Li herêmên navendî yên asê yên Kurdistanê, ku medreseyên kevnar dengê gotinên aliman vedidan û bayan çîrokên mîrata zimanî digerandin, Elî Teremaxî di pêşketina kevneşopiya hizrî ya Kurd de kesayetiyeke bingehîn e. Ev zimannas, nivîskar û perwerdekarê Kurd di dawiya sedsala 17 an destpêka sedsala 18an de geş bû—di nav nîqaşên li ser dîroka wî ya rast de—û berhema ku bi berfirehî wekî yekem rêzimana berfireh a zimanê Kurdî tê dîtin nivîsî. Berhema wî, ku bi "Serfa Kurmancî" an "Tesrîfa Kurdî" tê naskirin, guherîneke şoreşgerane ya ber bi veguhastina zanistên Îslamî bi zimanê gel ve diyar kir û têgehên tevlihev ên rêzimanê bi zimanê dayikê yê gelê wî hêsan kir.

Hewldanên Teremaxî ji perwerdekariyê tenê wêdetir çûn; ew piştrastkirineke wêrek a nasnameya çandî ya Kurd di tevna pirzimanî ya împaratoriyên Osmanî û Farisî de bûn. Dema împaratorî ji bo kontrola sînorên Kurdistanê bi hev re pêşbaziyê dikirin, medreseya Teremaxî ya li gundê wî yê dûr bû çiraya parastin û bilindkirina zaravaya Kurmancî. Ev nivîsa blogê jiyana wî ya ne diyar, ji kokên wî yên Miksê (navçeya Bahçesarayê, parêzgeha Wanê) heta mîrata wî ya zanistî ya berdewam vedikole; li ser rewşa dîrokî ya veguhastina zanînê bi Kurdî, rêwîtiyên wî yên perwerdeyê, berhemên wî yên nûker, nûkeriyên mijarî û nîqaşên zanistî yên berdewam ên li derdora wî radiweste. Di serdemeke ku Erebî û Farisî li axaftina zanistî serdest bûn de, beşdariyên Teremaxî nîşanên pêşwext ên bilindbûna pexşan û zimannasiya Kurdî dan û bandor li nifşên alim û zimannasan kirin.

Rewşa dîrokî: Kurdistan di siya împaratoriyan de

Serdema Elî Teremaxî ya derbasbûneke kûr li Kurdistanê bû, herêmeke ku di nav parêzgehên rojhilatî yên Împaratoriya Osmanî û axên lawazbûyî yên Sefewî li Îranê de parçebûyî bû. Sedsala 17an şahidê xurtbûna sînoran piştî Peymana Zohabê ya 1639 bû ku axa Kurdan di nav van hêzan de dabeş kir û tevliheviyeke mîrektiyên nîvxweser wekî Soran, Behdînan û Botan pêş xist. Kurd, ku li bakur bi piranî Sunnî bûn û li başûr girêdayî mezhebên cihêreng bûn, di cîhaneke pirzimanî de rêya xwe didîtin; Erebî xizmeta zanistên olî dikir, Farisî li edebiyata dîwanê serdest bû û Tirkîya Osmanî rêveberî pêk dianî. Lê zaravayên Kurdî—bi taybetî Kurmancî li bakur û Goranî li başûr—di kevneşopiyên devkî, helbest û destanên gelêrî de geş dibûn.

Ev serdem "Serdema Zêrîn" a edebiyata Kurdî (sedsalên 16–17an) diyar kir; helbestvanên wekî Melayê Cizîrî û Ehmedê Xanî bi mesnewî û xezelên bi îrfana tesewufê dewlemend Kurmancî gihandin bilindahiyên edebî. Lê pexşan hê jî kêm bû û di xebatên zanistî de bi Farisî an Erebî sînordar bû. Pêvajoya veguhastina nivîsên zanistî bi zimanên herêmî di sedsala 17an de lez girt, bi bandora reformên Osmanî û hilweşîna navendperestiya Sefewî. Xebata Teremaxî di vê hawîrdorê de derket holê û bi parastina Kurdî di perwerdeya medreseyan de serdestiya zimanên klasîk xist ber pirsê.

