Zeytûn: Zeytûna ku çandîkirina wê li çiyayên Kurdî dest pê kir
Zeytûn peyva Kurdî ya zeytûnê ye, zeytûn jî kevnartirîn dara çandî ya cîhanê ye — û lêkolîneke sala 2013 ya di Proceedings of the Royal Society B de hatî weşandin gihîşt encama ku çandîkirina wê li herêmên Kurdî dest pê kiriye. Analîza genetîkî, dîrokkirina molekulî, tomarên fosîlan û modelkirina avhewayê bi hev re hatin bikaranîn da nîşan bidin ku çiyayên başûrê Torosê — devera çiyayî ya ku îro Kurdistana Bakur e — dergûşa sereke ya çandîkirina zeytûnê bûne. Ew cihê ku mirov pêşî darên zeytûnê yên kovî hilbijartin û dest bi çandina wan kirin e, nêzîkî şeş hezar sal berê; pêvajoyeke ku di dawiyê de dê baxçeyên zeytûnê yên Spanya, Îtalya, Yewnanistan û hemû cîhana Deryaya Navîn çêbike da destpêkirin. Dara ku cîhan wê ya Deryaya Navîn dibêje rehên Kurdî hene. Ev awartetirîn îddîaya eslê ku ev rêze kiriye ye. Gotarên berê diyar kirin ku gewîz, qaysî û hinar hemû bav û kalên kovî li çiyayên Zagros û Torosê, dilê welatê Kurdî, hene. Zeytûn pêde diçe: ne tenê li van çiyayan kovî bû — li vir hat çandîkirin. Baxçeyê zeytûnê yê Mezopotamyaya kevnar, çiraya rûnê ya şaristaniyên yekem, dara aştiyê, dara jiyanê, fêkiya ku cîhana kevnar têr û ronî kir — rêza ji hemû van vedigere dareke zeytûnê li başûrê Torosê, di destên cotkarekî herêma Kurdî de, şeş hezar sal berê. Ev gotara sed û bîst û şeşemîn a rêzê ye. Zeytûn niha li seranserê Deryaya Navîn û derveyî wê tên çandin û hezkirin û ev rêze îddîaya yekdestiyê nake. Tişta ku li ser disekine zeytûn bi navê wê yê Kurdî, li çiyayên wê yên Kurdî ye, yên dara zeytûnê jê hatiye.
Xalên sereke
• Lêkolîneke sala 2013 a bi nirxandina hevparên zanistî dît ku dara zeytûnê cara yekem li çiyayên herêma Kurdî hatiye çandîkirin
• Çiyayên başûrê Torosê (Kurdistana Bakur/Bakur) dergûşa sereke ya çandîkirina zeytûnê ne
• Civakên Kurd û Suryanî li herêma Tur Abdin / Midyatê bi sedsalan zeytûn çandine
• Di ava xwê de amadekirî, wekî rûnê zeytûnê û li ser sofraya taştêya Kurdî tê bikaranîn — xwarineke bingehîn a mezeya Kurdî ye
Agahiyên kurt
Navê Kurdî: Zeytûn (زەیتوون, zeytûn; rûnê wê rona zeytûnê ye, rûnê zeytûnê)
Esl: Li çiyayên başûrê Torosê (Kurdistana Bakur) hatiye çandîkirin, nêzîkî 6,000 sal berê
Li ku tê çandin: Herêma Tur Abdin / Midyatê û başûrê rojhilatê yê Bakurê yê Kurd û Suryanî
Çawa tê xwarin: Di ava xwê de amadekirî (reş an kesk), bi taştêyê re, di selete û mezeyê de; rûnê wê di pijandin û parastinê de tê bikaranîn
Di mitbeqa Kurdî de
