Genim: Genimê Kurdî û çiyayê ku çandinî lê dest pê kir
Genim peyva Kurdî ya genim e; genim — ew dane ku li dilê her nanê fireh, her dîzika bulgurê, her tasa keşkê û her lepika savarê ye — cara yekem li çiyayekî volkanî li dilê Bakurê Kurdî hat çandin. Çiyayê Karacadağ li nêzî Diyarbakır (Amedê), li başûrê rojhilatê yê Kurdî, disekine; genimê einkorn ê kovî ji vî çiyayî hat girtin û bû hilbera çandiniyê, nêzîkî deh heta yazdeh hezar sal berê, bi destên kesên ku dest bi ceribandina herî bandordar a dîroka cureya mirov dikirin: çandinî. Her nanê li her welatê cîhanê tê pijandin neseba xwe ya herî dawî digihîne tovên giyayê kovî yên li çiyayekî Kurdî hatine berhevkirin. Ev ne îddîayeke helbestî ye. Encama lêkolîneke qonaxê nû vekirî ya sala 1997 di kovara Science de ye, ku bi dehsalan lêkolînên paşîn ên genetîkî, arkeonebatnasî û molekulî hatiye piştrastkirin: rêzeçiyayê Karacadağ li başûrê rojhilatê yê Tirkiyeyê — axa Kurdî, di siya dîwarên bazaltê reş ên Amedê de — cihê çandîkirina genimê einkorn e. Einkorn jî ne tenê daneyeke kevnar e: rasterast an nerasterast bav û kalê genimê emmer, durum û genimê nûjen ê nan e — hema her hilbera genimê ku îro li erdê tê çandin. Ne tenê genim: lêkolînê nok, nîsk, ceh, bezelye, baklaya tal û ketan li heman devera belavbûna kovî ya dora Karacadağ danîne. Çiyayê Kurdî yê nêzî Amedê cihê ku mirov cara yekem bûn cotkar e. Ev gotara sed û bîst û heftemîn a rêzê ye. Gotara berê diyar kir ku zeytûn cara yekem li çiyayên başûrê Torosê yên Bakurê Kurdî hatiye çandîkirin. Ev genim diyar dike. Bi hev re wê îddîaya di hemû beşa dawî ya vê rêzê de derbas dibe çêdikin: çiyayên Kurdî ne tenê gelê xwe têr kirin — wan cîhan têr kir.
Xalên sereke
• Genim (gənəm) peyva Kurdî ya genim e — daneya li dilê nan, bulgur û şorbeya Kurdî
• Genimê einkorn li çiyayê Karacadağ li nêzî Amedê (Diyarbakır), li Bakurê Kurdî, hatiye çandîkirin
• Hemû heşt hilberên bingehîn ên neolîtîkê — di nav wan de ceh, nok û nîsk — deverên belavbûna kovî yên li nêzî vî çiyayê Kurdî navendgir in hene
• Mitbeqa Kurdî genim wekî savar (bulgur), keşkê, nanê rojane û di xwarinên şil de bi kar tîne — ji çiyayê ku çandinî lê dest pê kir
Agahiyên kurt
Navê Kurdî: Genim / gənəm (گەنم, genim; bulgur/savar ji genimê şikandî; keşkê ji daneya tevahî)
Çandîkirin: Li çiyayê Karacadağ li nêzî Diyarbakır / Amedê, 10,000–11,000 sal berê (bi nirxandina hevparên zanistî, Science 1997)
Bav û kalê: Hemû genimê nûjen ê nan; herwiha emmer, durum û piraniya cureyên genimê yên cîhanê
Bikaranîn di xwarinpêjiya Kurdî de: Nanê rojane (nanê fireh), savar / bulgur, keşkê (xwarina şil a daneya tevahî), bingeha tarhanayê, hevîrê pasteyan
Genim di mitbeqa Kurdî de
Genim di mitbeqa Kurdî de ji her daneya din bi zêdetir awayan xuya dibe. Wekî ard dibe ew nanê ku ev rêze gotarek jê re veqetandiye — nanê fireh ê rojane ku li dîwarên axê yên germ ên tenûrê tê pijandin, bingeha her xwarinê. Wekî savar an bulgur daneya şikandî ye ku tê kelandin, di ber tavê de tê hişkkirin û ji bo hevgirtinên cuda tê hêrandin; di pilavan de, di kibbeh (kutilk) de, di seleteyan de û wekî xwarina bingehîn ku heta zivistanê dimîne tê bikaranîn. Wekî keşkê daneya tevahî ye ku bi hebûban an goştê berx re hêdî tê kelandin heta her du parçeyan ji hev dikevin û dibin xwarineke şil a tîr û germker — yek ji kevnartirîn xwarinên amadekirî yên berhevoka Kurdî, xwarineke ku hîn dîmen û çêja tiştekî ji çiyayên eslê xwe dide. Wekî freekeh genimê kesk tê biraştin û şikandin da daneyeke bi çêja dûmanê û têrker çêbibe. Di hemû van awayan de ew ne çîrokeke cuda ji xwarinên mezin ên bingehîn ên daneyî yên Rojhilata Navîn e; forma eslî ye. Bulgur, nan û şorbe hemû ji neviyekî çandî yê giyayê kovî tê çêkirin ku pêşî li Karacadağ, li devera niha başûrê rojhilatê yê Kurdî, şîn dibû.
