Destpêk
Keleha Hewlêrê (bi Kurdî: Qela’y Hewlêr) yek ji balkêştirîn cihên herêma Kurdî û tevahiya cîhanê ye — girekî mezin ê hêkanî ku li ser bajarê nûjen ê Hewlêrê bilind dibe, mal û dîwarên kevn li ser in, û dibe ku cihê herî kevn ê mirov bê rawestan lê jiyane li ser erdê be. Bi hezaran salan mirov li ser vî girê şûnwarî jiyane; bajarokek li ser wêraneyên yê berê ava kirine, heta qatên bicihbûnê tevahiya cihê bi dehan metre li ser deşta derdorê bilind kirine. Keleh bîrdariyeke zindî ya kevnariya kûr a paytexta Kurdî ye û wek Cihê Mîrateya Cîhanî ya UNESCO hatiye naskirin.
Girek ji toza nifşên bêhejmar hatiye avakirin; Keleha Hewlêrê ecêbiyeke berdewamiya mirovî ye. Ev danasîn li dîroka wê, şêweya wê û wateya wê dinêre.
Xalên sereke
• Keleha Hewlêrê girekî şûnwarî yê mezin û kevnar e ku li ser bajarê Hewlêrê li Kurdistana Iraqê bilind dibe.
• Dibe ku bicihbûna herî kevn a mirov bê rawestan lê jiyane li cîhanê be.
• Avakirina bi hezaran salan wê pir li ser deşta derdorê bilind kiriye.
• Malên kevn, dîwar, mizgeftek û koşkên dîrokî li ser in.
• Wek Cihê Mîrateya Cîhanî ya UNESCO hatiye naskirin.
Agahiyên kurt
Nav (bi Kurdî): Qela’y Hewlêr
Cure: Keleh û girê şûnwarî yên kevnar
Welat / herêm: Iraq (Başûr / Herêma Kurdistanê)
Bajar: Erbil (Hewlêr)
Cudahî: Dibe ku cihê herî kevn ê mirov lê dijîn li ser erdê be
Şêwe: Girê hêkanî li ser bajar
Rewş: Cihê Mîrateya Cîhanî ya UNESCO
Navê kevnar: Arbela
Naverok
Keleha Hewlêrê li ku ye?
Keleha Hewlêrê tam li dilê Hewlêrê, paytexta Herêma Kurdistanê ya Iraqê, bilind dibe; girê wê yê mezin bi bazarên qerebalix û bulvarên bajarê nûjen hatiye dorpêçkirin. Li bin wê nîşaneyên wek Minareya Mûzeferiyê radiwestin, û li derveyî bajar ax ber bi çiya û bajarokên giran ên wek Şeqlawayê ve bilind dibe. Keleh li navenda bajar wek navenda çerxekê ye, û kolanên Hewlêrê li dora wê ber bi derve belav dibin.
Girê serdeman
Keleh tiştê ku arkeolog jê re tell dibêjin e — girekî bi kom bûna bicihbûna mirovan di demeke pir dirêj de hatiye çêkirin. Dema her nifş malên xwe bi kerpîçan ava dikir û avahî diriziyan, malên nû li ser wêraneyên pehnkirî bilind dibûn, qat li ser qat, sedsal li ser sedsal, heta bermahiyên komkirî yên jiyanê tevahiya bajarokê pir li ser deştê bilind kir. Encama wê girekî hêkanî yê quntartûj e, ku rûyê yekpare yê dîwarên malan li dora wê ye û cureyekî sûran çêdike; deriyekî mezin ê yekane ber bi jor, bajarokê kevn ê li serê wê, rê dide.
Arbela di nav dîrokê de
Bi navê xwe yê kevnar, Arbela, bajarê li ser vî girî hezaran sal berê jî kevn û navdar bû. Di serdema împeratoriyên mezin ên Mezopotamyayê de navendeke girîng bû, mala perestgeheke navdar bû û navê xwe da şerekî cîhan guhert ku li kevnariyê li nêzî wê hat kirin. Di serdemên dirêj ên piştî wê de bajar di destê gelek gel û hêzan re derbas bû, herdem keleha xwe ya kevnar li navenda wî bû; di wê navê de nasnameya Kurdî ya Hewlêrê bi sedsalan kûr bû, heta bû yek ji bajarên mezin ên Kurdistanê û bi demê paytexta herêma xweser.
