Siltan Sehak (herwiha Siltan Îshaq Berzincî; bi Kurdî: Siltan Sehak; çalak di dawiya sedsala 14an heta destpêka sedsala 15an) rêberekî olî yê Kurd bû ku baweriyên Yarsanîtiyê reform û teşe da — yek ji olên resen û têkel ên cîhana Kurdî. Şopînerên Yarsan rêzê li wî wek çarem ji heft cestegirtinên îlahî yên Xwedê û wek damezrînerê vê olê di şêweya wê ya niha de digirin. Hînkirinên wî di Kelamê Serencam, nivîsa pîroz a navendî ya Yarsanîtiyê, de tên parastin ku bi zaravayê Goranî yê Kurdî hatiye nivîsandin.
Naverok
Jiyan û esl
Siltan Sehak li Berzinceyê, li nêzîkî Silêmaniya îroyîn li Herêma Kurdistanê ya Iraqê, di malbateke şêxên Kurd de ji dayik bû ku dûndana wê ji Hemedanê hatibû herêmê. Bavê wî Şêx Îsa rêberekî Sûfî bû; diya wî Xatûn Dayere keça Hesen Beg ji eşîra Caf bû. Ev dûndan wî dixist nav torên bi hev ve girêdayî yên desthilata olî û eşîrî ya Kurdî ku dawiya serdema navîn pê dihat naskirin.
Li gorî kevneşopiya Yarsanî, ji dayikbûna wî bi kerametan bû: tê gotin ku ew di şêweya bazekî îlahî de derket holê. Ev efsane payeya wî di olê de diyar dike, wek kesekî ne asayî, lê amûra zuhûra îlahî. Wî civaka xwe ya sereke li herêma Perdiwarê (Hewraman), li nêzîkî Çemê Sîrwanê, saz kir — herêmeke ku navê wê hêj di kevintirîn tebeqeya helbesta Yarsanî de derdikeve.
Dîrokên ne teqez
Diyarkirina dîrokên jiyana Siltan Sehak bi rastî ne teqez e. Çavkaniyên zanistî bi gelemperî wî di dawiya sedsala çardehan heta destpêka sedsala panzdehan de bi cih dikin, serdemeke ku bi piştî kampanyayên Tîmûr li herêmê re hevdem e. Kevneşopiya Yarsanî bixwe li ser serdema wî vegotinên cihêreng pêşkêş dike û Kelamê Serencam xalên çavkanîkirina dîrokî yên ku dîroka wan dikare bê diyarkirin dabîn nake da teqezî mimkun be. Pozîsyona zanistî ya bi berfirehî hatî qebûlkirin ew e ku ew li derdora serdema bilindbûna Tîmûr çalak bû, yanî bi texmînî di navbera salên 1370î û 1430î de.
Hînkirinên wî
Felsefeya Siltan Sehak li ser gelek bingehên sereke ava ye ku Yarsanîtiyê hem ji Îslama ortodoks hem ji kevneşopiyên olî yên din ên Kurdî cuda dikin. Ya herî bingehîn baweriya zuhûra îlahî ya li pey hev (mezhariyet) e — ramana ku Cewhera Îlahî di zincîreyek ji cestegirtinan de şêweya mirovan digire û Siltan Sehak çarem ji wan e. Bi vê yekê doktrîna Yarsanî ya veguhastina giyanê ve girêdayî ye, ku bi Kurdî jê re dûnadûnî tê gotin; giyan di doreke 1,001 cestegirtinan de ber bi kamilbûna giyanî ve diçe.
Îbadeta komî di adetên Yarsanî yên ku Siltan Sehak saz kir de navendî ye. Şopîner di merasîmên cemê de bi hev re dicivin; ew duaya komî, xwendina helbesta pîroz (kelam), xwarinên hevpar û muzîkê dihewînin — bi taybetî tembûra pîroz a jêdar. Ev girîngiya jiyana giyanî ya komî îro jî yek ji taybetiyên nasandina Yarsanîtiyê ye.
Kelamê Serencam
Kelamê Serencam — “Axaftina Encamê” an “Peyva Dawiya Dawîn” — nivîsa pîroz a navendî ya Yarsanîtiyê ye. Bi zaravayê Goranî yê Kurdî hatiye nivîsandin û nivîsên ku bi Siltan Sehak û hevalên wî yên giyanî ve tên girêdan dihewîne, di nav de Pîr Mûsî ku bi kevneşopî nivîsandina kevneşopiya devkî jê re tê dayîn. Kevintirîn tebeqeya nivîsê, helbestên Perdiwarî, bi navê Perdiwarê, herêma jiyana Siltan Sehak, hatiye binavkirin.
