حەما، حەوران و نابلس لەخۆ دەگرت؛ ستراتیژییەک بۆ پاراستنی کۆنترۆڵی عوسمانی بە هاوسەنگکردنی نەتەوەیی. ئەم یەکەم دامەزراندنە سوودی لە پاشخانە کوردییەکەی بۆ ئامانجە ئیمپراتۆرییەکان وەرگرت و گواستنەوەی لە ئەشرافێکی دوورخراوەوە بۆ کاربەدەستێک نیشان دا.
لە 1877–1878، لە ماوەی شەڕی ڕووسیا و عوسمانیدا، بەدری سەربازە کوردەکانی لە سووریا ڕێک خست و بەشداریی لە بەرگریی ئیمپراتۆری کرد. هەوڵەکانی دڵسۆزییان نیشان دا، بەڵام گومانەکانی دوای شەڕ لەبارەی ئارەزووەکانی خۆبەڕێوەبردنی کوردی بوونە هۆی لێکۆڵینەوەیەکی کورت. بێتاوان کرایەوە و پێشکەوت بۆ پۆستی قائیمقام، جێگری حاکم، لە قونەیترە و سەفەد و کاروباری ناوخۆیی لە ناوچە نائارامەکاندا بەڕێوە دەبرد. دەیەی 1880 بەرزکردنەوەی پلەکانی هێنا: موتەسەڕیف، حاکمی حەوران، پاشان حەما و ترابڵس (لوبنان). ئەم ڕۆڵانە باج، ئاسایش و ناوبژیوانی لە نێوان تائیفەکاندا لەخۆ دەگرتن، لێهاتووییەکان کە لە ژینگە جۆراوجۆرەکاندا تیژ کرابوونەوە.
تا کۆتایی دەیەی 1880، بەدری بۆ قوستەنتینیە گواستەوە و چووە ناو تۆڕی مەحمەد کامیل پاشا، وەزیرێکی گەورەی چاکسازیخواز. ئەم پەیوەندییە خستییە ناو کارگێڕیی ناوەندی، کە تا 1906 لە ڕۆڵە جۆراوجۆرەکاندا خزمەتی کرد. کارنامەکەی چۆنیەتیی بوونی کەسایەتییە دیارە کوردەکان، کە جارێک یاخی بوون، بە کۆڵەکەی دەوڵەت نیشان دا و پەیوەندییە بنەماڵەییەکانیان بۆ هەڵکشان بەکار دەهێنا و لە هەمان کاتدا مەیلە جیابوونەوەخوازەکانیان کۆنتڕۆڵ دەکرد.
ڕووداوە دیارەکان: شەڕ، گومان و دوورخستنەوە
چەندین ڕووداو ژیانی بەدرییان پێناسە کرد. شەڕی 1877–1878 ڕووداوێکی دیار بوو، کە ڕێکخستنی سەربازەکان لەلایەن ئەوەوە سوودی سەربازیی نیشان دا. بەڵام تۆمەتەکانی دوای شەڕ لەبارەی ئارەزووی خۆبەڕێوەبردن، گومانگەرایی بەردەوامی عوسمانییان بەرامبەر بنەماڵەی بەدرخان ڕەنگ دەدایەوە. بێتاوانکردنەوەکەی کارنامەکەی پاراست، بەڵام ناسکیی دۆخەکەی خستە ڕوو.
کوشتنی ڕەزوان پاشا لە 1906، کە تاوانەکەی خرایە پاڵ ئەندامانی بنەماڵە، عەلی شامیل و عەبدولڕەزاق بەدرخان، قەیرانی هێنایە کایەوە. هەرچەند ڕاستەوخۆ تێیدا تۆمەتبار نەکرا، بەدری لەگەڵ ئەوانی دیکە بۆ ڕۆدۆس دوور خرایەوە، سزایەکی بەکۆمەڵ کە چارەنووسی باوکی دەنگ دەدایەوە. ئەم دوورخستنەوەیەی دەریای ئێجە، لەناو تاکڕەویی عەبدولحەمیدی دووەمدا، لە دەسەڵات دایبڕی.
شۆڕشی تورکە گەنجەکان لە 1908 پشوویەکی پێ بەخشی. بە گەڕاندنەوەی دەستوور ڕێگەی بە بەدری دا بگەڕێتەوە قوستەنتینیە. مووچەی پێ بەخشرا بەڵام پۆستی پێ نەدرا و بە ئارامی ژیا، لەوانەیە لە سەرهەڵدانە نەتەوەخوازانەکانی بنەماڵەکەی ورد بووبێتەوە. ڕاپەڕینەکانی براکانی و چاڵاکوانیی برازاکانی بە پێچەوانەی ڕێگا ملکەچەکەی بوون و گۆڕانە نەوەییەکانیان خستە ڕوو.
