Nan û Tenûr: Nanê rojane yê Kurdî yê tenûra axê
Nan peyva Kurdî ya nan e û herwiha peyva xwarinê bi xwe jî ye. Li gelek deverên Kurdistanê, dema ji kesekî tê pirsîn ka xwarin xwariye, tê pirsîn ka nan xwariye — û li maleke Kurdî bersiv tenê wê demê erê ye ku nanê nû hatibe pijandin. Nanê ku ev rêze bi cureyên xwe yên merasîmî — kelaneya Hewramî ya tijîkirî, kadeya Cihûyên Kurd û nanikên rojên cejnê yên seyrana çiyê — şopandiye, her tim xizmê xwe yê hêsantir û rojanetir hebûye: nanê fireh ku her sibeh di tenûrê de tê pijandin. Ev firna axê li quncika hewşê an li jêrê mitbeqê disekine û nanê carekê pijandî malbatê bi rojan têr dike. Tenûr firneke lûleyî ya axê ye, ji kevir û axa gil hatiye avakirin, ji hundir bi dar an sergînê hişk tê germkirin û dîwarên wê germiyê hildigirin heta ku pê dibiriqin. Nanpêj — hema her tim jineke Kurd — gopek hevîr li ser balîfekê vedikêşe û li dîwarê hundir ê germ dixe; hevîr lê dizele û di çend deqîqeyan de dipije, li hember axê dipifike û qehweyî dibe. Bi çengelê dirêj tê rakirin, hîn germ e, bi penîr an hingiv an qatek qeymaxê re tê xwarin, an tê perçekirin da ava xwarinê vexwe. Jineke Kurd ku di tenûrê de nan dipijîne dibêje ku selek nan malbata wê bîst rojan têr dike — ku tûrikek ard, bi vî awayî hatibe pijandin, malê mehekê xwedî xwarin dihêle. Nan xwarina teniştê nîne. Ew xwarin bi xwe ye. Ev gotara sed û nozdehemîn a rêzê ye û ya yekem e ku nanê rojane yê Kurdî û tenûra ku wê dipijîne dixe navenda rûpelê. Tandoor — bi Kurdî tenûr — teknolojiyeke kevnar e ku li seranserê herêmê parvekirî ye; nan jî nanê gelek gelan e. Tişta Kurdî ev tenûr e, bi vî navî, di van mitbeqan de, ku ev jin her sibeh tê de nan dipijînin.
Xalên sereke
• Nan peyva Kurdî ya nan e — û bi wateyeke berfirehtir, ya xwarinê bi xwe jî ye
• Tenûr (firna axê) firna kevneşopî ya Kurdî ya nan e — qapeke lûleyî ya axê ku ji hundir tê germkirin
• Bi kevneşopî jinên Kurd nan dipijînin; nanê carekê pijandî dikare malbatekê heta bîst rojan têr bike
• Hatiye birin diyasporayê — xwaringehên Kurdî yên li derveyî welêt tenûrên axê îthal dikin da nanê resen bipijînin
Agahiyên kurt
Navê Kurdî: Nan; navê firnê tenûr e (bi Erebî tannūr; bi Farisî tannūr — hemû ji heman rehê kevnar ne)
Firn: Tenûra lûleyî ya axê, di erdê an dîwarekî de hatiye avakirin; bi dar an sergînê hişk tê germkirin
Dema xwarinê: Bi her xwarinê re — bi penîr, hingiv û qeymaxê di taştêyê de; ji bo vexwarina ava xwarinên firavîn û şîvê
Nanpêj: Bi kevneşopî jinên Kurd ên malê — ev huner ji dayikê derbasî keçê dibe
Li ber tenûrê
Berî ronahiya yekem agirê tenûrê tê vêxistin. Agir di hundirê lûleya axê de dişewite — dar, an sergînê hişk ku sotemeniya çiyayan e — heta dîwarên hundir ewqas germiyê hildigirin ku dibiriqin û tenûr saetekê an zêdetir bê zêdekirina sotemeniyê germahiya xwe diparêze. Paşê nanpêj dest bi kar dike. Hevîr hêsan e: ard, av, xwê û hinek hêvên, ku bi destan tê hevîrkirin heta nerm û kişandinbar dibe. Gopek hevîr tê pelandin û li ser balîfeke qubeyî ya cawê — ku bi Kurdî rafke an bi navekî nêzîk tê binavkirin — tê danîn. Nanpêj destê xwe ji devê vekirî yê tenûra germ dixe hundir û hevîrê pelandî li dîwarê hundir digivêşe; hevîr lê dizele û yekser dest bi pifandinê dike, keviyên wê jî dişewitin. Ev tenê çend deqîqeyan digire. Nan bi çengel an şişekî dirêj tê rakirin; pişta wê ji ber axê pûqik girtiye, rûyê wê zêrîn e û noqteyên germiyê lê hene. Di rûniştineke nanpijandinê de gelek deh nanên girover dikarin bên pijandin. Nan bi rojan dimîne û dema pêwîst be bi hinek ava lê tê rijandin nerm dibe. Ev ew nan e ku tê perçekirin da hêkên sibehê pê bên rakirin; bi hingiv û qeymaxê di taştêyê de tê xwarin û di firavînê de tê perçekirin nav ava xwarinê. Li kêleka nanê tenûrê, Kurd astook jî li ser agirê komirê yê vekirî dipijînin û nanê sêl li ser sacê metalî yê derve-qubeyî çêdikin. Ev sêl nanekî tenik û xişik, hema bi sivikiya kaxezê, derdixe ku li ser hev di bin cawê de tê parastin. Her yek nan e. Her yek xwarin bi xwe ye.
