Destpêk
Îsfendiyar şazadeyê birînnegir ê Şahnameyê, Pirtûka mezin a Padîşahan a cîhana îranî, ye û lehengê trajediya wê ya duyem a mezin a bav û kuran e. Mîratgirê textê Îranê û lehengê herî sereke yê baweriya nû ya Zerdeşt bû; bedena wî li hember hemû çekan parastî hat çêkirin, bi vî awayî tu şûr an rim nikaribû zirarê bide wî. Lê tevî hemû têkneçûna xwe têkçûn ji wî re diyar bû: di şerê yek li hember yek ê ku qet nedixwest bike, li hember lehengê pîr Rustem, hat birin mirinê.
Çîroka wî neynika xema din a mezin a destanê ye, mirina Sohrab. Ew çîrok li ser bavekî ku kurê xwe yê nenas dikuje disekine; ev li ser lehengekî pîr ê ku mecbûr e şazadeyekî ciwan ê ku bi nirx dibîne bikuje û li ser padîşahekî ku kurê xwe dişîne mirinê da ku taca ku soz dabû bide biparêze disekine. Wek xwendevan hezar salan e dibêjin, ev ne trajediya qenciyê li hember xerabiyê ye, lê ya erkê li hember wijdanê ye.
Li seranserê cîhana îranî ya ku kurd jî tê de par in, Îsfendiyar wek siwarê bêkêmasî yê baweriyê, lehengê bi bedenê tûncî, hatiye bibîranîn. Mirovê di bedenê de birînnegir, lê di xefika guhdarî û daxwaza desthilatdariyê de girtî ye ku tu zirx nikaribû wê dûr bixe. Xala wî ya tenê ya lawaz, çavên wî, û tîra xerîb a ku ew dîtin, hilweşîna wî kiriye yek ji yên herî neçûn ji bîrê yên tevahiya destanê.
Naverok
Îsfendiyar Kî Ye?
Îsfendiyar şazadeyekî efsaneyî yê îranî yê Şahnameyê ye, kurê padîşah Goştasp û lehengê mezin ê ola Zerdeşt. Bedeneke li hember hemû çekan birînnegir jê re hat dayîn. Kiryarên lehengiyê pêk tîne, di nav de rêzeke navdar a Heft Ceribandinan da ku xwişkên xwe yên girtî azad bike. Lê dema bavê wî dîsa û dîsa textê ku soz daye nade û di dawiyê de ferman dide ku leheng Rustem bi zincîran bîne dîwanê, Îsfendiyar mecbûr dibe bikeve şerê yek li hember yek ê mirindar û bi tîreke ku xala wî ya tenê ya birîndarbar, çavên wî, dide tê kuştin.
Xalên Sereke
Îsfendiyar şazadeyê birînnegir ê Şahnameyê ye.
Kurê padîşah Goştasp û lehengê baweriya Zerdeşt bû.
Bereketekê bedena wî li hember çekan parast, ji bilî çavên wî.
Heft Ceribandin pêk anîn da ku xwişkên xwe yên girtî rizgar bike.
Bavê wî ji bo ku tacê ber nede ew şand şerê yek li hember yek ê mirindar bi Rustem re.
Rustem bi tîra tamarîskê ya ku Sîmurg eşkere kir, di çavên wî de ew kuşt.
