Kumbeta Halîme Xatûn: Gora mîrektiya Kurdî ya Hekariyê li Gola Wanê…

Destpêk

Kumbeta Halîme Xatûn (bi Tirkî: Halime Hatun Kümbeti, herwiha Halime Hatun Türbesi) gora bîrdarî ya sedsala 14emîn li bajarokê Gevaşê, li perava başûrî ya Gola Wanê li rojhilatê Tirkiyeya îro, ye. Li gor nivîsa li jora dergehê, ji bo jineke bi navê Halîme Xatûn ji aliyê Melik Îzzeddîn — Îzzeddîn Şîr Beg — ve hat avakirin; ew wek kesayetiyeke damezrîner a mîrektiya Kurdî ya Hekariyê tê dîtin.

Gora kevirî ya piralî, ku li peravê rojhilatî yê goristana Îslamî ya dîrokî ya Gevaşê ye, yek ji bîrdarên pêşosmanî yên herî balkêş ên li derdora Gola Wanê û bîranîneke destber a hêza mîrên Kurdan li herêma Wan–Hekarî di Serdema Navîn de ye. Çavkanî li ser sala rast a avakirinê û malbata Halîme Xatûn li hev nakin, lê li ser girîngiya bîrdarê li hev dikin.

Agahiyên kurt

Nav: Kumbeta Halîme Xatûn (Halime Hatun Türbesi)

Cure: Kumbet — gora bîrdarî ya Îslamî ya piralî

Cih: Gevaş, Parêzgeha Wanê, rojhilatê Tirkiyeyê; perava başûrî ya Gola Wanê

Avakirin: 1335 P.Z. (li gor nivîsa ketinê; hin çavkanî 1358 didin)

Fermanê avakirinê da: Melik Îzzeddîn (Îzzeddîn Şîr Beg), ku bi mîrektiya Hekariyê ve tê girêdan

Ji bo vê hat avakirin: Halîme Xatûn, ku tê gotin keça wî bû û wê salê mir

Mîmar: Esed, kurê Pehlivan, ji Xelatê (navê wî li tîra li jora paceya başûrî hatiye nivîsandin)

Materyal: Kevirê birrî û şûştî / kevirê kilsî yê spî

Şêwaz: Kevneşopiya Anatolyayî–Selçûqî ya Serdema Navîn, nêzî gorên Xelatê

Cih: Aliyê rojhilatî yê goristana Îslamî ya dîrokî ya Gevaşê

Naverok

Destpêk

Agahiyên kurt

Kumbeta Halîme Xatûn li ku ye?

Dîrok û mîrektiya Hekariyê

Mîmarî

Çima ji bo dîroka Kurdan girîng e

Xeta demê

Nîqaş û dîroka nakok

Parastin û gor îro

Cih û mijarên têkildar

Pirsên pir caran têne kirin

Çavkanî û xwendina zêdetir

Kumbeta Halîme Xatûn li ku ye?

Gor li Gevaşê ye, navçeyeke li perava başûrî ya Gola Wanê, li kêleka rêya sereke ya di navbera Wan û Tetwanê de. Ji bendera Girava Axtamarê, mala Katedrala navdar a Ermenî ya Xaça Pîroz a Serdema Navîn, bi dûrahiyeke kurt dûr e; bi vî awayî di nav yek ji dîmenên dîrokî yên herî dewlemend ên rojhilatê Anatolyayê de ye.

Li aliyê rojhilatî yê goristana Îslamî ya dîrokî ya Gevaşê ye, goristaneke kevn ku pir caran wek yek ji goristanên Îslamî yên mezintirîn ên Serdema Navîn li Anatolyayê tê binavkirin, bi kevirên goran ên ji sedsalên 14emîn heta 17emîn. Kumbet avahiya herî bîrdarî di vê qada kevirên goran ên kolandî de ye.