Peyva ku wateya her tiştî dide
Ev rêze zêdetirî sed xwarinan vegirtiye. Hezkirina Kurdan ji tirşiyê, zincîra hilberên şîr ji şîrê heta penîrê di bin axê de parastî û nivîşkê safkirî, nebatên xwarinê yên bihara çiyê û xwarinên cejnê yên bajarên mezin şopandiye. Lê di hemû van de nesekiniye da navê wê tiştê bide ku bê wê yên mayî tu wateyê nadin. Her xwarina Kurdî — ziyafet û xwarina sivik, tirşî û xwarina şil, hêk û hingiv û xwarina tirş — bê nan kêm e. Nan e ku ava tirşikê û rûnê buryanê vedixwe. Nan e ku tê perçekirin û di reçela sibehê de tê xistin. Nan e ku tê perçekirin nav ava kaburgayê û yekem li seyrana çiyê tê danîn. Nanpêjên Kurd li derveyî welêt — li Oslo, Londra û Stokholmê — ji bo pijandina nanê bi awayê rast hewlên mezin didin; tenûrên axê ji Rojhilata Navîn îthal dikin, ji ber ku nanê di firna elektrîkê de pijandî heman tişt nîne û her kes vê yekê dizane. Ev tenê hesteke dilê wan nîne; bi rastî jî nanê tenûrê çêja axê, agirê û destê ku ew li wir daniye dide. Tenûr teknolojiyeke kevnar e ku li herêmeke ji Hindistanê heta Levantê parvekirî ye; ev rêze ji bo Kurdan tiştekî zêdetir ji navî îddîa nake: tenûr, firna axê ya Kurdî, û nanê ku her sibeh ji bo sofraya Kurdî dipijîne.
Pirsên pir tên kirin
Tenûr çi ye?
Tenûr navê Kurdî yê firna kevneşopî ya axê ye — qapeke lûleyî ji axa gil a pijandî, ku ji hundir bi dar an sergînê hişk tê germkirin heta dîwarên wê dibiriqin; paşê hevîr li dîwarên hundir tê givêşandin da nanê fireh bê pijandin. Ew bi tandoor a xwarinpêjiya Asyaya Başûr û tanour a cîhana Ereb ve têkildar e; hemû ji heman rehê kevnar ne. Jinên Kurd bi sedsalan di tenûrê de nan pijandine; hunera nasîna germiyê û danîna rast a nanê ji dayikê derbasî keçê dibe.
Kurd çi cure nanan çêdikin?
Çend cureyan. Nanê tenûrê — nanê fireh ê bi hêvên ku li dîwarê axê yê germ tê givêşandin — xwarina bingehîn a rojane ye. Astook rasterast li ser komirên germ tê pijandin. Nanê sêl li ser sacê derve-qubeyî tê çêkirin, pir teniktir û xişiktir e û li ser hev tê parastin. Ji bilî van nanên merasîmî û tijîkirî hene: nanê Hewramî, nanê herêma Hewramanê yê di lîsteya UNESCO de; kelane, nanê tijîkirî yê çiyê; û kadeh, nanê fireh ê Cihûyên Kurd ên Zaxoyê.
Gelo nanê Kurdî tenê yê Kurdan e?
Na. Tenûr beşek ji kevneşopiyeke pênc hezar salî ya pijandina nan di firnên axê de ye, ku li Asyaya Navendî, Rojhilata Navîn û Asyaya Başûr parvekirî ye. Li seranserê herêmê nanê fireh di firnên wekhev de tê pijandin. Ev rêze îddîa nake ku firn an nan dahênana Kurdan e. Tişta Kurdî tenûr bi vî navî ye, nanê rojane yê Kurdistanê û wê rastiya çandî ku di Kurdî de ji bo «xwarinê» tu peyv ji peyva «nan» bingehîntir nîne.
Encam
Nan û tenûr gotara sed û nozdehemîn a vê rêzê ye û ji hin aliyan ve ya herî derengmayî ye. Sed û hijdeh gotar derbas bûne û rêze tenê niha disekine da navê wê tiştê bide ku li navenda her xwarina Kurdî ye — nan û tenûra ku wê dipijîne. Ew tiştê yekem e ku li ser sofrayê tê danîn û yê dawî ye ku tê rakirin. Xwarinê hildigire û bi xwe dibe xwarin. Tenûra ku wê çêdike jî di nav kevnartirîn teknolojiyên ku hîn her roj tên bikaranîn de ye; di mitbeqên Kurdî de bi jinên ku berî hişyarbûna yên mayî yên malê agirê vêdixin û bi dîtinê germahiya axê nas dikin zindî dimîne. Nanpêjên Kurd ên derbider tenûrên xwe îthal dikin, ji ber ku tiştekî din nikare cihê wan bigire. Piştî sed û nozdeh gotaran, nan û tenûr nûnera bingehîntirîn rastiya sofraya Kurdî ye: her tişt — xwarina şil, penîr, hingiv, ziyafet, xwarina sivik û xwarina rojane — bi nan dest pê dike.
Çavkanî û xwendina bêtir
Medya News — Kevneşopiyeke bi sedsalan a nanpijandinê: jinên Kurd û tenûr
Kurdistan 24 — Nan: xwarineke bingehîn û xweş a çanda Kurdî, ji nanpêjxaneyên Hewlêrê
Kurdish-History.com — Kelane: nanê tijîkirî yê çiyê, xizmê cejnan ê nanê rojane
Kurdish-History.com — Seyran: ziyafeta çiyê ku nan tiştê yekem e li ser raxistina cawê tê danîn