Agahiyên Kurt
Nav: Îsfendiyar (herwiha Esfandiar, Isfandiyar); ruyin-tan, «bi bedenê tûncî»
Rol: Mîratgirê textê Îranê, kurê padîşah Goştasp; lehengê baweriya zerdeştî
Bav: Goştasp, parêzvanê padîşahî yê pêxember Zerdeşt
Bi çi navdar e: Bedena wî ya birînnegir û Heft Ceribandinên wî (Heft Xan)
Birînnegirtin: Diyarîya Zerdeşt; bedena wî li hember çekan parastî bû, ji bilî çavên wî
Kiryarên mezin: Azadkirina xwişkên xwe ji Ercasp; girtina Keleha Tûncî
Hilweşîn: Şerê yek li hember yek ê bi zorê li hember leheng Rustem, bi fermana bavê wî bixwe
Bi çi hat kuştin: Tîreke tamarîskê ya duserî ku li çavên wî hat avêtin
Kur: Behmen, ku hat spartin Rustem û paşê padîşahê Îranê bû
Şahidiya kevneşopiyê: Avesta û nivîsên pehlewî; bi awayê herî temam di Şahnameya Firdewsî de
Lehengê Birînnegir ê Baweriyê
Îsfendiyar kurê padîşah Goştasp bû, heman rêvebirê ku di destanê de bû parêzvanê padîşahî yê pêxember Zerdeşt û baweriya nû kir ola Îranê. Îsfendiyar şûrê wê bû: şervanekî pîroz û mêrxas ê ku bawerî li hember dijminên wê diparast û ew dibir welatên dûr, nimûneya siwarê zerdeştî. Kevneşopî dibêje ku ji bo xelata dilsoziya wî pêxember diyarîyeke neasayî da wî.
Bi bereketa pêxember bedena wî bû ruyin-tan, bi bedenê tûncî û birînnegir, bi vî awayî tu şûr an serê çekekê nikaribû tê de qul veke. Lê parçeyek bêparastin ma, çavên wî, cihê dîtin û rastiyê. Siya diyarîyê jî hebû: dihat gotin ku her kesê ku xwîna Îsfendiyar birijîne dê lanetlêkirî be, bêbextî dê li pey wî be û dê bi mirineke zû û xerab biqede. Di bedenê de şazade hema hema ne kuştinbar bû, lê çîroka wî dê îspat bikira ku tu zirx ji xefikên erk û daxwaza desthilatdariyê naparêze.
Heft Ceribandin
Goştasp soz dabû kurê xwe ku heke padîşahiyê biparêze dê textê Îranê bide wî. Îsfendiyar bi şan û şeref ew yek kir, tenê da ku bibîne tac herdem nade û herdem erkekî nû li wî tê danîn. Ya herî mezin a van wezîfeyeke rizgarkirinê bû: padîşahê tûranî Ercasp êrişî Îranê kiribû û du xwişkên Îsfendiyar biribûn girtinê. Şazade bi rêya herî xeter a hemûyan çû da ku wan azad bike.
Li wê rêyê Heft Ceribandinên xwe, Heft Xan, pêk anîn: rêzeke testan ku bi zanebûn dengvedana Heft Ceribandinên Rustem bixwe ne. Gur û şêrên dêwasa kuştin, ejdehayeke bi jehrê kuşt, li hember jineke sêrbaz a xayîn rawestiya û ew tune kir, çûkeke mezin têk bir, ji bahozeke berfê ya kuştinbar sax derket û ji qada vala ya mirindar derbas bû. Di dawiyê de êrişî Keleha Tûncî, keleha bi navê Ruyîn Dij, kir, Ercasp kuşt û xwişkên xwe anîn malê; xwe wek wekhevê her lehengekî destanê îspat kir.
Fermana Mirindar
Lê text hîn nehat dayîn. Goştasp li erkekî din ê nepêkan digeriya, an dibe ku dixwest kurê xwe yê pir hêzdar ji rê rake. Fermana ku dê her duyan tune bike da: divê Îsfendiyar biçûya Zabolê, mala lehengê mezin Rustem, û wî lehengê pîr ê Îranê bi zincîran girêdayî bianîya dîwanê, wek tawanbarekî biçûkxistî. Fermana bi bêrûmetiyê şilkirî bû, ji ber ku Rustem bi nesilan bi dilsozî xizmeta Îranê kiribû û hêjayî hemû rûmetan bû, ne bêrûmetiyê.
Îsfendiyar xefik bi zelalî dît. Dizanî ku girêdana Rustem tiştekî şerm û bêedalet e û lehengê pîr dê qet wê qebûl neke. Hîs dikir ku ev wezîfe dibe mirina wî. Lê di navbera wijdana xwe û du zincîrên hêzdar ên xwe de girtî bû: erka guhdariya bav û padîşahê xwe û bêriya tacê ku guhdarî dibe ku di dawiyê de bide wî. Li hember hişyariyên dilê xwe, guhdarî hilbijart û li hespê xwe ber bi têkçûna xwe ve çû.
