Daweta Kurdî: Ziyafeta daweta Kurdî û jinên li dora kazanê sifirî
Daweteke Kurdî bi rojan didome. Ev ne gotineke mecazî ye: daweta Kurdî bûyereke çend-rojî ye, civîneke civakê ku bi muzîk û dîlanê dest pê dike û naqede heta her mêvan baş xwaribe û strana dawî hatibe gotin. Xwarin ne xaleke teniştê ya pîrozbahiyê ye; pîrozbahî bi xwe ye. Sibeha dawetê dewar an berx teze tên serjêkirin û goşt yekser dikeve kazanên mezin ên sifirî ku jinên taxê li hewşê an kolana derve danîne. Piştî nîvro ziyafet amade ye: qozê — goştê biraştî yê daweta Kurdî, ku di wan kazanên sibehê de hêdî hatiye pijandin heta nerm bûye — bi dolmayên bi birinc û goştê tijîkirî, çar cure xwarinên birincê, şişên kebabê yên ji mangalê û cerrên bilind ên şerbet û dewê ji bo vexwarinê re tê derxistin. Tu yek li ser tepsiyên xemilandî nayê pêşkêşkirin. Rasterast ji dîzikan tên, wekî xwarina baş her tim dike. Ziyafeta daweta Kurdî — daweta Kurdî — temamtirîn derbirîna wê prensîba Kurdî ye ku ev rêze ji gotara xwe ya yekem ve belge kiriye: xwarin ne sotemenî ye, lê piştgirî ye; ne tenê têrkirin e, lê mêvanperwerî ye; ne xwedîkirina takekesî ye, lê kiryara civandina hemû civakê û têrkirina wê heta razî dibe ye. Dawet ew dem e ku ev prensîb bi mezinahiya xwe ya herî bilind dixebite. Jinên ku pêşengiya pijandinê dikin ne tenê xwarin amade dikin; miqatebûna civakê ji xwe, pêşwazîkirina taxê ji du jiyanên nû yên bi hev ve girêdayî, pêk tînin. Kazanê sifirî li hewşê ne amûra mitbeqê ye. Saziyeke civakî ye. Ev gotara sed û sîhemîn a rêzê ye. Rêze xwarina şîna Kurdî (helavî), Cejna Kurdî (klêce), Newroza Kurdî (zerde, seyran) û sibeha Kurdî (Van kahvaltî) vegirtiye. Niha digihîje daweta Kurdî — boneyeke dawî ya mezin di çerxa jiyanê ya sofraya Kurdî de.
Xalên sereke
• Qozê goştê biraştî yê daweta Kurdî ye — dewar an berx sibeha dawetê tên serjêkirin û di kazanên sifirî de tên pijandin
• Pijandin hewleke hevpar e ku jin pêşengiya wê dikin — cîran bi kazanên sifirî û kedê parvekirî li hewşê dicivin
• Sofraya dawetê dolma, biryanî, kebab, çar cure birinc, şerbet û dewê dihewîne — rasterast ji dîzikan tê pêşkêşkirin
• Dawetên Kurdî bûyerên çend-rojî ne — ziyafet ne xaleke teniştê ya pîrozbahiyê ye, lê navenda wê ye
Agahiyên kurt
Navê Kurdî: Daweta Kurdî (daweta Kurdî); qozê (goştê biraştî yê dawetê, ji dewar an berxê)
Goştê biraştî yê dawetê: Goştê dewar an berxê ku sibeha dawetê tên serjêkirin, di kazanên mezin ên sifirî de tê pijandin
Sofraya dawetê: Qozê, yaprakh/dolma, biryanî û gelek xwarinên birincê, kebab, şerbet, dew — ji dîzika pijandinê tên pêşkêşkirin
Taybetmendiya hevpar: Jinên taxê pêşengiya wê dikin; pîrozbahiyeke çend-rojî; têrkirina her kesî, ji malbatê heta kesên nenas
Sibeha dawetê
Ziyafeta daweta Kurdî berî berbangê dest pê dike, dema ajal tên serjêkirin. Goşt teze ye — amadekirina berê tune ye, sarinc tune ye, azûqeya roja berê tune ye. Ev prensîba bingehîn a qozê ye: ajal sibeha ziyafetê tê serjêkirin û heman rojê tê pijandin; tiştê mêvan dixwin tezebûna wê sibehê di tasekê de ye. Kazanên mezin ên sifirî li hewşê an li kolana ber mala malbatê tên danîn û jinên taxê kar hildigirin. Ev ne karê şîrketên xwarinê an aşpêjên bi pere hatine girtin e; kedeke hevpar e, diyariya kolanê ji bo malbata ku zaroka wê dizewice. Jin di tevahiya sibehê de bi hev re dixebitin, li agir û kazanan miqate dibin, biharat zêde dikin, kefê radikin û tevlihev dikin; li cihekî din ê malê dîlan û muzîk dest pê dikin. Dema mêvan pêwîstiya xwarinê dibînin, goştê biraştî yê dawetê amade ye: nerm, bêhnxweş, heta hestî di rûn û ava xwe de pijandî. Di heman qapê ku tê de hatiye pijandin tê derxistin, bi kepçeyê dikeve tasan an bi nan tê rakirin. Li kêleka wê yên mayî yên sofraya dawetê tên: dolma bi birinc, goşt û giyayan tijîkirî; biryanî û çend cure pilavên birincê; şişên kebabê berx yên li ser komiran pijandî; dew, vexwarina mastê ya sar û şor ku giraniya goştê sivik dike; û şerbet, şîrîn û bi bêhna kulîlkan, ku ji bo mêvanên ji sibehê ve dîlan dikin dikeve qedehan. Xwarin ji dîzikê tê pêşkêşkirin, ne ji berê li qaban hatiye rêzkirin. Xemilandin tune ye û li dora pêşkêşkirinê merasîm tune ye. Merasîm xwarin bi xwe ye.
