Firik: Genimê kesk ê Kurdî û agirê wî çêdike
Gotara genimê — gotara sed û bîst û heftemîn — çîroka daneya genimê di dema herî gihîştî ya wê de vegot: berhevoka zêrîn a dawiya havînê, daneya ku deh hezar sal berê yekem car li nêzîkî Karacadağ ket çandiniyê û ji Sumerê heta Romayê şaristaniyên cîhanê xwedî kirin. Lê salnameya genimê ya Kurdî demeke din, berê di salê de, heye ku rêzê hîn nevegirtiye. Di Hezîranê de, dema zeviyên genimê yên Bakurê hîn kesk in û daneyên di sumbilên wan de bi şiliya şîrî tijî ne lê hîn hişk nebûne, cotkarên Kurd ji mêj ve beşek ji berhemê tam di vê gava zû de berhev kirine — berî ku dane hişk bibe, berî ku bigihîje, berî ku bibe tovê hişk ê diçe aşê. Ev firik e — genimê kesk — û gava piştî berhevkirinê agir e. Firik yek ji kevnartirîn amadekirinên daneyan li cîhanê ye. Xwarineke kevnar a ji başûrrojhilatê Anatolya ku piraniya xelkê wê Kurd in tê ye — ji heman erdnîgariya ku genimê çandî yê yekem daye cîhanê — bi dîrokeke belgekirî di kevneşopiya xwarinê ya Rojhilata Navîn de ku heta nêzîkî 2300 berî Zayînê vedigere. Genim di ciwaniya xwe de tê berhevkirin, li zeviyê tê komkirin û agir lê tê berdayîn. Agir kayê û poşên daneyan dişewitîne; şiliya zêde ya daneya ciwan tov ji şewitandinê diparêze. Tiştê ji agirê xelas dibe daneyeke kesk, dûmanî û bi tama çerezan e — tê daraştin, bi rojê tê hişkkirin û wekî savara kesk û dûmanî tê şikandin. Encamê vê biraştina kevnar a bi agirê firik e: daneyeke bi tameke tu pêvajoya din nikare dubare bike, dûmana zeviya genimê ya Kurdî rasterast dibe nav şorbe an pilavê. Ev gotara sed û çil û sêyemîn a rêzê ye. Genim genim di dema berhevokê de vegirt. Firik genim di agirê de vedigire. Heman çiya, heman dane, demeke cuda — û xwarineke bi temamî cuda.
Xalên sereke
• Firik (freekeh) genimê durum ê kesk e ku di ciwaniya xwe de tê berhevkirin, bi agirê tê biraştin da tenê poş bişewite û tê şikandin heta dibe daneyeke dûmanî
• Ji başûrrojhilatê Kurdî yê Anatolya (Bakur) tê — daneyeke kevnar e ku rehên wê li Rojhilata Navîn nêzîkî 2300 berî Zayînê ne
• Di şorba firikê de (bi goştê berxê an mirîşkê re) û di pilava firikê de tê bikaranîn — tama wê ya dûmanî û çerezî dişibe tu daneya din nîne
• Hevriya genimê ye: heman genim, dema berhevokê cuda — berî gihîştinê kesk tê girtin û bi agirê re derbas dibe
Agahiyên kurt
Navê Kurdî/Tirkî: Firik (Tirkî/Kurmancî); farîk (rehê Erebî, «firikandî»); freekeh, frikeh, farik jî tê gotin
Dane: Genimê durum ê ciwan û kesk (Triticum turgidum var. durum) ku berî gihîştina temam, dema tov hîn nerm û şil in tê berhevkirin
Pêvajo: Kesk tê berhevkirin → li zeviyê tê komkirin → agir lê tê berdayîn (poş dişewite, tovên şil xelas dibin) → tê daraştin û şikandin
Cihên bikaranînê: Şorba firikê (bi goştê berxê an mirîşkê re), pilava firikê bi savarê re, bi nok û sebzeyan re tê lihevkirin
Agir daneyekê çawa çêdike?
Pêvajoya firikê dema tam û agirê tam dixwaze. Ji gava ku pel dest bi zerbûnê dikin ve genim tê şopandin — ev nîşana ku daneya hundir gihîştiye qonaxa rast e: nerm, şîrî, tijî şilî, lê jixwe bi temamî şêwe girtiye. Heke pir zû were birîn dane pir şil e û ji agirê xelas nabe; heke pir dereng were birîn dane hişk bûye û bûye genimê asayî. Di dema rast de berhem tê berhevkirin û li zeviyê di komên biçûk de tê rêzkirin. Agir bi baldarî tê vêxistin, bi germiya têr da kayê û poşên daneyan bişewitîne, lê ne ewqas zêde ku dane bi xwe agir bigire. Şiliya di nav her tovê de parastin e: ewqas avê dihewîne ku agir nikare bigihîje navika şînker. Derveyî komê dişewite; tovên hundir geş dibin û dûman didin. Tiştê ji agirê derdikeve daneyeke kesk û hinekî şewitî ye ku bêhna dûmanê, giyayê biraştî û tiştekî ji genimê asayî kevntir û bêhntir dide. Paşê daneya biraştî tê daraştin — tê kutan an firikandin da poşa dawî were rakirin û tov bibin perçeyên biçûktir, wekî savara kesk — û li ber rojê tê belavkirin da hişk bibe û were stabîlkirin. Nav bi xwe vê pêvajoyê dihewîne: farīk a Erebî wateya «firikandî» an «daraştî» dide. Firika pijandî tamek heye ku çerezî, dûmanî û axî bi pîvanên tu daneya din nagihîje wan li hev dixe: ji savarê balkêştir, ji birincê taybettir, di her kaşûkê de dûmana zeviya Kurdî heye. Di şorbê de — şorba firikê bi goştê berxê an mirîşkê re — dane kûrahiyeke dûmanî û cûtineke têrker dide ava goştê. Di pilavê de — bi savar, pîvaz, nivîşk û carinan balîcan an nokê re tê tevlihevkirin — ew her tiştê pêjgeha Bakurê bi berhevoka xwe ya daneyan dike temsîl dike.