Sînorên rojhilatî yên Împaratoriya Osmanî, di nav wan de Miks ku Teremaxî lê ji dayik bû, navendên danûstandin û pevçûnên çandî bûn. Medrese li herêmê belav bûn û mela di zanistên Îslamî de perwerde dikirin, lê xwendekar pir caran di nivîsên Erebî de zehmetî dikişandin. Teremaxî ev kêmasî çareser kir û "şoreşa zimanê gel" ya ku Michiel Leezenberg wekî pêşşerta teşegirtina zimanê neteweyî vedibêje bi cih kir. Hevdemên wî, wekî Mela Yûnus, bi heman awayî pexşana Kurdî ceribandin û di nav hilweşîna împaratorî de nîşanên şiyarbûneke hizrî ya berfirehtir dan.

Jiyana destpêkê: ji girên Miksê heta armancên zanistî

Dîroka jidayikbûna Elî Teremaxî hê jî nîqaşbar e û zehmetiyên tomarkirina kesayetiyên Kurd ên beriya serdema nûjen nîşan dide. Alimê nîveka sedsala 19an Mehmûd Bayazîdî jidayikbûna wî nêzî 1591 li parêzgeha Miksê (başûrê rojhilatê Tirkiyeya îro) û mirina wî di 1653 de diyar kir. Lê alimên nûjen wekî Michiel Leezenberg li ser bingeha analîza zimanî û dîrokî dîrokeke derengtir, dawiya sedsala 17 heta destpêka sedsala 18an, diparêzin. Ev nîqaş ji dîrokdayîna gengaz a şaş a Bazîdî tê ku dibe ku Teremaxî bi helbestvanên berê re tevlihev kiribe.

Teremaxî li gundê Teremaxê ji dayik bû (niha Yaylakonak li navçeya Bahçesarayê ya parêzgeha Wanê) û di hawîrdoreke gundî ya Kurdî de li çiyayên parêzgeha Wanê ya îro mezin bû.

Miks, beşek ji herêma çiyayî ya Hekariyê ya berfirehtir, dergûşa jiyana eşîrî ya Kurd bû; şivanên koçber û cotkarên niştecih di bin mîrên herêmî de bi hev re dijiyan. Elîyê ciwan wekî axêverê dayikzimanê Kurmancî dê folklora devkî, sirûdên tesewufê û hînkirinên Îslamî ji melayên gund hîn bûba. Paşxaneya malbata wî ne diyar e, lê xebatên wî yên zanistî maleke sade lê meyldarî hizrê nîşan didin, dibe ku bi perwerdeya olî re mijûl bûbe.

Zarokatiya li vî gundê çiyayî wî bi zindîtiya çandî ya herêmê re da nasîn: cejnên Newrozê, gotina destanî ya Mem û Zîn û nîqaşên medreseyê.

Nêzîkiya herêmê bi sînorên Îranê re pirzimaniyê hêsan dikir; Erebî ji bo xwendina Quranê û Farisî ji bo helbestê dihat bikaranîn. Dibe ku jêhatiya destpêkê ya Teremaxî ya zimanan li vir derketibe holê, dema ew bi zehmetiyên hînbûna rêzimana Erebî re mijûl bû—astengeke berbelav ji xwendekarên ne-Ereb re. Ev têkoşîna kesane paşê îlham da berhema wî ya herî mezin.

Teremaxî di salên ciwaniya xwe de dest bi rêwîtiyeke zanistî kir, rêûresma derbasbûnê ya ji melayên ku dixwestin pêş bikevin re. Ew li medreseyên herêmî yên Kurdî xwend beriya ku biçe Bexdad û Mûsilê, navendên hizrî yên Osmanî yên ku bi pirtûkxane û ulemayên xwe navdar bûn. Hin vegêran rêwîtiyên wî heta Misrê dirêj dikin û wî dixin nav fiqha Îslamî ya pêşketî, felsefe û zimannasiyê. Xwendina zêdetir li mîrektiyên Soran û Behdînan—navendên sereke yên zanistên Kurdî—pisporiya wî di zaravayên Kurmancî û guhertoyên herêmî de hûr kir.

