Zerdeşt: Pêxemberê Xwediyê Zana û Vejîna Wî ya Kurdî

Destpêk

Zerdeşt, ku bi zimanê xwe bi navê Zarathustra tê naskirin, yek ji kesayetiyên herî bibandor ên dîroka olê ye: pêxemberê kevnar ê îranî yê ku Xwedayekî yekane yê herî bilind, Xwediyê Zana Ahura Mazda, ragihand û hîn kir ku hemû hebûn di têkoşîneke mezin a di navbera qencî û xerabiyê de ye. Baweriya ku wî damezrand, Zerdeştîtî, bû ola împaratoriyên herî bihêz ên Farisa kevnar û cîhana ruhî ya hemû gelên îranî teşe kir.

Hînkirina wî di zelaliya xwe ya exlaqî de bi awayekî balkêş nûjen e. Li hember derew û tarîtiyê rastî radiweste, ku Aşa tê gotin; li ber her mirovekî hilbijartina azad a di navbera qencî û xerabiyê de heye û tevahiya jiyanê di sê gotinan de kom dibe: ramanên baş, gotinên baş, kiryarên baş. Gelek lêkolîner bawer dikin ku ramanên wî yên bihuşt û dojehê, dadkirinê û serkeftina dawî ya qenciyê paşê bandor li Cihûtî, Xiristiyanî û Îslamê kirin.

Ji bo kurdan, gelekî îranî ku bav û kalên wan berî hatina Îslamê baweriyên berî Îslamê dişopandin, Zerdeşt cihekî taybet û pir nîqaşkirî digire. Hin kes wî wek kurê welatê kurdan xwedî dikin û di salên dawî de, bi taybetî piştî hovîtiyên ku rêxistina ku xwe «Dewleta Îslamî» dibêje li Kurdistanê kirin, vejîneke balkêş a Zerdeştîtiyê di nav kurdan de wek baweriya mîrateya wan û nasnameya wan koka xwe daniye.

Naverok

Xwedayek û Têkoşîna Mezin

Ramanên Baş, Gotinên Baş, Kiryarên Baş

Gatha û Avesta

Zerdeşt, Kurd û Agirê Pîroz

Sembolîzm

Nîqaş û Têgihiştinên Çewt

Mijarên Têkildar

Pirsên Pir Tên Pirsîn

Çavkanî û Xwendina Zêdetir

Zerdeşt Kî Bû?

Zerdeşt (Zarathustra; bi kurdî Zerdest) pêxemberekî kevnar ê îranî û reformkerekî olî bû, ku bi kevneşopî wek damezrînerê Zerdeştîtiyê tê dîtin. Di hezarsaliya duyem a berî zayînê de li cihekî cîhana îranî dijiya û îbadeta Xwedayekî herî bilind, Ahura Mazda, Xwediyê Zana, û têkoşîna mezin a di navbera qencî û xerabî, rastî û derewê de hîn kir. Sirûdên wî, Gatha, beşa herî kevn û pîroz a pirtûka pîroz a zerdeştî, Avesta, pêk tînin û baweriya wî bû ola sê împaratoriyên mezin ên farisî.

Xalên Sereke

Zerdeşt, an Zarathustra, pêxemberê kevnar ê îranî yê ku Zerdeştîtî damezrand ye.
Wî Xwedayekî herî bilind ragihand: Ahura Mazda, Xwediyê Zana û çavkaniya hemû qenciyê.
Têkoşîneke mezin di navbera qencî û xerabiyê de û hilbijartina azad a di navbera wan de hîn kir.
Exlaqa wî wek ramanên baş, gotinên baş û kiryarên baş tê kurtkirin.
Berî rabûna Îslamê baweriya wî ola sê împaratoriyên farisî bû.
Îro vejîneke girîng a Zerdeştîtiyê di nav kurdan de pêk tê.

Agahiyên Kurt

Nav: Zoroaster (yûnanî); Zarathustra (avestayî); Zartosht (farisî); Zerdest (kurdî)
Rol: Pêxember û reformkerê kevnar ê îranî; damezrînerê Zerdeştîtiyê
Dîrok: Ne diyar e; piraniya lêkolîneran wî dixin hezarsaliya duyem a berî zayînê
Cihê jidayikbûnê: Nîqaşkirî ye; bi îhtîmala herî mezin cihek di cîhana berfirehtir a îranî de
Xwedayê herî bilind: Ahura Mazda, Xwediyê Zana, çavkaniya hemû qenciyê
Dijber: Angra Mainyu (Ehrîmen), ruhê wêranker
Prensîba bingehîn: Aşa, rastî û rêkûpêkiya gerdûnî; hilbijartina di navbera qencî û xerabiyê de
Pirtûka pîroz: Avesta, ku beşa wê ya herî kevn, Gatha, sirûdên wî bixwe ne
Exlaq: Ramanên baş, gotinên baş, kiryarên baş
Şahidiya kevneşopiyê: Baweriya sê împaratoriyên farisî; îro ji aliyê hin kurdan ve tê vejandin

