Destpêk
Di nav mîrzayên Şahnameyê de, Ferîburz cihê ku hem esaleta bilind hem hêviya bêencam diyar dikin digire. Ew kurê padîşah Key Kawûs û birayê Siyawaş ê pak bû, mîrzayekî Malbata padîşahî ya Keyanî ku textê Îranê nêzî destê wî bû; lê gava nîşana kerema xwedayî li xortê ciwantir ket, li şûna wî biraziyê wî Key Xusrew hate hilbijartin.
Ferîburz berî her tiştî bi pêşbaziya mezin a cîgirtiyê tê bibîranîn, ku tê de wek daxwazkarê reqîb ê Key Xusrew rawestî û bi ezmûna kela dêwan a ku pirs bi wê hate diyarkirin. Herçiqas di wê ezmûnê de bi ser neket û dev ji text berda, Ferîburz berê xwe neda serhildan an talbûnê; li şûna wê guh da padîşahê heqdar û bi dilsozî xizmeta wî kir, di dirêjahiya şerên dirêj ên li dijî Tûranê de wek pehlewanê Îranê şer kir. Ya wî çîroka mîrzayekî ye ku tac xwest, îradeya ezman qebûl kir û nirxê xwe di xizmeta dilsoz de diyar kir.
Ferîburz ji mîrata destanî ya hevpar a gelên Îranî ye, kevneşopiyek ku Kurd bi Faris û gelên din ên cîhana Îranî re parve dikin; ew yek ji mîrzayên diyar ên serdema lehengane ya Şahnameyê ye. Naskirina wî naskirina cîhana tevlihev a cîgirtiya padîşahî, rola kerema xwedayî di hilbijartina padîşahan de û rûmeta mîrzayekî ye ku gava text jê hate redkirin, dilsoziya xwe da padîşahê ku ezman hilbijartibû. Çîroka wî di nav hin bûyerên navendî yên destana mezin de hatiye hûnandin.
Naverok
Ferîburz kî bû?
Ferîburz, ku Fariborz jî tê nivîsandin, mîrza û lehengê Îranî yê Şahnameyê ye, kurê padîşahê Keyanî Key Kawûs û birayê mîrzayê bextreş Siyawaş. Ew herî zêde wek daxwazkarê reqîb ê textê Îranê li dijî biraziyê xwe Key Xusrew tê nasîn; pêşbaziyek ku bi ezmûna keleke dêw lê bûn hate diyarkirin, Ferîburz bi ser neket û Key Xusrew bi ser ket. Piştî wê Ferîburz bi dilsozî padîşahê heqdar qebûl kir û wek pehlewan di şerên mezin ên li dijî Tûranê de xizmet kir; beşdarî gelek bûyerên navendî yên destanê bû, berî ku wek lehengên din di berfên dawiya serdemê de winda bibe.
Kurê Key Kawûs
Ferîburz kurê Key Kawûs bû, padîşahê gururlu û lezker ê xanedana Keyanî û ji ber vê yekê mîrzayekî mala padîşahî ya Îranê. Ew birayê Siyawaş bû, mîrzayê pak û trajîk ku kuştina wî li Tûranê dê şerê mezin ê tolhildanê bide destpêkirin; ji ber vê yekê ew apê Key Xusrew, kurê Siyawaş, bû. Ew di çend bûyerên destpêkê yên padîşahiya bavê xwe de xuya dibe, di nav de şerê Mazenderanê û trajediya Suhrab, cihê xwe di nav mîrza û şervanên welat de digire.
Ferîburz wek kurê padîşahê li ser text û mîrzayekî rêza Keyanî xwedî daxwazeke xwezayî bû ku ji bo cîgirtiyê li ber çavan bê girtin; ev meqamê padîşahî bû ku dê ew bixe navenda pêşbaziya mezin a text. Lê cihê wî bi hebûna biraziyê wî Key Xusrew tevlihevtir bû, kurê Siyawaşê kuştî yê li Tûranê ji dayik bûbû û mezin bûbû û wek mîrasgirê bavê xwe yê şehîd hatibû birin Îranê. Daxwazên reqîb ên kurê padîşah û neviyê padîşah, ap û birazî, dê bibûna yek ji pirsên mezin ên serdemê û Ferîburz dê di dilê wê de rawestîya.
Xalên sereke
Ferîburz mîrzayekî Şahnameyê, kurê Key Kawûs, bû.