Ev rêwîtî zehmet bûn û sînorên bi şer xerabûyî di nav pevçûnên Osmanî-Sefewî de derbas dikirin. Lê wan nêrîna Teremaxî ya cîhanê dewlemend kir û ew bi kevneşopiyên cihêreng ên rêzimanê re dan nasîn. Ew vegeriya Teremaxê, mizgeft û medreseyek damezrand û xwe wekî mamosteyekî dilsozê perwerdeya bi zimanê gel bi cih kir. Ji ber vê yekê jiyana wî rehên gundî bi zanîna cîhanî ve girê da û bingeha nûkeriyên wî yên zimanî danî.

Teşegirtina hizrî: serdestbûna zimanan li medreseyan

Perwerdeya Teremaxî mînaka pergala medreseyê bû ku xwendekar tê de ji hifzkirina bingehîn a Quranê derbasî zanistên pêşketî wekî fiqh (hiqûqa Îslamî) û nehw (hevoksazî) dibûn. Li Bexdad û Mûsilê, ew bi nivîsên Erebî wekî "Seidînî" ya el-Teftazanî re mijûl bû, bingeheke morfolojiyê ku wî paşê wekî çavkanî bi kar anî. Van bajaran, ku bi alimên ji seranserê cîhana Îslamî tijî bûn, ew bi risaleyên rêzimana Farisî re dan nasîn û nêzîkatiya wî ya berawirdkirinê pêş xistin.

Li Soran û Behdînan, di bin mîrên Kurd de, Teremaxî kevneşopiyeke bi zimanê gel ya pêşketî nas kir. Helbestvanên wekî Yûsif Yaska bandor li şêwaza wî ya hînkirinê kirin û hînbûna hêsan derxistin pêş. Ew di Kurmancî, Erebî û Farisî de serdest bû û hevşibiyên avahiyê di nav Kurdî û Farisî de nas kir—her du zimanên Hînd-Îranî ne û ji Erebîya Samî cuda ne.

Dema vegeriya Teremaxê, medreseya wî bû navenda xwendekarên herêmî ku gelek ji wan di Erebî de zehmetî dikişandin. Nûkeriya Teremaxî di wergerandina termên teknîkî ya bi Kurdî de bû û zanîn gihand hemûyan. Ev serdem rola wî wekî pêşengê "veguhastina bi zimanê gel" xurt kir û elîtperestiya zimanên klasîk xist ber pirsê.

Xebat û berhem: afirandina yekem rêzimana Kurdî

Xebata Teremaxî li ser hînkirin û nivîsandinê radiwesta û medreseya wî wekî laboratuwareke ceribandinên zimanî dixebitî. Berhema wî ya sereke ya mayî, "Serfa Kurmancî", bi pêşkêşkirina rêbereke morfolojiya Kurdî valahiya perwerdeyê dagirt. Ew li du beşan hatiye dabeşkirin; beşa yekem rêzimana Erebî û Farisî dide nasîn, terman werdigerîne û gotinên kesayetiyên zanistî wekî el-Teftazanî bi kar tîne. Beşa duyem avahiyên Kurdî berawird dike û kişandina lêkeran, tewandina navdêran û hûrgiliyên hevoksaziyê nîşan dide.

Wî taybetmendiyên tevlihev wekî avahiya ergatîf li derve hişt û giraniyê da bingehên ji bo destpêkeran. Perçeyeke dilêş mîsyona wî nîşan dide: "Xwendevan, bizane ku ji gelê Kurd re jî pêwîst e... ku ew zanista serfê bi zimanê Kurdî bizanin." Ev nêrîna wekheviyê Kurdî bi Erebî û Farisî re wekhev didît, helwesteke radîkal.

Berhemên din ên bi wî ve tên girêdan, li gorî hin çavkaniyan, "Qewlê Yekane" (Çîroka bêhempa), "Moriya Yaqut" (Moriya Yaqût), "Kurêd Wetan" (Kurên welat) û "Jiyîna Heqîqet û Xewn" (Jiyana rastîn û xew) digirin nav xwe—çîrokên hînkirinê ji xwendekaran re. Lê tenê rêziman maye û bi rêya destnivîsan li medreseyên bakurê Kurdistanê belav bûye.