Kelamê Serencam bi destê kesekî yekane, wek nivîseke nûjen dikare be, nehat nivîsandin; ew wek berhevkirina helbesta pîroz ji serdema damezrandina olê û ji “Sî û Şeş Helbestvanên” paşê ku kevneşopî berfireh kirin mezin bû. Bikaranîna Goranî wek zimanekî pîroz ev zarava di şêweya îbadetê de parastiye, herçend di jiyana rojane de bi giranî Soranî û Kurmancî cihê wê girtine.
Heft cestegirtinên îlahî
Di îlahiyata Yarsanî de Cewhera Îlahî di dirêjahiya dîrokê de heft caran di şêweya mirovan de zuhûr kiriye. Siltan Sehak çarem û dawîn zuhûra temambûyî ye û dora gihîştî lûtkeyê ya eşkerekirina îlahî berî hesabê dawî temsîl dike. Zanyaran pêkhateya wî ya heft kesayetiyên cestegirtina îlahî bi pêkhateyên mîna wê di Êzdîtiyê (heft hebûnên bi serokatiya Tawûsî Melek) û Îsmaîlîtiyê (heft îmam) de dane ber hev. Ev yek peyvên batinî yên hevpar ên cîhana olî ya Kurdî nîşan dide.
Mîrat û girîngiya hevdem
Îro bi texmînî ji 500,000 heta milyonek kes li Îranê şopînerên Yarsanîtiyê ne û civakên din li Kurdistana Iraqê û dîasporaya Kurdî jî hene. Hemû şopîner Kurd in û vê yekê ew kiriye yek ji olên etnîkî yên kêm ên mayî li cîhanê. Gora Siltan Sehak li Perdiwarê hêj cihekî sereke yê ziyaretê ye.
Mîrata wî ji warê tenê olî wêdetir diçe. Li herêmeke ku nasnameya olî û çandî ya Kurdî bi zextên domdar re rû bi rû maye, Yarsanîtî wek hilgirê ziman (Goranî), helbesta devkî û piştgiriya civakî kar kiriye. Siltan Sehak hem kesayetiyeke dîroka giyanî ya Yarsanî hem jî ya dîroka çandî ya Kurdî ya berfirehtir e.
Pirsên pir tên kirin
Siltan Sehak kengî jiya?
Dîrokên wî ne teqez in. Çavkaniyên zanistî bi gelemperî wî di dawiya sedsala çardehan heta destpêka sedsala panzdehan de bi cih dikin, di dema kampanyayên Tîmûr li herêmê an demeke kurt piştî wan de. Kevneşopiya Yarsanî li ser serdema wî vegotinên cihêreng pêşkêş dike, lê lihevhatina akademîk a nûjen navbereke dîrokî ya texmînî ji salên 1370î heta 1430î piştgirî dike.
Kelamê Serencam çi ye?
Ew nivîsa pîroz a navendî ya Yarsanîtiyê ye — berhevokeke helbesta pîroz bi zaravayê Goranî yê Kurdî, ku bi Siltan Sehak û hevalên wî ve tê girêdan û paşê ji aliyê nifşên li pey wan ve hatiye berfirehkirin. Ev “Axaftina Encamê” nivîsa sereke ya îlahiyat û îbadetê ya olê ye.
Îro Yarsanîtî bi berfirehî tê şopandin?
Bi texmînî ji 500,000 heta milyonek kes li Îranê şopînerên Yarsanîtiyê ne û civakên din li Kurdistana Iraqê û dîasporayê hene. Hemû şopîner Kurd in. Ew hêj kevneşopiyeke zindî ye, herçend hem li Îranê hem li Iraqê bi zextên civakî û siyasî re rû bi rû maye.
Çavkanî
M.R. Hamzeh’ee, Yarsan: Lêkolîneke Civaknasî, Dîrokî û Olî-Dîrokî ya Civakeke Kurd, Berlîn: Klaus Schwarz, 1990.
Philip Kreyenbroek, Êzdîtî: Paşxane, Adet û Kevneşopiya Nivîskî ya Wê, Lewiston: Edwin Mellen Press, 1995 — çarçoveya berawirdî ji bo îlahiyata Yarsanî dabîn dike.
Encyclopædia Iranica, gotara li ser “Ehlê Heq”.
Wikipedia, “Siltan Sehak”, bi çavkanîkirina Vali (2008) û Hamzeh’ee (1990).