Gûz: Gewîza Kurdî ya welatê çiyayî
Gûz peyva Kurdî ya gewîzê ye — û yek ji kevnartirîn peyvên vê mitbeqê ye, ji ber ku gewîz yek ji kevnartirîn tiştên van çiyayan e. Rêzeçiyayên Zagrosê, pişta mezin a çiyayî ya Kurdistanê, di nav welatên eslê kovî yê gewîzê bi xwe de ye. Zanyarên ku eslê nebatên çandî dişopînin bav û kalên kovî yên gewîz, fistiq, hinar û tiriyê hîn li daristanên Zagrosê şîn dibînin. Ev tê wateya ku gewîza ku niha li seranserê cîhanê di baxçeyan de tê çandin beşek ji neseba xwe digihîne darên ku demekê li çiyayên Kurdî şîn dibûn û hîn şîn dibin. Gûz hilbereke îthalkirî ya biyanî nîne. Di wateyeke kûr de ew tiştekî bi eslê Kurdî ye. Di mitbeqa Kurdî de gewîz li her derê û di her demsalê de heye. Payîzê dema hîn ciwan û tevahî ye, qalikê wê yê kesk hîn nerm e, dibe tirşî; di ava xwê an sirkê de tê xistin heta tarî û nerm dibe. Zivistanê li tenişta qedehek çayê tê şikandin û xwarin, an bi pestîlê re — ew pestîla tiriyê ya hişkkirî ku çiya dema rez comert in çêdikin — û rûniya gewîzê li hember şîrîn-tirşiya tiriyê hişkkirî disekine. Di mitbeqê de helwayê tijî dike, goştê berx ê tijîkirî dewlemend dike, li ser selete, xwarinên şil û sosên mastê tê belavkirin û tevahî di şerbetê de wekî reçeleke biriqok tê parastin. Gewîz dara Kurdî ye ku di her demsala salê de xwarinê dide. Ev gotara sed û bîst û yekemîn a rêzê ye. Gewîz niha li her derê cîhanê tê çandin û xwarin; ev rêze îddîaya dahênanê nake. Lê gûz, bi navê xwe yê Kurdî, ji daristanên Zagrosê yên bi bav û kalên kovî û di mitbeqa Kurdî de ku ji demeke dirêjtir ji tomarbûna çandiniyê wê bi kar aniye, cihê xwe di vê çîrokê de heye.
Xalên sereke
• Gûz gewîza Kurdî ye — yek ji gelek nebatên xwarinê ku bav û kalên wan ên kovî li çiyayên Zagrosê şîn dibin
• Li seranserê Kurdistanê tê çandin; di mitbeqê de di her demsalê de bi awayên parastî û teze tê bikaranîn
• Payîzê dema ciwan û kesk e dibe tirşî; di şerbetê de tê parastin; zivistanê bi pestîla tiriyê hişkkirî re tê xwarin
• Di helwa, goştên tijîkirî, reçel û sosên mastê de heye — di hemû depoya xwarinê ya Kurdî de hatiye honandin
Agahiyên kurt
Navê Kurdî: Gûz (Soranî) / gewîz (Kurmancî); cureya Juglans regia (gewîza Farisî/Îngilîzî)
Esl: Bav û kalên kovî li çiyayên Zagrosê tên dîtin — navendeke cîhanî ya eslê gewîzê
Demsal: Havînê dema ciwan e dibe tirşî; ji bo zivistanê di şerbetê de û hişkkirî tê parastin; di berhevkirina payîzê de teze tê şikandin
Bikaranîn: Di helwa, goştê tijîkirî, sosên mastê, reçel û seleteyan de; bi pestîlê (pestîla tiriyê hişkkirî) re tê xwarin
Di dirêjahiya salê de
Gewîza Kurdî di her demsalê de karekî dide mitbeqê. Di destpêka havînê de, dema gewîz hîn ciwan in, qalik hîn nerm in û navik rengvekirî û bi çêja nerm in, bi keskî tên berhevkirin û tevahî dibin tirşî. Di ava xwê ya tîr an sirka tûj a bi biharatan de tên xistin û bi hefteyan tên hiştin heta qalikê derve tarî û reş dibe û goştê hundir nerm, yekreng û bi hinek çêja dûmanê dibe. Ev gûz tirshî ye, gewîza tirşî ya dolaba Kurdî, xizma şalgama parastî û tiriyê tirşî. Derengtir di demsalê de, gewîz tên hiştin bigihîjin û qalikên hişk tên şikandin da navika bi rengê kremê ya hundir xuya bibe. Ev gewîzên berhevkirina payîzê ne: teze tên xwarin, nîvên wan tên zêdekirin nav helwaya di tepsiyê de tê tevlihevkirin, dikevin nav tijahiya goştê berx ê tijîkirî û bi daneyên hinarê û rûnê zeytûnê re li ser sosê mastê tên belavkirin da tiştekî hem sade hem xweşik çêbikin. Hin wekî reçel di şerbetê de tên parastin — gewîzên ciwan ên tevahî bi şekir û biharatan tên pijandin heta tarî dibin û mîna mirebbeyê dibin; ew teknîka kevn a parastina demsalê di kavanozekê de. Zivistanê jî, dema tiştên teze yên xwarinê kêmtir in, gewîz yek ji xwarinên xweş ên hevaltiyê ne: li tenişta qedehek çayê tên şikandin, bi pestîlê re tên xwarin — pestîla tiriyê hişkkirî ku rezvaniya Kurdî di dema berhevkirinê de derdixe — û dewlemendiya rûniya gewîzê li hember şîrîniya tirş û berhevkirî ya tiriyê hişkkirî disekine. Du xwarinên parastî, ji bo zivistanê hatine veşartin, bi hev re baş tên xwarin.