Dîrok û mîrektiya Hekariyê

Nivîsa li jora dergehê bîrdarê bi Melik Îzzeddîn — Îzzeddîn Şîr Beg — ve girê dide; ew bi berfirehî wek damezrînerekî mîrektiya Hekariyê (Beylik) tê naskirin, mîrektiyeke Kurdî ku di dawiya Serdema Navîn de welatê çiyayî yê Wan–Hekariyê kontrol dikir. Li gor vê vegotinê gor di 1335 de ji bo keça wî Halîme Xatûn, ku wê salê miribû, hat avakirin.

Pirtûkên rêberiyê yên bi Îngilîzî carinan Halîme Xatûn wek şahzadeya Qereqoyunluyan (Turkmenên Pezê Reş) bi nav dikin, ku bi mîrê Kurd ê Hekariyê, hukumdarê wê demê yê herêmê, re zewicîbû. Her du vegotin ne ew qas dûrî hev in ku xuya dikin: ew nîşan didin ka çawa mîrektiya Kurdî ya Hekariyê bi rêya zewac û siyasetê bi konfederasyonên Turkmen ên derdorê re bi nêzîkî girêdayî bû.

Kevneşopiya herêmî reçekî navdar dide Halîme Xatûn — wek ji dûndana Şêx Îbrahîm û jina Şêx Mihemed Teyyar, ku tê gotin kurê kesayetiya mezin a sûfî Ebdulqadir Geylanî bû. Ev vegotinên reça malbatî kevneşopî ne, ji vê yekê ku bi belgeyên xurt piştrastkirî bin, û hûrgulî di vegotinan de diguherin.

Mîmarî

Kumbet avahiyeke du tebeqeyan e: odeya bîranînê ya jorîn li ser gorxaneya jêrîn (cenazelik) bilind bûye; ji dergehekî li aliyê rojhilatî bi derenceyekê mirov dikeve gorxaneyê. Bingehê çargoşe yê bi quncikên çêkirî yên paşvebirrî ber bi laşekî duwanzdehalî ve bilind dibe, ku bi banekî kevirî yê bilind ê konî an pîramîdî (külah) hatiye tac kirin — forma ku silueta taybet dide kumbetê.

Dergeheke tacî ya xemilandî (taçkapı) rûyê bakurî nîşan dike; pace li aliyên din vedibin û nişeyên sêgoşe rûberên navberê şekil didin. Hemû rûyên avahiyê bi bend û medalionên xemilandina nebatî, geometrîk û xweşnivîsî hatine kolandin. Gor, ku bi kevirê kilsî yê spî yê bi nazikî birrî hatiye avakirin, plan û kevneşopiya xemilandinê ya gorên navdar ên serdema Selçûqî yên Xelata nêzîk dubare dike — ev guncaw e, ji ber ku mîmarê wê Esed ji wî bajarokî bû.

Çima ji bo dîroka Kurdan girîng e

Kumbeta Halîme Xatûn yek ji bîrdarên herî zelal ên mayî yên mîrektiya Kurdî ya Hekariyê ya Serdema Navîn e. Nîşan dide ku malên mîrên Kurd tenê hêzên leşkerî û siyasî nebûn; piştgirên mîmariya bîrdarî jî bûn û fermana kevirkariya pêşketî didan ku bi ya xanedanên mezin ên Anatolyayê yên wê serdemê re hemast bû.

Herwiha dîroka xanedanî ya Kurdan bi xurtî di nav dîmena çandî ya tebeqeyî ya Gola Wanê de bi cih dike, li ku mîrasa Kurdî, Ermenî û Turkmenî li kêleka hev radiweste — kumbet ji Katedrala Ermenî ya li Axtamarê û ji gorên Selçûqî yên Xelatê li aliyê din ê avê bi dûrahiyeke kurt dûr e.