Ew birayê Siyawaş û apê Key Xusrew bû.
Ew daxwazkarê reqîb ê text li dijî Key Xusrew bû.
Cîgirtî bi ezmûna keleke dêw lê bûn hate diyarkirin.
Ferîburz di ezmûnê de bi ser neket û Key Xusrew bû padîşah.
Piştî wê wî bi dilsozî wek pehlewanê Îranê li dijî Tûranê xizmet kir.
Agahiyên kurt
Nav: Ferîburz (Fariborz jî)
Çavkanî: Şahname, Pirtûka Padîşahan a Farisî
Bav: Key Kawûs, padîşahê Keyanî
Bira: Siyawaş, mîrzayê pak û trajîk
Birazî: Key Xusrew, reqîbê wî yê text
Navdariya wî: Pêşbaziya text û ezmûna kelê
Piştgirê daxwaza wî: Tûs, li dijî Key Xusrew
Kiryara diyar: Kuştina lehengê Tûranî Gulbad di şerê yekbiyek de
Zewac: Bi Ferengîs, dayika Key Xusrew, re
Çarenûs: Di bilindbûna Key Xusrew de di berfê de winda bû
Pêşbaziya ji bo text
Bûyera diyarker a çîroka Ferîburz pêşbaziya mezin a cîgirtiya li ser textê Îranê ye. Gava Key Xusrew ê ciwan ji aliyê leheng Gîv ve ji Tûranê hatibû derxistin û anîn Îranê, nakokiyek rabû ka divê kî bibe welîehdê Key Kawûs ê pîr. Pehlewanê gururlu Tûs, fermandarê artêşê, li dijî daxwaza Key Xusrew piştgirî da daxwaza Ferîburz, kurê padîşah bi xwe.
Nerazîbûna Tûs a li dijî Key Xusrew di dûndana wî de reh girtibû: dayika Key Xusrew Tûranî, keça dijminê herî mezin ê Îranê Efrasyab, bû; Tûs ditirsiya bi tackirina wî xwîna Tûranê bête ser textê Îranê. Ji ber vê yekê wî daxwaza Ferîburz xurt kir, mîrzayekî ji her du aliyên dê û bav xwedî dûndana padîşahî ya pak a Îranî. Nakokî ewqas tal bû ku tehdîda veguherîna şerê navxweyî di navbera piştgirên her du daxwazkaran de çêkir; erk li padîşahê kevn Key Kawûs ket ku rêyekê bibîne da bê xwînrijandinê pirsgirêkê çareser bike û diyar bike kî ji her du mîrzayan kerema ezman hildigire.
Ezmûna kela dêwan
Ji bo çareserkirina nakokiyê, Key Kawûs ezmûnek çêkir ku dê îradeya ezman diyar bikira. Keleke mezin hebû, di kevneşopiyê de nêzî Erdebilê, ku wek têkbirina wê ne mimkun û mala dêwan dihat dîtin; ti artêşê nekarîbû wê bigire. Padîşah biryar da ku text ji kîjan ji her du daxwazkaran re be ku bikare vê kela dêw lê ne bigire; bawer dikir ku ezman tenê serkeftinê dide mîrzayê ku fer, rûmeta padîşahî ya xwedayî, hildigire.
Ferîburz bi piştgirê xwe Tûs re çû li dijî kelê, lê tevî hemû hewlên xwe nekarîn wê bigirin. Piştre Key Xusrew çû li dijî kelê û ew girt; di kevneşopiyê de li bilindahiya wê ji bo spasdariyê agirekî pîroz damezirand. Nîşan bêguman bû: rûmeta xwedayî li Key Xusrew bû û ew, ne Ferîburz, kesê ku ezman hilbijartibû bû. Key Xusrew wek padîşahê Îranê hate tackirin û hêviya Ferîburz a text bi dawî bû. Ezmûna kelê îradeya ezman diyar kiribû û pirsa cîgirtiyê hate çareserkirin, ne bi şer, lê bi nîşana xuya ya kerema xwedayî.
Pehlewanê Îranê
Ya ku piştî pêşbaziyê hat yek ji beşên herî birûmet ên çîroka Ferîburz e, ji ber ku gava text jê hate redkirin ew berê xwe neda serhildan an talbûnê, lê bi dilsozî guh da padîşahê heqdar û xizmeta dilsoz ji wî re kir. Wî dadbariya ezman û padîşahiya biraziyê xwe Key Xusrew qebûl kir û cihê xwe di nav pehlewanên Îranê de di şerê dirêj û tirsnak ê tolhildana li dijî Tûranê de girt.