Bajarokê keleha
Li serê girê bajarokekî kevn ê tûj bi kolanên teng û malên hewşdar heye, bi mizgefteke dîrokî, hemamek û koşkên mezin ên navdarên berê re, ku hin niha wek muzexane û navendên çandî hatine nûjenkirin. Bi nifşan malbat di nav vî bajarokê sergirê de jiyan, û her çend piraniya wan di demên dawî de ji bo karê parastinê li cihên din hatine bicihkirin jî, keleh bi baldarî hatiye nûjenkirin da ku tevna wê ya kevnar were parastin. Muzexaneya tevnan û saziyên din niha jiyana wê ya çandî zindî dihêlin, û pîşeyên kevneşopî di nav dîwarên wê yên kevn de tên pêşandan.
Keleha Hewlêrê îro
Îro Keleha Hewlêrê wek nîşana serbilind a bajar û domandina Kurdî radiweste — Cihê Mîrateya Cîhanî ya UNESCO ku mirov ji seranserê cîhanê serdana wê dikin, di deriyê wê re ber bi jor diçin da ku li bajarokê kevn bigerin û li bajarê nûjen ê li jêr belavbûyî binêrin. Dema Hewlêr dibe paytexteke bi pêşketin, keleh dilê wê yê kevnar dimîne, girek ku jiyana mirovî di serdemên ji hejmartina bîrê zêdetir de hilgirtiye û nîşaneyeke xurt a çîroka dirêj a gelê Kurd e.
Xeta demê
Kevnariya kûr — Bicihbûn li cihê dest pê dike û hêdî hêdî girê şûnwarî yê mezin bilind dike.
Serdema kevnar — Bajar bi navê Arbela tê naskirin û navendeke mezin bi perestgeheke navdar e.
Serdema Navîn — Hewlêr wek bajarekî Kurdî bi keleha xwe li navendê geş dibe.
2014 — Keleha Hewlêrê wek Cihê Mîrateya Cîhanî ya UNESCO tê tomarkirin.
Îro — Keleh nûjenkirî wek dilê sembolîk ê Hewlêrê radiweste.
Pirsên pir caran têne kirin
Keleha Hewlêrê çi ye?
Girekî şûnwarî, an girê bicihbûnê, yê mezin û kevnar e ku li ser bajarê Hewlêrê li Kurdistana Iraqê bilind dibe, bajarokekî kevn li ser heye û wek Cihê Mîrateya Cîhanî ya UNESCO hatiye naskirin.
Keleha Hewlêrê cihê herî kevn ê mirov lê dijîn e?
Gelek caran tê gotin ku dibe bicihbûna herî kevn a mirov bê rawestan lê jiyane li cîhanê be; jiyana bê navber a bi hezaran salan girê pir li ser deştê bilind kiriye.
Çima keleh ewqas li ser bajar bilind e?
Ew girê şûnwarî ye, ku bi kom bûna bicihbûna kerpîçî bi hezaran salan çêbûye; her nifş li ser wêraneyên yê berê ava kiriye û tevahiya bajarokê bi dehan metre li ser deştê bilind kiriye.
Mirov dikare serdana Keleha Hewlêrê bike?
Erê. Mêvan di deriyê wê yê mezin re ber bi jor diçin da ku li bajarokê kevn, mizgeft û koşkên wê yên dîrokî û muzexaneyan bigerin û kêfa dîmenên bajarê nûjen ê li jêr bikin.
Kes, cih û mijarên têkildar
Arbelaya kevnar · girên şûnwarî yên Mezopotamyayê · cihên UNESCO yên Kurdistanê · Hewlêr · Minareya Mûzeferiyê · Şeqlawa.