Du Lehengên ku Divê Şer Nekin
Li Zabolê Rustem bi hemû rûmetê pêşwaziya şazade kir, sofreyeke cejnê saz kir û hevaltî û rêz pêşkêşî wî kir. Ji Îsfendiyar xwest ku ew tiştê yekane yê ku nikare bide daxwaz neke, ji ber ku birina bi zincîran dê jiyaneke tev a xizmeta dilsoz bi awayekî netehemûlbar lekeyî bike. Hemû tiştên din pêşkêş kir: dilsozî, xezîne û xizmeta xwe, her tişt ji bilî şerefa xwe. Lê Îsfendiyar bi fermana bavê xwe girêdayî bû û nedikaribû ji zincîran kêmtir qebûl bike. Bi vî awayî du mirovên ku hev bi nirx didîtin û tu yekî nedixwest şer bike zor li wan hat kirin ku şer bikin.
Şerê wan ê yek li hember yek yek ji yên herî xemgîn ên destanê ye, ji ber ku cîhana kevn a lehengî dide hember ya nû. Dema şer kirin bedena birînnegir a Îsfendiyar her lêdanê paşde dixist, lê tîrên wî yên bi serê elmasî di nav parastina Rustem de derbas bûn û lehengê mezin û hespê wî Rexş bi giranî birîndar kirin. Di dawiya rojê de Rustem, bi xwîn û têkbirî wek qet berê nebû, ji qada şer vekişiya. Dizanî ku bi hêza asayî nikare bi ser bikeve û bê bersiveke din dê li hember mirin an şerma netehemûlbar a zincîran bimîne.
Sîmurg û Tîra Tamarîskê
Wê şevê Rustem bi bêhêvîtiyê berê xwe da bavê xwe Zal, yê ku çûka zana Sîmurg li çolê mezin kiribû. Zal êdî bi şewitandina yek ji perên ku pir berê dabûn malbata wan gazî wê kir. Sîmurg hat û bi hunerên xwe yên şifayê birînên Rustem û Rexş girtin û her du sax kirin. Paşê ew rastiya yekane ya dijwar a ku dikaribû leheng rizgar bike ji wî re got.
Wê got ku tu çeka asayî nikare Îsfendiyar bikuje, lê di çavên wî de, cihê wî yê tenê yê bêparastin, mirindar e. Li kêleka avê dareke tamarîskê şîn dibû û divê Rustem ji şaxa wê tîreke taybet a duserî çêbikira û li çavên şazade nîşan bigirta. Lê wê li ser bedelê hişyar kir: laneta kevnar wateya wê yekê bû ku her kesê ku Îsfendiyar bikuje dê bixwe bi mirineke zû û xemgîn biqede. Rustem bi dilekî giran zanîn stend, ji ber ku dizanî ku ji bo xwe rizgar bike divê şazadeyekî bi rûmet tune bike û hilweşînê gazî serê xwe bike.
Mirina Îsfendiyar
Bi sibehê Rustem vegeriya qada şer, lê pêşî careke dawî ji Îsfendiyar xwest ku paşve vegere, dev ji wezîfeya bêşeref berde û li şûna fermana hov a bavê xwe hevaltiyê hilbijêre. Kedera tevahiya mijarê eşkere kir: ev şerek bû ku divê tu yek ji wan nekira. Lê Îsfendiyar nehat razîkirin; bi soza bavê xwe û taca ku hîn hêvî dikir bi dest bixe ve girêdayî bû û dîsa zincîran daxwaz kir. Ji bilî rêya tirsnak tu rê nema.
Rustem tîra tamarîskê danî ser kevanê xwe, dua kir û ew avêt çavên şazade. Îsfendiyar, birînnegir, bi bedenê tûncî, di dawiyê de ket. Dema di nav mirinê de bû, lanet li lehengê ku ew xist nekir; ji dêvla wê Rustem efû kir û afirînerê rastîn ê mirina xwe bi nav kir: bavê xwe Goştasp, ku quretî û sozên wî yên şikestî ew şandibû vê dawiyê. Bi bêhna xwe ya dawî kurê xwe yê ciwan Behmen spart Rustem û ji lehengê pîr xwest ku law baş mezin bike. Rustem, di girî de, sond xwar ku daxwazê bi rûmet pêk bîne.