Ferîburz di seferên mezin ên şer de şer kir; ji bo demekê, piştî bêhurmetbûna Tûs di karesata Ferûd de, Key Xusrew fermandariya artêşa Îranî da wî; herçiqas di kevneşopiyê de wî li dijî dijmin pêşketineke kêm kir û fermandarî bi demê vegeriya yên din. Kiryara wî ya yekane ya herî navdar kuştina lehengê Tûranî Gulbad di şerê yekbiyek de bû, kiryareke çekan ku şiyana wî wek şervan diyar kir. Wek nîşaneke din a cihê wî di mala padîşahî de, Ferîburz bi Ferengîs, jina bêmerd a birayê wî Siyawaş û dayika Key Xusrew, re zewicî. Bi van kiryar û girêdanan mîrzayê text jê hatibû redkirin bû pehlewanekî dilsoz û birûmet ê padîşah û welat.
Derbasbûna lehengan
Wek çend kesayetên mezin ên nifşa xwe, Ferîburz di derbasbûna razdar a lehengan di dawiya serdemê de gihîşt dawiya xwe. Gava padîşahê îdeal Key Xusrew, şerê wî yê dirêj bi ser ketibû û ji cîhanê westiyabû, dev ji textê xwe berda û bilind bû nav çiyayan da ji erdê winda bibe, komek ji hevalên wî yên herî dil û can dayî bi wî re di wê rêwîtiya dawî de çûn. Ferîburz di nav lehengên ku di kevneşopiyê de di wê bilindbûnê de di tofaneke mezin a berfê ya li bilindahiyên çiyayê de mirin de bû; wek padîşahê xwe ji cîhanê winda bûn.
Di vê dawiyê de ji bo mîrzayê ku carekê text xwestibû dilêşiyeke şayist heye. Apê ku birazî li şûna wî hatibû hilbijartin di dawiyê de li pey heman birazî, padîşahê ezman hilbijartibû, çû nav çiyayan û bi wî re di berfan de mir. Mêrê ku dikaribû bibe padîşah wek hevalekî dilsoz ê padîşah mir; reqîbiya wî ji demeke dirêj ve cihê xwe dabû xizmeta dilsoz û çarenûsa lehengên mezin ên di dawiya serdema lehengane de ji cîhanê winda bûn parve dikir. Bi vî awayî Ferîburz derbas bû, mîrzayê ku text xwest û, gava jê hate redkirin, rûmet di dilsoziyê de dît.
Sembolîzm û wate
Ferîburz çend mijarên kûr ên Şahnameyê di xwe de dihêle, berî her tiştî têgeha fer, rûmeta padîşahî ya xwedayî ya ku ezman bi wê padîşahên xwe yên hilbijartî diyar dike. Pêşbaziya text û ezmûna kelê li dora vê baweriya navendî ya destanê dizivirin: heqê hukumkirinê ne tenê mijara ji dayikbûn an daxwazê ye, lê ya kerema xwedayî ye û ezman hilbijartina xwe bi nîşanên şaş nabin diyar dike. Ferîburz, tevî hemû xwîna xwe ya padîşahî, bê wê nîşanê bû; Key Xusrew wê hildigirt, ji ber vê yekê text yê wî bû.
Lê Ferîburz herwiha îdealeke bêdengtir û pir birûmet di xwe de dihêle: rûmeta qebûlkirina îradeya ezman û xizmeta dilsoz ji kesê ku hilbijartiye re. Gava textê xwestibû jê hate redkirin, Ferîburz wek mirovekî kêmtir hêja dikaribû bike serhildan nekir; lê guh da padîşahê heqdar û bi dilsozî heta dawiyê xizmeta wî kir, heta li pey wî çû nav berfan. Di vê yekê de ew li hember kesayetên ku gurur û daxwaza wan nakokî anîn radiweste û nimûneya dilsozî û qebûlkirina ku destan hêja dibîne ye. Çîroka wî hîn dike ku rûmet ne tenê di serkeftinê, lê di qebûlkirina bi rûmet a daxwazeke heqdartir û di xizmeta dilsoz a li cihê ku mirov dikaribû hukum bikira de jî heye. Şahname di mîrzayê ku text xwest û bû pehlewanekî dilsoz de portreyeke rûmetê di bêhêvîbûnê de û rûmetê di xizmetê de pêşkêş dike.