Di mitbeqa Kurdî de zeytûn bi piranî bi awayê xwe yê amadekirî xuya dibe: zeytûna reş an kesk a di ava xwê de parastî, ku li sofraya taştêyê li kêleka penîr û hingivê û li qabê mezeyê li kêleka lebne û tirşiyê disekine. Amadekirina zeytûnan bi xwe awayekî parastinê ye — zeytûnên teze tal û nexwarinbar in; ava xwê an xwê di çend hefteyên amadekirina hêdî de wan vediguherîne tiştekî bi çêja nerm û pirqat. Talî dibe kûrahiya çêjê û goştê kesk dibe nerm û zêrîn-reş. Ev veguherîn hunereke ku civakên Kurd û Suryanî yên herêma Tur Abdin û Midyatê bi sedsalan kirine ye; heman baxçeyên zeytûnê yên li dora dêrên kevnar ên deştê sofraya wan dêran jî peyda dikirin. Rûnê zeytûnê ji van baxçeyan hatiye derxistin ji bo pijandinê, parastina xwarinên din — rûnê ku serê kavanoza qeymaxê mohr dike an li ser lebneyê tê rijandin — sabûnê û ronîkirinê hatiye bikaranîn. Ev hemû bikaranînên cîhana kevnar pê pişta xwe digirtin in û cotkarê herêma Kurdî ji darê yekem car bi awayekî rêkûpêk pêşxistibûn. Li ser sofraya taştêya Kurdî zeytûnên reş û kesk her du xuya dibin, di rûnê zeytûnê bi sîr û giyayan re hatine xişandin an rasterast ji ava xwê sade, wekî yek ji yekemîn û xwezayîtirîn hevalên nan û penîrê. Şoriya wan a sivik bi dewlemendiya qeymaxê, şîrîniya hingivê û tirşiya reçelê re hevsengiyê çêdike. Ew kevnartirîn tiştê li ser sofrayê ne.
Kevnartirîn mala dara jiyanê
Ev rêze ev çend gotar in cureyeke taybet a îddîayê dike: çiyayên Zagros û Torosê, pişta Kurdistanê, xala eslê kovî an çandî ya gelek girîngtirîn nebatên xwarinê yên cîhanê ne. Gewîz, qaysî, fistiq, hinar — bav û kalên wan ên kovî li daristanên Zagrosê tên dîtin. Ev rastiyên balkêş in. Lê îddîaya zeytûnê di cureyeke cuda de ye. Ne tenê ew e ku zeytûnên kovî demekê li çiyayên Kurdî şîn dibûn. Ew e ku pêvajoya çandîkirinê — hilbijartin û çandina darên zeytûnê bi zanebûn ji aliyê mirovan ve, veguherîna dareke kovî ber bi hilbera çandiniyê ya ku di dawiyê de dê li hemû cîhana Deryaya Navîn belav bibe — li vir dest pê kir. Daneyên genetîkî wê eslê li çiyayên başûrê Torosê datînin, yên bi rasterasttirîn wateya mumkin Kurdî ne: başûrê Torosê di nav Bakurê de, di nav parêzgehên Mêrdîn, Sêrt, Colemêrg û herêma dora wan de derbas dibe; di heman peyzajê de ku ev rêze buryana di çalê de biraştî, bajara reş a volkanî ya Amedê û xwarina şil a zivistanê ya Bidlîsê dîtiye. Şeş hezar sal berê, kesek li wan çiyayan dareke zeytûnê ya hêjayî parastinê hilbijart. Her zeytûna li her sofrayê li her welatê cîhanê, bi hinekî, ji wê hilbijartinê tê. Li vir xala dilpak bingehîn e. Çandîkirina zeytûnê çîrokeke tevlihev e û lêkolînên paşîn ihtîmala gelek bûyerên çandîkirinê li seranserê Deryaya Navîn nîşan dane; belavbûna zeytûnê bi qasî kesên destpêker Fenîkî, Yewnanî û Romayî jî dihewîne. Pîşesaziya zeytûnê ya cîhanê ne ya gelekî yekane ye. Lê lêkolîna Proceedings of the Royal Society B ya sala 2013 bi nirxandina hevparên zanistî hatiye weşandin û îddîaya wê — çandîkirina sereke li çiyayên herêma Kurdî — nehatiye betal kirin. Dara ku cîhan ya xwe dibêje di destên Kurdî de dest pê kir.