Pêxember û Wehiya Wî

Li ser jiyana Zerdeşt kêm tişt bi misogerî dikare bê gotin, ji ber ku li cîhaneke berî dîroka nivîskî dijiya, bi îhtîmala herî mezin di hezarsaliya duyem a berî zayînê de. Ew çend hûrguliyên mayî jî di efsaneyên paşê de hatine pêçandin. Kevneşopî bawer dike ku di malbateke kahînan de ji dayik bû û ola dema xwe, bi gelek xweda û qurbanîyên bi xwîn, ew xiste nav fikaran; ji dêvla wê li rastiyeke kûrtir digeriya.

Çîrok dibêje ku xala zivirînê dema Zerdeşt nêzî sî salî bû hat. Di şafaqekê de ji çemekî av hildigirt û heyîneke dibiriqe dît ku ew bir huzûra Ahura Mazda, Xwediyê Zana. Li wir yekema rêzeke wehiyan stend. Erkê belavkirina îbadeta Xwedayê yekane û rêya rastiyê jê re hat dayîn; di destpêkê de Zerdeşt bi redkirin û dijminahiyê re rû bi rû ma, heta ku di dawiyê de parastina padîşahekî, Viştaspa, bi dest xist. Di bin desthilatdariya wî de baweriya nû kok da û dest bi belavbûnê kir.

Xwedayek û Têkoşîna Mezin

Di dilê peyama Zerdeşt de Ahura Mazda, Xwediyê Zana, radiweste: Xwedayê yekane yê herî bilind, bi tevahî qenc, afirînerê her tiştê ku heye û çavkaniya hemû ronahî, rastî û jiyanê. Zerdeşt bi ragihandina Xwedayekî yekane yê herî bilind di cîhaneke gelek heyînên xwedayî de gaveke mezin ber bi yekxwedaperestiyê ve avêt. Îbadeta Ahura Mazda bû navenda baweriya ku nîşana pêxember lê ye.

Lê cîhan, wek Zerdeşt dibînî, di aşitiyê de nîne. Li hember afirandina qenc ruhê wêranker Angra Mainyu, ku paşê Ehrîmen tê gotin, radiweste: hêza derewê, tarîtiyê û kaosê. Hemû hebûn qada şerê vê têkoşîna gerdûnî ya di navbera qencî û xerabî, rastî û derew, rêkûpêkî û bêserûberiyê de ye. Ev di prensîba mezin a Aşa de tê girtin: rastî û rêkûpêkiya rast a tiştan li hember druj, derewê. Li dora Ahura Mazda Ameşa Spenta, Nemirên Bexşende, radiwestin: aliyên biriq ên heyîna xwedayî ku Xwediyê Zana bi rêya wan di cîhanê de tevdigere.

Ramanên Baş, Gotinên Baş, Kiryarên Baş

Ya ku hînkirina Zerdeşt ewqas balkêş dike cihê ku dide mirov e. Wî hîn kir ku her kes azad e ku di navbera qencî û xerabiyê de hilbijêre û qedera ruh û encama têkoşîna gerdûnî bi wê hilbijartinê ve girêdayî ne. Tevahiya jiyana exlaqî di rêzikeke sêbeşî de kom dibe ku hîn îro jî dirûşma zerdeştiyan e: ramanên baş, gotinên baş, kiryarên baş. Fikirîn, axaftin û kirin li gorî rastiyê şerkirina li aliyê Ahura Mazda ye.

Pakî di vî şerî de navendî ye û ji ber vê yekê bawerî rêz û rûmeta kûr dide hêmanan, berî hemûyan agir û avê. Li agir, ku li perestgehan herdem şewitî tê hiştin, wek sembol û navgîna rastî û hebûna xwedayî rêz tê girtin. Ji ber vê yekê hin caran bi xeletî zerdeştî agirperest tên gotin: ew îbadetê li pêtê nakin, lê wek nîşana Ahura Mazda rêzê lê digirin. Kevneşopî herwiha li hesabê dawî, dadkirina ruhan û nûkirina cîhanê dinêre, ku tê de di dawiyê de qencî ser dikeve; gelek kes bawer dikin ku van ramanan alîkariya teşekirina baweriyên paşê yên Rojhilata Navîn kiriye.