Laneta Pêkhatî
Qedera kujerê Îsfendiyar raniza. Pir pişt re neçû û Rustem bixwe bi mirineke xayînane re rû bi rû ma; bi planên nîvbirayekî çavnebar xiyanet lê hat kirin û hat kuştin. Bi vî awayî laneta ku li ser şazadeyê bi bedenê tûncî hatibû gotin li lehengê herî mezin ê hemûyan pêk hat. Çerx hîn zêdetir zivirî: kurê Îsfendiyar Behmen, ku li Îranê hatibû mezinkirin, bi demê re bû padîşahê wê û di hin vegotinan de li hember malbata Rustem zivirî da ku heyfa bavê xwe hilde. Kuştina Îsfendiyar, wek kuştina Sohrab, kedera ku bi nesilan domand berda.
Sembolîzm
Îsfendiyar wêneya herî bilind a hêza ku xeletiya wê ya tenê hilweşîne ye. Di bedenê de birînnegir e, lê bi rêya çavên xwe tê tunekirin, organa dîtin û têgihiştina kûr bixwe. Wek ku destan bibêje mirovê ku ji derve nikaribû bê birîndarkirin kor bû li hember xefika ku ji hundir ve li dora wî dihat girtin. Zirxa wî ya têkneçûyî ne ji guhdariya wî bixwe, ne ji daxwaza desthilatdariyê ya bav û ne ji karên qederê parast.
Berî hemû tiştan çîroka wî ramandina li ser pevçûna erk û wijdanê ye. Îsfendiyar ne kesê xerab e; mirovekî qenc e ku dizane fermana lê dayî xelet e û dîsa jî guhdar dike, hinekî ji dilsoziyê û hinekî ji daxwaza tacê. Di wî de Şahname yek ji pirsên xwe yên herî dijwar dipirse: gelo guhdarî dikare kiryareke bêedalet bibexşîne? Bi trajediyê bersiv dide: şazade dilsoziya bavê xwe diparêze û jiyana xwe winda dike, şerefa wî herheyî di navbera fermana ku şopand û wijdana ku bêdeng kir de girtî ye.
Îsfendiyar û Kurd
Wek yek ji lehengên navendî yên Şahnameyê, Îsfendiyar ji mîrateya mîtolojîk a hevpar a hemû gelên îranî ye, kurd jî di nav de. Çîroka wî bi dema kûr a borî ya îranî û zerdeştî ve girêdayî ye ku kevneşopiya kurdî jî jê derdikeve: heman cîhana lêgerînên lehengî û Heft Xan, agirê pîroz û bereketa pêxember, ku li bin gelek efsaneyên ku kurd bi nirx dibînin diherike.
Wek herdem bi Şahnameyê re, çewt e ku Îsfendiyar tenê kurdî bê xwedîkirin. Ew mîrateya hevpar a malbateke tev a neteweyên îranî ye, fars, kurd û yên din bi hev re. Kurd bi maf dikarin vî şazadeyê bi bedenê tûncî û trajediya wî di nav efsaneyên cîhana xwe ya berfirehtir de bihejmêrin, bê ku wî tenê yê xwe bikin. Çîroka wî ya wan e wek ya her kesê ku berê xwe paşde dide wê şafaqa kevnar a îranî.
Nîqaş û Têgihiştinên Çewt
Ma Îsfendiyar bi rastî Sîmurg kuşt? Ev muammayeke navdar e. Di Heft Ceribandinên xwe de Îsfendiyar çûkeke mezin a bi navê Sîmurg dikuje, lê herwiha Sîmurg e ku Rustem sax dike û çawaniya kuştina Îsfendiyar eşkere dike. Xuya dike ku kevneşopî du çûkên cuda yên heman navî digire: Sîmurgeke dêwasa û nêçîrvan ku şazade tune kir û Sîmurga zana û dilovan a ku Zal mezin kir û rêza Rustem parast. Divê neyên tevlihevkirin; çûka xwedayî ya malbata Rustem ne ew ajalê ku Îsfendiyar kuşt ye.