Ferîburz û Kurd
Ferîburz ji mîrata destanî ya hevpar a gelên Îranî ye, kevneşopiya Şahnameyê ku Kurd bi Faris û gelên din ên Îranî re parve dikin. Kurd wek gelekî Îranî yê di vê cîhana çandî de bi kûrahî reh girtiye mîrasgirên rêza wê ya mezin a padîşah û lehengan in, di nav de mîrzayên Malbata Keyanî û pêşbaziya mezin a text ku Ferîburz rola xwe tê de dilîst.
Bi rastgotinî divê bê gotin ku Ferîburz, wek kesayetên din ên Şahnameyê, beşek ji vê kevneşopiya berfirehtir a Îranî ye, ne kesayeteke bi taybetî Kurdî; ew mîrzayekî rabirdûya efsanewî ya hevpar a gelên Îranî bi tevahî ye. Lê mijarên di çîroka wî de, rola kerema xwedayî di hukumdariya rewa de, xetera cîgirtiya bi nakokî û rûmeta qebûlkirina dilsoz û xizmeta dilsoz, gerdûnî ne û di tevahiya cîhana çandî ya Îranî de deng vedane, di nav de di nav Kurdên ku ji demeke dirêj ve destana mezin hêja dîtine de. Di kesayeta Ferîburz de mîrata hevpar portreyeke mîrzayê text xwest û rûmet di dilsoziyê de dît pêşkêş dike, portreyek ku ji hemû gelên Pirtûka Padîşahan hêja dîtine re ye.
Nîqaş û têgihiştinên şaş
Ferîburz ji ber dijberiya Key Xusrew xirabkar bû? Na; ev xaleke girîng e. Ferîburz ne desteserkerê text an xayîn bû, lê mîrzayekî mala padîşahî yê xwedî daxwazeke rastîn a text bû, ku pehlewan Tûs doza wî hilda. Nakokiya cîgirtiyê pirseke rastîn û ciddî bû, ji ber dûndana Tûranî ya Key Xusrew ji aliyê dayikê ve. Ya Ferîburz cuda dike ew e ku gava ezmûnê îradeya ezman diyar kir, wî dadbarî qebûl kir û bi dilsozî xizmeta padîşahê heqdar kir. Çêtir e ne wek xirabkar, lê wek mîrzayekî şayist bê fêmkirin ku tenê ew kesê ezman hilbijartibû nebû û bêencambûna hêviya xwe bi rûmet hildigirt.
Ezmûna kelê tenê pêşbaziyeke çekan bû? Di mantiqa destanê de ji wê gelek zêdetir bû: navgîneke diyarkirina îradeya xwedayî bû. Kel wek keleke ku nayê girtin û dêw lê ne dihat dîtin; bawerî ew bû ku tenê mîrzayê ku fer, rûmeta padîşahî ya xwedayî, hildigire dikare wê bigire. Serkeftina Key Xusrew li cihê Ferîburz bi ser neket, ne wek mijara hêz an bext, lê wek nîşana xuya ya hilbijartina ezman dihat fêmkirin, ku di kevneşopiyê de bi nîşanên xwedayî hatibû piştrastkirin. Ji ber vê yekê ezmûn cureyekî ceribandina dijwar bû ku padîşahê heqdar pê dihat diyarkirin, li gor baldariya kûr a destanê ya piştrastkirina xwedayî ya padîşahiyê.
Çîroka Ferîburz dîrok e? Na; Ferîburz ji rêzên efsanewî yên Şahnameyê ye, ne dîroka belgekirî. Ew kesayeteke serdema lehengane ya destanê ye û kiryarên wî û rola wî di pêşbaziya text de ji qada efsaneyê ne, ne rastiyê. Divê çîroka wî wek efsaneyeke lehengane û xanedanî bê hêjadîtin, xwedî wateya dewlemend derbarê padîşahî, kerema xwedayî û dilsoziyê, ne wek tomareke bûyerên rastîn.
Mijarên têkildar
Key Kawûs: padîşah, bavê Ferîburz
Siyawaş: mîrzayê pak, birayê Ferîburz
Key Xusrew: birazî û reqîbê ku text bi dest xist
Ferengîs: dayika Key Xusrew, ku Ferîburz pê re zewicî
Tûs: pehlewanê ku piştgirî da daxwaza Ferîburz
Gîv: lehengê ku Key Xusrew vegerand Îranê
Efrasyab: padîşahê Tûranî, bapîrê Key Xusrew
Şahname: Pirtûka Padîşahan a destanî ku Ferîburz tê de xuya dibe
Pirsên pir tên kirin
Ferîburz di Şahnameyê de kî bû?