Du genimên pêjgeha Kurdî
Gotara genimê çîroka genimê yekem ê cîhanê, ku yekem car li nêzîkî Karacadağ li Bakurê Kurdî hatiye çandin, vegot. Genimê ku şaristaniyan ava kir vegirt — daneya hişk û zuha ya berhevoka Îlonê ku diçe aşê, dibe ard, dibe nan. Firik genimê din e: genimê Hezîranê, genimê ciwan, genimê di gava berî dane bibe tê girtin û bi agirê re derbas dibe. Her du ji heman nebata li heman erdnîgariya çiyayî mezin dibe tên; her du ya pêjgeha Kurdî û kevneşopiya çandiniyê ya Bakurê ne. Firik ji aliyê başûrrojhilatî yê Tirkiyeyê tê — ji başûrrojhilatê ku piraniya xelkê wê Kurd in — û dîroka wê ya belgekirî di kevneşopiya xwarinê ya Rojhilata Navîn de heta nêzîkî 2300 berî Zayînê vedigere. Ev wê li nêzîkî heft hezar sal piştî çandina genimê yekem li nêzîkî Karacadağ û hîn di kûrahiya kevnariyê de datîne. Ji dîroka nivîskî kevntir e; ji genimê ciwantir e. Karaktera wê ya taybet — daneya dûmanî, tama bi agirê çêkirî — ya çanda agirê ya pêjgeha Bakurê ye ku vê rêzê ji büryana di çalê de tê biraştin heta mangala komira vekirî belge kiriye. Her tiştê mezin ê pêjgeha Bakurê bi agirê re derbas dibe. Firik cihê ku agir bi daneyê bi xwe re digihîje hev e.
Pirsên pir tên kirin
Firik çi ye?
Firik (freekeh; firik a Tirkî ji farīk a Erebî bi wateya «firikandî») genimê durum ê kesk e ku di ciwaniya xwe de berî gihîştina temam, dema dane hîn nerm û şil in tê berhevkirin. Genimê berhevkirî di koman de agir lê tê berdayîn: ka û poş dişewitin, lê şiliya zêde ya daneya ciwan tovan diparêze. Daneya xelasbûyî tê daraştin û şikandin heta dibe daneyeke dûmanî, kesk û çerezî ya di şorbe û pilavan de tê bikaranîn. Daneyeke kevnar a ji başûrrojhilatê Anatolya ku piraniya xelkê wê Kurd in tê ye û rehên wê heta nêzîkî 2300 berî Zayînê vedigerin.
Çima agir daneya genimê naşewitîne?
Dema berhevkirinê pir girîng e. Firik ji genimê di qonaxa şîrî de hatiye birîn tê çêkirin — dema tov bi temamî şêwe girtine, lê hîn tijî şilî ne û hîn hişk nebûne û ne bûne daneyên hişk. Ev mîqdara zêde ya avê tov ji agirê diparêze: tebeqeyên derve dibe ku hinekî bişewitin, lê ava di nav daneyê de germiyê digire berî ku agir dikare heta navika şînker bişewitîne. Ev heman prensîba ku dihêle garis li ser sumbila xwe dema hîn di nav pelên xwe de ye were biraştin e. Agir tiştê hişk (ka, poş) dişewitîne; şilî tiştê ne hişk diparêze.
Cudahîya firik û savarê çi ye?
Savar ji genimê gihîştî û bi temamî hişkbûyî tê çêkirin; genim nîv tê kelandin û paşê tê şikandin. Firik ji genimê ciwan, kesk û nehişkkirî tê çêkirin; bi agirê tê biraştin û paşê tê şikandin. Savar zêrîn-qehweyî yê rengvekirî ye, nerm û çerezî ye. Firik kesk gewr e, dûmanî û pir çerezî ye û karaktera tama wê ji agirê tê. Her du şikandî ne, her du di rû de dişibin hev, lê tama wan bi temamî cuda ye: savar paqij û nazik e, firik dûmanî û pirhêman e.
Encam
Firik gotara sed û çil û sêyemîn a rêzê ye. Genim genimê ji Karacadağ mezin bû û xwarin da cîhanê bû. Firik genimê ku cotkarên Kurd berî amadebûnê birîn û dîsa jî xistin agirê ye. Her du pêwîst in. Daneya bi temamî gihîştî tevahiya salê xwarin dide mirovan; daneya ciwan û kesk a bi agirê biraştî dûmantirîn û kevnartirîn tama pêjgehê dide wê. Piştî sed û çil û sê gotaran, rêzê niha her du demên berhevoka genimê ya Kurdî vegirtine — daneya Îlonê û agirê Hezîranê. Genim temam e.
Çavkanî û xwendina zêdetir
Kurdish-History.com — Genim: genimê Karacadağ — hevriya firikê li dawiya din a sala berhevokê