ژیانی تایبەت و کەسایەتی: پیاوێکی زمان و دڵسۆزی
ژیانی تایبەتی بەدری پاشا هێشتا ناڕوونە و تەرکیزی لەسەر کارنامە بوو زیاتر لە ڕیسوایی. فرەزمان و خوێندەوار، کەسایەتییەکی دیاری ڕۆشنبیری بەرجەستە دەکرد. میراتی ئێزدیی دایکی لەوانەیە هانی لێبوردەیی دابێت، هەرچەند پشتڕاست نەکراوەتەوە. بە کرداری دەوەسفرا و گرنگیی پێشینەی بە تێکەڵبوون دەدا، جیاواز لە خزمە یاخییەکان. لە قوستەنتینیەدا ڕێگای خۆی بەناو بازنەکانی چینە بەرزەکەدا دەدۆزییەوە و سەرەڕای دوورخستنەوە تۆڕە بنەماڵەییەکانی دەپاراست.
مردن و میرات: دەنگدانەوەکانی میرنشینێکی ڕووخاو
بەدری پاشا لە 1911 لە تەمەنی 63 یان 64 ساڵیدا، لەناو دابەزینی خێراتری ئیمپراتۆریدا، مرد. کۆچی دوایی کۆتایی نەوەیەکی نیشان دا کە پردی لە نێوان ڕابردووی هۆزی و ئێستای کارگێڕیدا دەبەست. لە قوستەنتینیە نێژرا و میراتەکەی لە خۆڕاگریدایە: لە منداڵێکی دوورخراوەوە بۆ بەرپرسێکی بەرز، خۆگونجاندنی کوردی بەرجەستە کرد.
بنەماڵەی بەدرخان بەردەوام بوو و برازاکانی وەک جەلادەت و کامەران پێشەنگی زمانەوانی و ڕۆژنامەنووسیی کوردییان کرد. ملکەچبوونی بەدری بە پێچەوانەی نەتەوەخوازیی ئەوانە، بەڵام خزمەتەکەی نفووزی بنەماڵەی پاراست. لە مێژوونووسیی نوێدا هێمای پەیوەندیی عوسمانی و کوردە و بیرخەرەوەی خۆبەڕێوەبردنە لەدەستچووەکان و ناسنامە داڕێژراوەکانە. کاتێک کوردستان ڕێگای خۆی لەناو ئاستەنگە هاوچەرخەکاندا دەدۆزێتەوە، چیرۆکی بەدری هونەری مانەوە لە سەردەمە ئاژاوەدارەکاندا فێر دەکات.
پرسیار و وەڵام: لێکۆڵینەوە لە بابەتەکەی بلۆگ دەربارەی بەدری پاشا بەدرخان (1847–1911)
پرسیار: بەدری پاشا بەدرخان کێ بوو و پاشخانی بنەماڵەکەی چی بوو؟ وەڵام: بەدری پاشا بەدرخان (1847–1911) سیاسەتمەدارێکی کوردی عوسمانی لە بنەماڵە دیارەکەی بەدرخان بوو، نەوەکانی فەرمانڕەوایانی میرنشینی بۆتان. کوڕی بەدرخان بەگ، دوا میری بۆتان، بوو، کە لە دەیەی 1840دا ڕاپەڕینێکی بۆ سەربەخۆیی کورد ڕابەرایەتی کرد. سەرەتای ژیانی بەدری دوای شکستی باوکی بە دوورخستنەوە نیشانەدار بوو و لە کریت و دواتر دیمەشق گەورە بوو، کە ڕێبازە کردارییەکەی بۆ خزمەتی عوسمانی داڕشت.
پرسیار: چوارچێوەی مێژوویی ژیانی بەدری پاشا چی بوو؟ وەڵام: بەدری لە ماوەی چاکسازییەکانی سەدەی 19ی ئیمپراتۆریی عوسمانی ژیا، لەوانە تەنزیمات (1839–1876)، کە دەسەڵاتی لە ناوەنددا کۆ کردەوە و خۆبەڕێوەبردنە کوردییەکانی هەڵوەشاندەوە. لە ژێر دەسەڵاتی عەبدولحەمیدی دووەم (1876–1909)، سیاسەتەکانی وەک سوارییەکانی حەمیدییە کوردیان لەناو بەرگرییە ئیمپراتۆرییەکاندا تێکەڵ کرد، لەناو هەڕەشەکانی ڕووسیا و نەتەوەخوازیی ئەرمەنیدا. شۆڕشی تورکە گەنجەکان لە 1908 کارلێکەکانی زیاتر گۆڕی و بوو بە هۆی گەڕانەوەی کورتی بەدری لە دوورخستنەوە.