Ferîburz mîrza û lehengê Îranî yê Şahnameyê bû, kurê padîşahê Keyanî Key Kawûs û birayê mîrzayê trajîk Siyawaş. Ew herî zêde wek daxwazkarê reqîb ê textê Îranê li dijî biraziyê xwe Key Xusrew tê nasîn; pêşbaziyek ku bi ezmûna keleke dêw lê bûn hate diyarkirin. Ferîburz di ezmûnê de bi ser neket, Key Xusrew bû padîşah û piştre Ferîburz bi dilsozî wek pehlewanê Îranê di şerê mezin ê li dijî Tûranê de xizmet kir.
Ferîburz bi Key Xusrew re çi xizmayetî hebû?
Ferîburz apê Key Xusrew bû. Ferîburz kurê padîşah Key Kawûs û birayê mîrza Siyawaş bû; Key Xusrew kurê Siyawaş bû, li Tûranê ji dayik bûbû. Ji ber vê yekê Ferîburz, kurê padîşah û Key Xusrew, neviyê padîşah, ap û birazî bûn û bûn reqîbên textê Îranê. Wek girêdaneke din, Ferîburz paşê bi Ferengîs, dayika Key Xusrew û jina bêmerd a Siyawaş, re zewicî.
Ezmûna kela dêwan çi bû?
Ji bo çareserkirina cîgirtiya bi nakokî bê şerê navxweyî, Key Kawûs biryar da ku text ji daxwazkarê bikare keleke mezin bigire re be, di kevneşopiyê de nêzî Erdebilê, ku wek nayêgirtin û mala dêwan dihat dîtin. Bawerî ew bû ku tenê mîrzayê ku fer, rûmeta padîşahî ya xwedayî, hildigire dikare wê bigire. Ferîburz û piştgirê wî Tûs bi ser neketin, lê Key Xusrew ew girt; diyar kir ku kerema ezman li wî ye û ew wek padîşah hate tackirin.
Çima Tûs li şûna Key Xusrew piştgirî da Ferîburz?
Tûs, fermandarê gururlu, li dijî Key Xusrew rawestî, ji ber ku dayika Key Xusrew Tûranî, keça dijminê herî mezin ê Îranê Efrasyab, bû; ditirsiya xwîna Tûranê bête ser textê Îranê. Ji ber vê yekê wî piştgirî da daxwaza Ferîburz, mîrzayekî xwedî dûndana padîşahî ya pak a Îranî û kurê padîşahê li ser text. Nakokî ewqas tal bû ku tehdîda şerê navxweyî çêkir, heta ku ezmûna kelê ew ji bo berjewendiya Key Xusrew çareser kir.
Ferîburz piştî windakirina text çi kir?
Bi rûmet, Ferîburz dadbariya ezman qebûl kir û bi dilsozî xizmeta padîşahê heqdar Key Xusrew kir; cihê xwe di nav pehlewanên Îranê de di şerê li dijî Tûranê de girt. Ji bo demekê, piştî bêhurmetbûna Tûs, fermandariya artêşê jê re hate dayîn; kiryara wî ya herî navdar kuştina lehengê Tûranî Gulbad di şerê yekbiyek de bû. Ew bi Ferengîs, dayika Key Xusrew, re zewicî û xizmetkarekî dilsoz ê padîşah û welat ma.
Ferîburz çawa mir?
Ferîburz di derbasbûna razdar a lehengan di dawiya serdemê de gihîşt dawiya xwe. Gava Key Xusrew dev ji textê xwe berda û bilind bû nav çiyayan da ji cîhanê winda bibe, Ferîburz di nav hevalên dil û can dayî yên bi wî re çûn de bû, ku di kevneşopiyê de di tofaneke mezin a berfê ya li bilindahiyan de mirin. Mîrzayê ku carekê text xwestibû wek hevalekî dilsoz ê padîşahê ezman hilbijartibû mir, çarenûsa lehengên mezin ên serdemê parve kir.
Çavkanî û xwendina bêtir
Ferîburz (Şahname) - Wikipedia
Ferîburz, kurê Key Kawûs - Encyclopaedia Iranica