Dareke ku ji van çiyayan hatiye
Ev rêze di sed û bîst gotaran de gelek îddîa kirine. Navê xwarina tirş a Kurdî, hingivê çiyayî yê Kurdî û giyayên kesk ên berhevkarên Kurd daye. Hin ji wan îddîayan pêwîstiya çarçoveyeke baldar hebûye — xalên dilpak ku xwarin parvekirî ye, biharat li cihekî din jî şîn dibe an teknîkek ji derveyî welêt hatiye. Îddîaya gûzê cuda ye. Nabêje ku gewîz bi wateya ku tenê ya Kurdan e Kurdî ye. Tiştekî balkêştir û rastîbûntir dibêje: çiyayên Zagrosê, pişta Kurdistanê, di nav wan cihên erdê de ne ku gewîza kovî pir berî ku kesek tiştekî biçîne li wan şîn bûye. Bav û kalên hilbera gewîzê ya cîhanê hîn li van daristanan bi kovî şîn dibin. Ev tê wateya ku dara gewîzê ne hatiye Kurdistanê — ew ji vir, an ji cihên pir mîna vir, hatiye. Dema maleke Kurdî zivistanê gewîzekê dişikîne, tiştekî ku bi kûrtirîn awayê mumkin xwecihî ye dişikîne: dara ku li van çiyayan berî malê, berî gund û berî zimanê Kurdî bi xwe şîn dibû. Ev gewîzê nake milkê Kurdan. Bi her kesê ku qet yek xwariye re parvekirî ye. Lê çiyê dike mala gewîzê û Kurdan dike kevntirîn cîranên wê. Salnameya parastinê ya ku ev rêze şopandiye — gewîzên tirşî yên dawiya havînê, reçela gewîzê ya payîzê û gewîzên şikandî yên zivistanê bi hevala xwe pestîla tiriyê — di vê wateyê de kevneşopiya herî kevn a cîhanê ya veşartina xwarinê ye. Mitbeqa Kurdî hêmaneke biyanî bi kar nayîne. Ew li mala xwe ye.
Pirsên pir tên kirin
Gûz çi ye?
Gûz peyva Kurdî ya gewîzê ye (bi Soranî gûz; bi Kurmancî gewîz). Gewîz li seranserê Kurdistanê tê çandin û di mitbeqê de di her demsalê de tê bikaranîn: havînê dema ciwan e dibe tirşî, ji bo payîzê di şerbetê de tê parastin û zivistanê teze tê şikandin û bi çayê re tê xwarin. Di helwa, goştên tijîkirî, reçel û sosên mastê de heye; di mehên sar de bi pestîla tiriyê hişkkirî (pestîl) re tê xwarin.
Çima gewîz bi çiyayên Zagrosê ve tê girêdan?
Çiyayên Zagrosê yek ji welatên eslê kovî yê gewîzê ne. Zanyar gewîza kovî (Juglans regia) di nav gelek bav û kalên nebatên xwarinê de dibînin ku li rêzeçiyayên Zagrosê bi xwezayî şîn dibin, li kêleka bav û kalên kovî yên genim, ceh, nîsk, fistiq, hinar û tiriyê. Ev Zagrosê — dilê Kurdistanê — dike beşek ji wê herêmê ku gewîz pêşî lê şîn dibû, pir berî ku bê çandin.
Di xwarinpêjiya Kurdî de gewîz çawa tê parastin?
Bi çend awayan. Gewîzên ciwan ên kesk havînê tevahî di ava xwê an sirkê de dibin tirşî — cureyek ji kevneşopiya tirşiya Kurdî (tirşî). Gewîzên tevahî an nîvkirî herwiha di şerbeta şekirê de wekî reçel tên parastin; ew mirebbeya tarî ya gewîza tevahî ye ku di taştêyê de bi nan re tê xwarin. Gewîzên şikandî û hişkkirî ji bo zivistanê tên veşartin û di mehên sar de bi çay û hilberên tiriyê hişkkirî re tên xwarin.
Encam
Gûz gotara sed û bîst û yekemîn a vê rêzê ye û ya ku herî kûr dikeve rabirdûya çiyê ye. Ew gewîz e û gewîz li vir xwecihî ye — ne bi wateya ku ya gelekî ye, lê bi wateya ku dar berî çandina tu tiştî bi kovî li van çiyayan şîn dibû. Her mitbeqa Kurdî ya ku gewîzeke ciwan a kesk dike tirşî, nîva gewîzekê tevlihevî helwayê dike an di Çileya Paşîn de li tenişta qedehek çayê yekê dişikîne, herî xwecihî tiştê mumkin bi kar tîne: xwarineke ku pir berî hebûna peyva Kurdî ji vê axê şîn dibû û pir piştî ku navên me hemû bên bîranîn jî dê jê şîn bibe. Piştî sed û bîst û yek gotaran, gûz nûnera kûrtirîn domdariya vê mitbeqê ye — gewîza ku her tim li vir bû, li bendê bû bê xwarin.
Çavkanî û xwendina bêtir
Çiyayên Zagrosê (Wikipedia) — Bav û kalên kovî yên gewîz, genim, hinar û tiriyê li çiyayên Kurdî
HubPages — Gewîz, hinar, hêjîr û tiriyên ku li Kurdistanê tên çandin
Kurdish-History.com — Reçel: kevneşopiya parastinê ya ku gûzê di şerbetê de heta zivistanê diparêze
Kurdish-History.com — Helawî: helwaya ku gûz di nav baştirîn hêmanên zêdekirî yên wê de ye