Çerxa jiyanê ya sofraya Kurdî
Ev rêze niha sofraya Kurdî li her qonaxa mezin a jiyanê vegirtiye. Sofraya Newrozê (seyran, zerde) di destpêka salê de: seyrana li çiyê, muhalebiya zafranê, agirê nû û demsala nû. Sofraya sibehê ya rojane (Van kahvaltî): sofraya hêdî ya penîr, hingiv û hêkan ku silava Kurdî ya her rojê ye. Sofraya şînê (helavî): şîrîniya ard û nivîşkê ku ji bo roja sêyem, heftem û çilemîn tê amadekirin û cîran wê dibin malbatê; ew nikarin tiştê qewimî sererast bikin, lê dikarin piştrast bin ku tu kes bê xwarin namîne. Sofraya Cejnê (klêce): pasteya bi gewîzê tijîkirî ya şeva berê tê pijandin û tê dayîn zarok, mezin û her kesê tê ber derî. Niha jî sofraya dawetê: kazanê sifirî li hewşê, qozê di hewaya sibehê de buhar dide, jinên ku pêşengiya pijandinê dikin û mêvanên ku ji dîzikê dixwin. Ev ne çîrokên cuda ne. Heman çîrok e ku di demên cuda yên salê û kêliyên cuda yên jiyanekê de tê gotin: civaka Kurdî bi kiryara têrkirinê xwe derdibirîne. Dema kesek ji dayik dibe xwarin tê anîn. Dema kesek dimire xwarin tê anîn. Dema sal dest pê dike xwarin li çiyê tê parvekirin. Dema du kes dizewicin hemû kolan dipijîne û hemû tax dixwe. Sofraya Kurdî ne cihê ku malbatên taybet dixwin e. Cihê ku civak dibe xwe ye.
Pirsên pir tên kirin
Qozê çi ye?
Qozê goştê biraştî yê daweta Kurdî ye: dewar an berx sibeha dawetê teze tên serjêkirin û jinên taxê di kazanên mezin ên sifirî de wan dipijînin. Navenda ziyafeta daweta Kurdî ye û rasterast ji dîzika pijandinê ji mêvanên ku dibe bi sedan bin re tê pêşkêşkirin. Tezebûna goştê — heman sibehê tê serjêkirin û pijandin — ji bo taybetmendiya wê bingehîn e.
Li daweta Kurdî çi xwarin tên pêşkêşkirin?
Sofraya klasîk a daweta Kurdî qozê (goştê biraştî yê dawetê), yaprakh/dolma (pelên tiriyê û sebzeyên bi birinc û goştê tijîkirî), biryanî û gelek cure pilavên birincê, kebabên berx yên ji mangalê, dew (vexwarina mastê ya sar û şor) û şerbetê dihewîne. Xwarin rasterast ji dîzikên pijandinê tê pêşkêşkirin, bê rêzkirina qab û xemilandinê — kevneşopiyeke ku taybetmendiya demokratîk û hevpar a ziyafeta Kurdî nîşan dide.
Çima jin li dawetên Kurdî pêşengiya pijandinê dikin?
Pijandina daweta Kurdî kiryareke hevpar e ku jinên taxê bi hev re berpirsiyariya têrkirina mêvanan hildigirin. Ev ne xwarinpêjiya bi pere hatiye kirêkirin e, lê diyariya kolanê ji malbatê re ye: kedê amadekirina xwarinê awayê taxê yê beşdarbûn û pîrozkirina pîrozbahiyê ye. Çanda xwarinê ya Kurdî kiryara pijandina hevpar a jinan dixe navenda hemû bûyerên mezin ên jiyanê — dawet, şîn, cejnên olî — wekî rasterasttirîn derbirîna piştgirî û miqatebûnê.
Encam
Daweta Kurdî gotara sed û sîhemîn a rêzê ye û ya ku çerxa jiyanê ya Kurdî temam dike ye. Ev rêze bi qehweya rojane ya Kurdî dest pê kir û, sed û sî gotar paşê, gihîştiye ziyafeta ku girêdana du jiyanan nîşan dide. Di rê de şîrîniya şînê, kurabiyeya Cejnê, muhalebiya Newrozê, sofraya sibehê ya Wanê û goştê biraştî yê dawetê yê kazanê sifirî vegirtine. Di her kêliya jiyana Kurdî de — jidayikbûn û mirin, cejn û sibeha asayî, xem û şadî — civak li hev dicive, dipijîne û hev têr dike. Piştî sed û sî gotaran, sofraya Kurdî bi temamî hatiye raxistin: ji fincana qehweya yekem heta tasa dawî ya goştê biraştî yê dawetê, ji hingivê çiyê yê biharê heta qaysiya hişkkirî ya zivistanê. Sofre hatiye raxistin û her kes bi xêr hatiye.