Çiyayê nêzî Amedê ku çandinî lê dest pê kir
Gotara berê ya vê rêzê diyar kir ku zeytûn cara yekem li çiyayên başûrê Torosê yên Bakurê hatiye çandîkirin. Ev gotar daneyê lê zêde dike: genimê einkorn, bav û kalê hemû genimê nan, li Karacadağ hatiye çandîkirin — çiyayekî volkanî li başûrê rojhilatê yê Kurdî, nêzî Amedê û nêzî sînorê Sûriyeyê. Lêkolîneke sala 1997 ya di Science de hatî weşandin, yek ji gotarên herî pir tên referanskirin di hemû arkeonebatnasiyê de, şopa taybet a DNA bi kar anî da koma genimê einkorn ê kovî ya ji aliyê genetîkî ve herî nêzî hilberên genimê çandî yên yekem e nas bike. Ew kom li Karacadağ şîn dibû. Dehsalên paşîn ên lêkolînê bi domdarî encam piştrast kirine. Karacadağ jî ne bi tenê ye: lêkolînê bav û kalên kovî yên ceh, nok, nîsk, bezelye, baklaya tal û ketan li heman devera belavbûna kovî ya peyzaja Kurdî û bakurê Sûriyeyê danîne. Şoreşa Neolîtîkê — ew kêliya ku mirov cara yekem dev ji gerê berdan û dest bi çandinê kirin, veguherîna ku bajar, nivîsandin û şaristanî mumkin kirin — hatiye belgekirin ku li çiyayên Kurdî an pir nêzî wan dest pê kiriye. Li vir divê rastî bi dilpakî bê pejirandin. Nasnameya siyasî ya Kurdî ji vê çîrokê bi hezaran sal ciwantir e; di neolîtîkê de Kurd, bi wateya nûjen, tune bûn. Tişta hebû ax bû: heman ax, heman çiyayê volkanî nêzî heman çemê mezin, heman damanên çiyayên Zagros û Torosê. Ew ax niha Kurdî ye. Gelê ku bi hezarsalan lê jiyaye û her sibeh ji genimê nan çêdike mîrasgirê cihê ku nan lê dest pê kir e. Ev kûrtirîn îddîaya eslê mumkin e: ne ya xwarinekê, lê ya kiryara çandina xwarinê.
Pirsên pir tên kirin
Genim cara yekem li ku hat çandîkirin?
Delîlên genetîkî — pêşî di sala 1997 de di Science de hatin weşandin û bi lêkolînên paşîn hatin piştrastkirin — çandîkirina genimê einkorn, bav û kalê hemû genimên nûjen ên nan, li rêzeçiyayê Karacadağ li başûrê rojhilatê yê Tirkiyeyê datînin. Karacadağ çiyayekî volkanî li nêzî Diyarbakır (Amedê), li başûrê rojhilatê yê Kurdî (Bakur), ye. Gelek lêkolînan vê encamê piştrast kirine û herêma Karacadağ / Bakurê Kurdî kirine navenda sereke ya çandîkirina genimê.
Di xwarina Kurdî de genim çi ye?
Genim (gənəm) peyva Kurdî ya genim e. Di mitbeqa Kurdî de genim bi van awayan xuya dibe: nan — nanê fireh ê rojane di tenûra axê de tê pijandin; savar / bulgur — genimê şikandî û hişkkirî di pilav û kibbeh de tê bikaranîn; keşkê — daneya tevahî bi hebûban re hêdî tê kelandin û dibe xwarineke şil a tîr; û freekeh — genimê kesk ê biraştî. Ew bingehîntirîn daneya xwarina Kurdan e.
Gelo îddîaya eslê genimê ya Karacadağ bi başî hatiye piştrastkirin?
Erê. Lêkolîna sala 1997 ya Science ji aliyê Heun û hevkarên wî ve, bi bikaranîna şopa taybet a DNA, gotareke qonaxê nû vekirî bû û bi berfirehî hatiye referanskirin û bi lêkolînên genetîkî yên paşîn hatiye piştrastkirin; di nav wan de lêkolînên di Journal of Integrative Plant Biology, Oxford Academic û gelek gotarên genomîkê de hatine weşandin hene. Encama ku einkorn ê kovî yê Karacadağ ji aliyê genetîkî ve herî nêzî hemû cureyên genimê çandî ye, di nav encamên arkeonebatnasiyê yên herî pir hatine dubarekirin de ye. Hin lêkolînan nîşan dane ku dibe pêvajoya çandîkirinê ji aliyê erdnîgarî ve belav bûbe, lê Karacadağ di lihevhatina zanistî ya serdest de hîn xala eslê sereke ye.
Encam
Genim gotara sed û bîst û heftemîn a vê rêzê ye û ya herî bandordar e. Ew genim e û genim hilbera ku destpêka her tiştî kir e: hilbera ku gundên yekem mumkin kir, hişt mirov li cihekî bimînin û di dawiyê de bajar, nivîsandin û dîrok çêkir. Cara yekem li çiyayekî nêzî Amedê, li başûrê rojhilatê yê Kurdî, bi destên kesên li heman damanên Zagros û Torosê dijiyan hat çandin, yên ev rêze di sed û bîst û heft gotaran de serdana wan kiriye. Çiyayên Kurdî dara zeytûnê dan cîhanê. Gewîz, qaysî û hinar dan cîhanê. Genim jî dan cîhanê. Mitbeqa Kurdî ya her sibeh di tenûrê de nan dipijîne tiştekî dike ku deh hezar sal in li ser vê axê tê kirin. Piştî sed û bîst û heft gotaran, genim nûnera destpêka her tiştî ye.
Çavkanî û xwendina bêtir
Kurdish-History.com — Zeytûn: zeytûna ku li çiyayên Kurdî li nêzî genimê jî hatiye çandîkirin
Kurdish-History.com — Nan û tenûr: nanê rojane yê Kurdî ku genim deh hezar sal in mumkin kiriye