Pirsên pir tên kirin
Gelo zeytûn bi rastî li herêmên Kurdî eslê xwe dibîne?
Li gorî lêkolîneke sala 2013 ya di Proceedings of the Royal Society B de hatî weşandin, navenda sereke ya çandîkirina zeytûnê bakurê rojhilatê yê Levantê / çiyayên başûrê Torosê ye — devera çiyayî ya ku niha Bakur (Kurdistana Bakur) e. Bi bikaranîna daneyên genetîkî, tomarên fosîlan û modelkirina avhewayê, lêkolîner gihîştin encama ku herêmên rojavayê Deryaya Navîn ne navendên sereke yên çandîkirinê bûn. Hin lêkolînên paşîn tevliheviya zêde nîşan dane, lê eslê başûrê Torosê / bakurê rojhilatê yê Levantê hîn encama serdest e.
Îro li Kurdistanê zeytûn li ku tên çandin?
Zeytûn li herêma Tur Abdin û Midyatê ya parêzgeha Mêrdînê (rojhilatê Bakurê) tên çandin; li wir civakên Kurd û Suryanî bi sedsalan li kêleka dêrên kevnar baxçeyên zeytûnê çandine. Deverên başûr û başûrê rojhilatê yên Bakurê bi berfirehî ji aliyê dîrokî ve beşek ji herêma çandina zeytûnê ya Levantê ne. Rûnê zeytûnê û zeytûnên amadekirî yên vê deverê ji kevnariyê ve beşek ji xwarin û aboriya xwecihî bûne.
Di xwarinpêjiya Kurdî de zeytûn çawa tê bikaranîn?
Bi piranî wekî zeytûnên amadekirî yên sofrayê — reş an kesk, di ava xwê de an bi xwê amadekirî, di taştêyê de li kêleka penîr û nan û wekî beşek ji sofraya mezeyê tên pêşkêşkirin. Rûnê zeytûnê di pijandinê de û wekî parastker tê bikaranîn — li ser lebneyê tê rijandin û di şilavên xişandinê de tê bikaranîn. Zeytûn di seleteyan de, wekî xemilandin û bi giyayên xweşbêhn û sîrê re xişandî jî xuya dibin. Ew xwarineke bingehîn a sofraya sibehê ya Kurdî ne.
Encam
Zeytûn gotara sed û bîst û şeşemîn a vê rêzê ye û ya ku mezinxwaztirîn îddîayê datîne ye. Ev rêze di sed û bîst û şeş gotaran de tiştên li çiyayên Kurdî şîn dibin belge kirine: gewîz, qaysî, hinar, cehtera kovî, rêwasa tirş, daneya sumaxê û hingivê çiyê. Niha zeytûnê lê zêde dike: ne tenê xwarineke li vir şîn dibe, lê xwarineke li vir ji dayik bûye, şeş hezar sal berê li çiyayên başûrê Torosê yên Bakurê hatiye çandîkirin; paşê bi bazirganî û împaratoriyan li seranserê Deryaya Navîn belav bûye heta bûye yek ji gerdûntirîn xwarinên erdê. Ew gerdûniya wê ne ya gelekî yekane ye. Lê destpêka wê ya van çiyayan e. Piştî sed û bîst û şeş gotaran, zeytûn nûnera kûrtirîn û berfirehtirîn rastiya ku ev rêze dîtiye ye: çiyayên Kurdî ne tenê gelê xwe têr kirin — wan cîhan têr kir.
Çavkanî û xwendina bêtir
Kurdish-History.com — Van kahvaltî: sofraya taştêya Kurdî ku zeytûn li nav qabên sibehê disekine