Gatha û Avesta

Hînkirinên Zerdeşt di Avestayê de hatine parastin, pirtûka pîroz a zerdeştî, ku beşa wê ya herî kevn û pîroz, Gatha, tê bawerkirin sirûdên pêxember bixwe ne, ku bi zimanekî kevnar û bedew hatine nivîsandin. Di belavkirina xwe bixwe de Zerdeşt Ahura Mazda li ser hemûyan danî. Lê di kevneşopiya paşê de xwedayên kevnar vegeriyan, êdî wek yazata rêz lê hat girtin: heyînên xwedayî ku xizmeta Xwediyê Zana dikin, di nav de Mîtra, xwediyê peyman û rojê, û Anahîta, xatûna mezin a avan.

Ji van destpêkan yek ji olên mezin ên cîhanê mezin bû. Zerdeştîtî bû baweriya dewletê ya sê împaratoriyên bihêz ên farisî, Hexamenî, Part û Sasanî. Zêdetir ji hezar salan domand, heta dagirkirina erebên misilman di sedsala heftem de; piştî wê hêdî hêdî kêm bû. Îro şopînerên wê tenê çend sed hezar kes in, piraniya wan li Îranê û di nav Parsiyên Hindistanê de. Ew parêzvanên baweriyeke ji hema hema her baweriyeke din a hîn pratîk tê kirin kevntir in.

Zerdeşt, Kurd û Agirê Pîroz

Berî hatina Îslamê gelên îranî yên Zagrosê, bav û kalên kurdan jî di nav de, baweriyên kevn ên Îrana kevnar dişopandin: Zerdeştîtî û yên din, wek ola Tawûsê Melek ya ku êzidî diparêzin. Beşeke mezin a vê mîrateyê di çanda kurdî de dimîne: di agirên Newrozê de, di rêzgirtina ronahî û rojê de û di qîmeta kûr a ku tê dayîn rastî û reftara baş û durust de.

Di salên dawî de vê girêdana kevnar jiyaneke nû stendiye. Piştî hovîtiya rêxistina ku xwe «Dewleta Îslamî» dibêje û bêhêvîbûneke dirêj a ji Îslama siyasî, hejmareke balkêş a kurdan, bi taybetî ciwan, berê xwe dane Zerdeştîtiyê, ku Zerdest an Zardashti dibêjin, wek baweriya bav û kalên xwe û ala nasnameya kurdî. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di 2015 de ol bi fermî nas kir, perestgehên agir û navendên nû li bajarên wek Silêmanî û Dihokê hatine vekirin û merasîmên ku bi sedsalan nehatibûn dîtin hatine vejandin.

Hejmar ne diyar in û pir li ser wan nîqaş heye; raporên herêmî ji çend hezaran heta gelek caran zêdetir diçin. Kesên ku ola xwe diguherînin hîn bi stigmayê û cudakarîyê re rû bi rû ne û gelek caran li cem dewleta berfirehtir wek misilman tomar dimînin. Lê wek tevgereke nûbûna çandî û ruhî, vegera kurdî bo Zerdeşt rastîn û balkêş e; gelekî ku li ser zêdetir ji hezar salan paşde digere da ku baweriyeke ku wek ya xwe hîs dike paşde bistîne.

Sembolîzm

Zerdeşt di dîrokê de wek yek ji yên yekem radiweste ku hîn kir ku gerdûn di bingehê xwe de rêkûpêkiyeke exlaqî ye: Xwedayekî yekane yê qenc heye, qencî û xerabî bi rastî li hember hev in û divê her mirovek aliyekî hilbijêre. Li şûna qederê û razîkirina gelek xwedayan, wî wijdan û îradeya azad danî û hilbijartinên asayî yên raman, gotin û kiryarê kir madeya têkoşîna gerdûnî bixwe.

Ji bo kurdan û cîhana berfirehtir a îranî, Zerdeşt herwiha sembola mîrateyeke kevnar û bi rûmet e. Zanîneke resen a ji împaratorî û dagirkirinan kevntir nîşan dide: kevneşopiya ronahiyê li hember tarîtiyê û rastiyê li hember derewê ku bi herikînên herî kûr ên çanda kurdî re diaxive. Çi wek pêxemberekî dîrokî çi wek nîşana nasnameyê, ew kesayetiyeke xwedî hêza mayînde dimîne.

Nîqaş û Têgihiştinên Çewt

Zerdeşt kengî û li ku jiya? Tu kes bi misogerî nizane. Kevneşopiya paşê ew li dora sedsala şeşem a berî zayînê danî, lê zimanê kevnar ê sirûdên wî bixwe hişt ku piraniya lêkolîneran dema wî pir berê bibînin, di hezarsaliya duyem a berî zayînê de. Cihê jidayikbûna wî jî bi heman qasî ne diyar e. Gelek kes wî li cîhana rojhilatê îranî dixin, her çiqas kevneşopiyên din berê xwe bidin bakurê rojava, nêzîktirî welatê kurdan. Tu kes û cihê ku di sirûdên wî de navê wî tê kirin ji çavkaniyeke din bi ewlehî nayê nasîn.