Ma Îsfendiyar Achillesekî îranî ye? Lêkolîner demeke dirêj şibandin destnîşan kirine: wek Achilles, ji bilî xalekê hema hema birînnegir e, dudil e ku şer bike û dikeve şerê yek li hember yek ê mirindar. Hin kes heta Goştasp bi Agamemnon û Rustem bi Hector re dane berhev. Li ser wê yekê nîqaş heye ka ev şibandin ji mîrateyeke hevpar a kevnar a hîndû-ewropî tên an ji têkiliyên paşê yên çandan. Baştir e ku pirs vekirî bimîne; ya zelal ew e ku mijara lehengê birînnegir ê xwedî xalek a lawaz a mirindar pir kevn û pir belav e.
Ma çîrok farisî ye an kurdî ye? Wek tevahiya Şahnameyê, çîroka Îsfendiyar mîrateya hevpar a gelên îranî ye, ku fars, kurd û cîranên wan bi hev re vedibêjin. Kurd leheng û mijarên wê di nav yên xwe de dihejmêrin û bi maf jî, lê şazade ne ji neteweyeke tenê ye; baştir e ku wek xezîneyeke hevpar a li seranserê cîhana îranî bê fêmkirin.
Mijarên Têkildar
Rustem: lehengê mezin ê ku bi dudiliyê Îsfendiyar kuşt
Sohrab: kurê Rustem, lehengê trajediya din a mezin a destanê
Sîmurg: çûka zana ya ku Rustem sax kir û tîra mirindar eşkere kir
Zal: bavê Rustem ê ku Sîmurg mezin kir û alîkariya wê gazî kir
Zerdeşt: pêxemberê ku bereketa wî Îsfendiyar kir birînnegir
Keyxusrew: padîşahê dadperwer ê serdema berî nesila Îsfendiyar
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Îsfendiyar kî ye?
Îsfendiyar şazadeyê birînnegir ê Şahnameyê ye, kurê padîşah Goştasp û lehengê baweriya Zerdeşt. Bedena wî li hember hemû çekan parastî bû, ji bilî çavên wî û di şerê yek li hember yek ê bi zorê li hember leheng Rustem de mir.
Îsfendiyar çawa bû birînnegir?
Bi bereketa pêxember Zerdeşt, ku wî baweriya wî diparast, bedena wî bû tûncî û li hember her çekê parastî. Tenê çavên wî bêparastin man û li wir dikaribû zirar lê bê dayîn.
Heft Ceribandinên Îsfendiyar çi bûn?
Rêzeke testan bûn, dengvedana yên Rustem bixwe, ku di rêwîtiya azadkirina xwişkên xwe yên girtî de rû bi rû ma: kuştina gur, şêr, ejdeha û çûkeke mezin, têkbirina jineke sêrbaz û saxderketina ji bahoza berfê û çolê, berî girtina Keleha Tûncî.
Çima Îsfendiyar li hember Rustem şer kir?
Bavê wî Goştasp nedixwest textê ku soz dabû berde û ferman da Îsfendiyar ku leheng Rustem bi zincîran bîne dîwanê. Rustem bêrûmetiyeke wisa qebûl nedikir û Îsfendiyar, ku bi fermana bavê xwe girêdayî bû, mecbûr bû bikeve şerê yek li hember yek.
Îsfendiyarê birînnegir çawa hat kuştin?
Li gorî şîreta Sîmurg, Rustem ji şaxeke tamarîskê tîreke duserî çêkir û ew avêt çavên Îsfendiyar, xala wî ya tenê ya birîndarbar. Tenê ew çek dikaribû zirarê bide wî.
Piştî wê çi hat ser Rustem?
Li gorî laneta kevnar, kujerê Îsfendiyar dê bi têkçûnê biqede. Pir pişt re neçû û Rustem bixwe bi xiyanetê mir. Kurê Îsfendiyar Behmen, ku Rustem mezin kiribû, paşê bû padîşahê Îranê.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Îsfendiyar (Şazadeyê Keyanî) — Encyclopedia Iranica
Çîroka Rustem û Îsfendiyar — GatherTales
Heft Ceribandinên Îsfendiyar — Arashk Azizi