Hilberîna Teremaxî beriya rêzimanên Ewropî wekî berhema Îtalî-Kurdî ya Garzoni ya 1787 e û wî dike zimannasekî bingehîn. Xebata wî, her çend herêmî bû, bandor li meylên sedsala 18an ên veguhastina zanînê bi zimanê gel kir, wekî di berhemên Mela Yûnus de tê dîtin.

Mijarên nivîsên Teremaxî: wekhevî, perwerdekarî û serbilindiya zimanê gel

Mijarên Teremaxî li ser wekheviya zimanî û reforma perwerdeyê radiwestiyan. Wî rêziman wekî "bingeha hemû zanistan" didît ku ji Kurdan re serdestbûna wê bi zimanê xwe bingehîn bû. Bi berawirdkirina Kurdî bi Farisî û Erebî re bê hiyerarşî, wî wekheviya çandî piştrast kir û li hember serdestiya klasîk rawesta.

Ji aliyê perwerdeyê ve, xebata wî têgeh ji axêverên ku Erebî ne zimanê wan ê dayikê ye re sade kirin û mînakên Kurdî ji bo nîşandana rêgezan bi kar anîn. Ev nêzîkatî nîşana pêşwext a hînkirina zimanî ya nûjen bû û giraniyê dida bikêriya pratîkî li şûna hifzkirina bêfikir.

Serbilindiya zimanê gel di nivîsa wî de belav e û Kurdî di bernameyên dersê yên medreseyan de diparêze—şêweyeke "bid'etê" li dijî normên Farisî-Erebî, wekî Leezenberg dibêje. Mijarên yekîtiyê di nav zaravayan de bi nazikî derdikevin holê û bingeha zimannasiya neteweperest a paşerojê danîn.

Ceribandinên kesane: veqetandin û berdewamiya hizrî

Jiyana Teremaxî bi veqetandina gundî, dûr ji navendên împaratorî, hat nasîn. Zehmetî çavkaniyên sînordar ên çêkirina destnivîsan û berxwedana gengaz a kevneşopîparêzên alîgirên Erebî digirtin nav xwe. Medreseya wî, her çend bi bandor bû, li herêmeke aloz a meyldarî pevçûnên eşîrî dixebitî.

Ew li Teremaxê mir, dibe ku di destpêka sedsala 18an de, û mîrateke ku bi veguhastina devkî û kopiyan tê parastin hişt.

Mîrat: bingeha zimannasiya Kurdî

Bandora Elî Teremaxî wekî damezrînerê rêzimana Kurdî dimîne û bandor li alimên sedsala 19an wekî Bazîdî kir ku berhema wî sererast kir. Hewldanên wî yên veguhastina zanînê bi zimanê gel rê li pêş pêşketina pexşanê vekirin ku ji bo Kurdolojiya nûjen bingehîn e.

Li Kurdistana îro, di nav vejîna ziman de, Teremaxî nîşana berxwedana zanîna xwecih e. Weşanên wekî weşana Tirkî ya 2018 piştrast dikin ku dengê wî deng vedide.

Di encamê de, jiyan û xebata Elî Teremaxî ruhê şiyarbûna hizrî ya Kurd digirin nav xwe. Di nav nîqaşên dîrokan de, rêzimana wî hê jî bingehek e û hêza zimanê gel di parastina mîratê de piştrast dike.

Çavkanî

Wikipedia, “Elî Teremaxî” — Leezenberg (2014) û Hassanpour (1992) wekî çavkanî bi kar tîne.

Michiel Leezenberg, “Elî Teremaxî û veguhastina zanistên medreseyê bi zimanê gel li Kurdistanê,” Iranian Studies 47:5 (2014), r. 713–728 — lêkolîna zanistî ya sereke ya Teremaxî û Serfa Kurmancî.

M. Khaznadar (sererastker), Destura erebî bi zimanê kurdî, Bexdad, 1971 — yekem weşana çapkirî ya Serfa Kurmancî.

Amir Hassanpour, Netewetî û ziman li Kurdistanê, 1918–1985, San Francisco: Mellen Research University Press, 1992 — Teremaxî di dîroka pêşketina zimanî ya Kurdî de bi cih dike.