پرسیار: خوێندن و ئەزموونە سەرەتاییەکانی بەدری پاشا چۆن کاریگەرییان لە کارنامەکەی دانا؟ وەڵام: وەک کۆرپەیەک بۆ کریت دوور خرایەوە و بەدری خوێندنێکی تایبەتی لە زمانەکان (تورکی، عەرەبی، فارسی، یۆنانی) و کارگێڕیدا وەرگرت و میراتی کوردیی بە لێهاتووییە عوسمانییەکان تێکەڵ کرد. ئەم بناغانە بۆ ڕۆڵە کارگێڕییەکان ئامادەیان کرد و بە جیاوازی لە هەندێک ئەندامی بنەماڵە جەختیان لە کرداریبوون دەکردەوە زیاتر لە ڕاپەڕین.
پرسیار: خاڵە سەرەکییەکانی کارنامەی بەدری پاشا چین؟ وەڵام: بەدری لە 1871 لە قەزای حەورانی سووریا چووە خزمەت و کۆمەڵگەکانی بۆ کۆنترۆڵی عوسمانی ڕێک خست. لە شەڕی ڕووسیا و عوسمانیی 1877–1878 جەنگا و بەرەو پۆستی حاکمی لە قونەیترە، سەفەد، حەوران، حەما و ترابڵس هەڵکشا. لە قوستەنتینیەدا چووە ناو بازنە چاکسازیخوازەکان تا لە 1906 بەهۆی ڕیسواییە بنەماڵەییەکانەوە دوور خرایەوە.
پرسیار: چ ڕووداوە دیارێک ژیانی بەدری پاشایان پێناسە کرد؟ وەڵام: ڕووداوە سەرەکییەکان ڕۆڵەکەی لە شەڕی ڕووسیا و عوسمانی، لێکۆڵینەوەکانی دوای شەڕ لەبارەی گومان لە ئارەزووی خۆبەڕێوەبردن، کە بێتاوانی تێدا ڕاگەیەنرا، و دوورخستنەوەی بۆ ڕۆدۆس لە 1906 دوای کوشتنێکی پەیوەست بە خزمەکانی لەخۆ دەگرن. شۆڕشی 1908 ڕێگەی بە گەڕانەوەی دا، هەرچەند پۆستێکی نوێی نەبوو.
پرسیار: میراتی بەدری پاشا لە مێژووی کورد و عوسمانیدا چییە؟ وەڵام: بەدری هێمای خۆگونجاندنی چینە بەرزە کوردەکان بە پێکهاتە ئیمپراتۆرییەکان بوو و گرنگیی پێشینەی بە تێکەڵبوون دەدا زیاتر لە ڕاپەڕین. نفووزی بەردەوامی بنەماڵەکەی لە نەتەوەخوازیدا، بە ڕێگەی برازاکانی وەک جەلادەت و کامەرانەوە، گۆڕانە نەوەییەکان دەخاتە ڕوو. نوێنەرایەتیی خۆڕاگری لەناو دابەزینی ئیمپراتۆریدا دەکات و تێڕوانین لە ناسنامە نەتەوەییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێشکەش دەکات.
سەرچاوەکان
بەدری پاشا بەدرخان - Wikipedia - https://en.wikipedia.org/wiki/Bedri_Pasha_Bedir_Khan
بەدرخان - ئینسایکلۆپیدیای ئێرانیکا - https://www.iranicaonline.org/articles/bedir-khan-badr-khan-d/
بەدرخان بەگ - Grokipedia - https://grokipedia.com/page/Bedir_Khan_Beg
بەدرخان بەگ - Kurdipedia - https://kurdipedia.org/Default.aspx?lng=8&q=20220318094529408640
بەدرخان بەگ - Justapedia - https://justapedia.org/wiki/Badr_Khan
بەدرخانەکان و جەمیل پاشاکان - SARA Distribution - https://www.saradistribution.com/bedirkhans.htm
بەدرخان بەگ: دوا میری بۆتان – چیرۆکێکی دەسەڵات، ململانێ ... - https://www.kurdish-history.com/post/bedir-khan-beg-the-last-emir-of-bohtan-a-tale-of-power-conflict-and-legacy
بنەماڵە، ئیمپراتۆری و نەتەوە: بەدرخانییە کوردەکان ... - Gale - https://go.gale.com/ps/i.do?id=GALE%257CA568148158&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=24761397&p=AONE&sw=w