Gozbez: Şîrîniya Kurdî ya Hingiv û Gûz a Çiyayî
Gozbez (گۆزبێز) şîrîniyeke kurdî ye — hingivê kovî yê çiyayî bi gûz û hêlê re tê kelandin heta stûr bibe, paşê wek parçeyên dirêj û tîr tên pêlkirin ku dikarin bêne parastin û hilgirtin. Ew beşeke kevneşopiya şîrîniyên çiyayî yên kurdî ye ku ji sê pêkhateyên bilindahiyên kurdî bi pirrî hilberînin ava bûye: hingivê kovî ji kovanên çiyayî, gûz ji daristanan û hêla ku li rêyên kevnar dihate bazirgankirin. Gozbez şîrîniya enerjiyê ya kurdî ye — tîr, şîrîn, hilgirtbar û bi tevahî ji tiştên ku çiya pêşkêş dikin hatiye çêkirin. Hingivê kurdî bi tama xwe ya pak û sivik navdar e û bi kevneşopî bi petekê hingivê re tê firotin. Gûzên kurdî bi xwezayî li daristanên Zagrosê şîn dibin. Bi hev re şîrîniyeke çêdikin ku bi sedsalan civakên kurdî yên çiyayî wek çavkaniyeke tîr a enerjî û şîrîniyê xwedî kiriye.
Xalên Sereke
• Hingivê kovî yê çiyayî bi gûz û hêlê re tê kelandin û wek parçeyên dirêj û tîr tê pêlkirin
• Ji sê pêkhateyên çiyayên kurdî hilberînin tê çêkirin: hingivê kovî, gûzên daristanê û hêl
• Hilgirtbar, parastinbar û bi enerjiya tîr — hevtaya kurdî ya şîrîniya enerjiyê, ji bo jiyana çiyayî hatiye çêkirin
• Li rex gazo (nûgat) û helwa (tevliheviya şîrîn a arvan û rûnê) beşeke kevneşopiya şîrînîsaziyê ya Silêmaniyê ye
Agahiyên Kurt
Navê Kurdî: Gozbez (گۆزبێز)
Cure: Şîrîniya hingiv û gûz — wek parçeyên dirêj û tîr tê pêlkirin
Pêkhate: Hingivê kovî yê çiyayî, gûz, hêl
Herêm: Herêmên çiyayî yên Zagrosê — li her cihê ku hingivê kovî û gûz bi hev re çêdibin
Gozbez Çawa Tê Çêkirin
Hingivê kovî yê çiyayî di qazaneke giran de hêdî tê germkirin heta nermtir bibe û dest bi pûqikan bike. Gûz tên şikandin, nîvkirin û sivik qelandin. Hêl tên hûrkirin. Gûz û hêl li hingivê germ tên tevlihevkirin û tevlihevî tê pehtin heta stûr û tarîtir bibe, hingiv li dor gûzan karamelî dibe. Dema tevlihevî ewqas stûr e ku şêwaza xwe biparêze, li ser rûyekî tê rijandin, rast tê belavkirin û dema sar dibe wek parçeyên dirêj tê pêlkirin an bi çargoşeyan tê birîn. Encam şîrîniyeke tîr, dixwaze bê cotandin û pir şîrîn e, bi qirçîna gûzan û bêhna hêlê. Her parçe pakêteke tîr a enerjiyê ye — kalorî ji hingivê, proteîn û rûn ji gûzan, tam ji hêlê. Bi hefteyan di germahiya odeyê de tê parastin, ji ber vê yekê ji bo rêwîtiyê, şivanên zozanan û malbatên kurdî yên şîrîniyan ji bo zivistanê diparêzin îdeal e.
Sê Pêkhateyên Çiyayî
Hingivê kurdî, gûzên kurdî û hêla kurdî — ev sê pêkhate li hemû kevneşopiya şîrîniyên kurdî xuya dikin. Helwa hingiv û hêl bi kar tîne. Kulicha gûz û hêl bi kar tîne. Şilkena hingiv bi kar tîne. Gozbez her sêyan bi hev re bi şêwaza wan a herî pak bi kar tîne — arvan, hevîr û şîre tune ne, tenê materyalên xav ên çiyayan li hev civiyayî û tîrkirî ne. Hingivê kurdî wek bi tameke pak û sivik tê binavkirin û bi kevneşopî bi petekê hingivê re tê firotin. Gûz bi xwezayî li daristanên Zagrosê şîn dibin — heman daristanên gezo (mana berûyê) û gîhayên çolê ji bo kelane û çirişê hilberînin. Hêl, ku li rêyên kevnar ên Kurdistanê derbas dikirin dihate bazirgankirin, di xwarina kurdî de ji biryaniya şor heta kulichaya şîrîn xuya dike. Gozbez derbirîna herî hêsan a vê sêyê ye: sê pêkhate, yek parçe, tama çiyayên kurdî.
Encam
Piştî çil gotaran di vê rêzê de, gozbez hêsantirîn xwarina kurdî ya me belge kiriye ye. Sê pêkhate. Tenûr, sêl, tanûr, fermentekirin û xwêkirin tune ne. Tenê hingiv, gûz û hêl bi hev re tên pehtin û di parçeyekê de tên pêlkirin. Şîrîniya ku şivan di bêrîka xwe de hilgirê ye. Şîrîniya ku dapîr di qumaşê de ji bo neviyekî dipiçe ye. Bi heybet û bi nakokî nîne. Di bin navê welatekî din de nayê dosyekirin. Tenê tiştê çiyayên kurdî dema tu tiştekî şîrîn ji wan dixwazî pêşkêş dikin e.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
PUKmedia — Şîrîniyên Sedsalekê li Silêmaniyê (kevneşopiya şîrînîsaziya kurdî)
Shafaq News — Manaya Ezman: Nîşana Silêmaniyê (hilberîna şîrîniyên çiyayî yên kurdî)
Kurdish-History.com — Gezo: Manaya Berûyê ya Kurdî (şîrînkerê çiyayî ji heman daristanan)