Ma Zerdeşt kurd bû? Hin neteweperwerên kurd wî wek kurê welatê xwe xwedî dikin û kokên kurdan heta Medên kevnar dişopînin, heta dema wî bi hezaran salan paşde dibin. Li vir durustî hewcedarî hişyariyê ye: kurd bi rastî gelekî îranî ne ku di mîrateya kevnar a îranî de par in û Zerdeşt ji wê cîhana berfirehtir e. Lê delîla saxlem tune ye ku ew bi taybetî kurd bû an li Kurdistanê ji dayik bû û îdiayên herî tund ji aliyê lêkolînê ve nayên piştgirîkirin. Baştir e ku wek pêxemberê dema borî ya hevpar a îranî bê fêmkirin, ku kurd tê de xwediyê pareke rastîn in.

Ma Zerdeştîtî yekxwedaperest e an dualîst e? Bi wateyekê her du ye; ji ber vê yekê lêkolîner demeke dirêj li ser wê nîqaş kirine. Zerdeşt Xwedayekî herî bilind, Ahura Mazda, çavkaniya hemû qenciyê, ragihand; ev dilê yekxwedaperestiya wê ye. Lê wî ruhekî wêranker ê hêzdar jî li hember qenciyê danî, ku dualîzma navdar a baweriyê dide wê. Nêrîna asayî ew e ku Zerdeştîtî yekxwedaperestiya xwedî dualîzmeke exlaqî ya hêzdar e: Xwedayekî qenc û hêzeke rastîn a xerabiyê ku di dawiyê de têkçûn ji wê re diyar e.

Mîtra: xwedayê kevnar ê peymanê, ku di baweriya Zerdeşt de wek yazata rêz lê tê girtin
Anahîta: xwedawenda mezin a avan, ku bi heman awayî wek yazata rêz lê tê girtin
Newroz: cejna biharê ya bi mîrateya îranî û zerdeştî ve bi kûrahî girêdayî
Tawûsê Melek: Ferişteya Tawûsê ya êzidiyan, baweriyeke din a kurdî ya berî Îslamê
Şahname: destana ku padîşah Viştaspa, parêzvanê Zerdeşt, tê de xuya dike
Ahura Mazda: Xwediyê Zana, Xwedayê herî bilind ê hînkirina Zerdeşt
Gatha: sirûdên pêxember bixwe, beşa herî kevn a Avestayê

Pirsên Pir Tên Pirsîn

Zerdeşt kî bû?

Zerdeşt, an Zarathustra, pêxemberekî kevnar ê îranî û damezrînerê Zerdeştîtiyê bû. Wî îbadeta Xwedayekî herî bilind, Ahura Mazda, û têkoşîna di navbera qencî û xerabiyê de hîn kir. Sirûdên wî beşa herî kevn a pirtûka pîroz a zerdeştî pêk tînin.

Zerdeşt kengî jiya?

Dema wî ne diyar e. Kevneşopiya paşê ew li dora sedsala şeşem a berî zayînê danî, lê piraniya lêkolîneran niha bawer dikin ku pir berê jiyaye, di hezarsaliya duyem a berî zayînê de, li ser bingeha zimanê kevnar ê sirûdên wî.

Zerdeşt çi hîn kir?

Ku Xwedayekî herî bilind, Ahura Mazda, çavkaniya hemû qenciyê, heye; ku qencî û xerabî di têkoşîneke mezin de ne; ku divê her kes di navbera wan de bi azadî hilbijêre û ku jiyana baş ya ramanên baş, gotinên baş û kiryarên baş e.

Ma zerdeştî agirperest in?

Na. Zerdeştî rêz li agir digirin wek sembol û navgîna rastî û hebûna xwedayî û wî li perestgehên xwe şewitî dihêlin. Lê ew îbadetê li Ahura Mazda dikin, ne li pêtê bixwe. Gotina agirperest ji bo wan têgihiştineke çewt a demdirêj e.

Ma Zerdeşt kurd bû?

Delîla saxlem tune ye ku ew bi taybetî kurd bû û cihê jidayikbûna wî nîqaşkirî ye. Lê kurd gelekî îranî ne ku di mîrateya kevnar a îranî de, ku Zerdeşt ji wê ye, par in û gelek kurd girêdaneke kûr bi wî re hîs dikin.

Çima hin kurd îro dibin zerdeştî?

Bi taybetî ji 2015 ve û piştî şîdeta rêxistina ku xwe «Dewleta Îslamî» dibêje, gelek kurd berê xwe dane Zerdeştîtiyê wek baweriya bav û kalên xwe û parçeyek ji nasnameya kurdî. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di wê salê de ol bi fermî nas kir.