Xeta demê

Destpêka sedsala 14emîn — Îzzeddîn Şîr Beg li bilindahiyên Wan–Hekariyê serokatiya mîrektiya Hekariyê dike

1335 — Kumbet ji bo Halîme Xatûn tê avakirin, li gor nivîsa ketinê

1358 — Dîroka alternatîf a avakirinê ku di çend çavkaniyên bi Îngilîzî de tê dayîn

Sedsalên 14emîn–17emîn — Goristana Îslamî ya Gevaşê ya derdorê hîn tê bikaranîn

2007 — Yurta xwendekaran a çar tebeqeyan rasterast li pişt gorê tê avakirin

2014 — Wêneyên li medyaya civakî belav dibin rexneya yurtê li asta welêt derdixin holê

2022 — Piştî salên zexta gelêrî yurt tê hilweşandin

Nîqaş û dîroka nakok

Dîroka avakirinê bi rastî ne diyar e. Saziyên mîrasa Tirkî û nivîsa ketinê bi gelemperî wek ku 1335 didin tên xwendin, lê gelek çavkaniyên rêwîtiyê yên bi Îngilîzî 1358 dibêjin. Her du dîrok di çavkaniyên pêbawer de derdikevin û cudahî bi temamî nehatiye çareserkirin.

Nasnameya Halîme Xatûn jî mijara nîqaşê ye — gelo keça mîrê Kurd ê Hekariyê Îzzeddîn Şîr bû, şahzadeyeke Qereqoyunluyan ku bi zewacê kete mîrektiyê, an her du jî, û gelo Şêx Îbrahîm ê nêzîk bavê wê bû an bavkalekî berê. Pirseke din a çarçovekirinê jî heye: rayedarên çandî yên Tirkiyeyê gorê wek bîrdareke hunera «Tirkî–Îslamî ya pêşosmanî» pêşkêş dikin, lê di dîroka Kurdan de wek bîrdareke mîrektiya Kurdî ya Hekariyê tê xwendin. Her du xwendin cîhana tevlihev a xanedanan li rojhilatê Anatolyayê di Serdema Navîn de nîşan didin.

Parastin û gor îro

Kumbet bîrdareke parastî ya mîrasê û nîşaneyeke navdar a Gevaşê ye. Lê cihê derdora wê bû mijareke pir dengvedayî: yurta xwendekaran a çar tebeqeyan ku di 2007 de rasterast li pişt gorê hat avakirin, piştî ku wêne ji 2014 ve li ser înternetê belav bûn rexneya berfireh kişand. Piştî zexta gelêrî ya berdewam yurt di 2022 de hat hilweşandin. Raporan di salan de zirar û paşguhkirina goristana berfirehtir jî vegotine.

Îro gor ji bo mêvanên li ser rêya perava Gola Wanê rêwîtiyê dikin tê gihîştin; pir caran serdana wê bi rêwîtiyeke Girava Axtamarê re tê kirin. Hîn xalekî navendî ya eleqeya bi mîrasa Kurdî û ya Serdema Navîn a herêmê ye.

Bedlîs: Mîrektiya Kurdî û Şerefname

Mijarên din ên têkildar bajarokê Gevaşê, Gola Wanê, mîrektiya Kurdî ya Hekariyê, Katedrala Ermenî ya li Girava Axtamarê û gorên serdema Selçûqî yên Xelatê li aliyê din ê golê dihewînin.

Pirsên pir caran têne kirin

Kumbeta Halîme Xatûn çi ye?

Gora bîrdarî ya kevirî û piralî (kumbet) ya sedsala 14emîn li Gevaşê, li perava başûrî ya Gola Wanê, ye; wek gorê ji bo jineke bi navê Halîme Xatûn hatiye avakirin.

Kê Kumbeta Halîme Xatûn ava kir?

Nivîsa ketinê ew bi Melik Îzzeddîn (Îzzeddîn Şîr Beg) ve girê dide; ew wek damezrînerekî mîrektiya Kurdî ya Hekariyê tê dîtin û tê gotin ku ji bo keça xwe ew ava kiriye.

Gelo Kumbeta Halîme Xatûn Kurdî ye?

Bi mîrektiya Kurdî ya Hekariyê, ya ku hukumdarê wê fermana avakirinê da, ve bi nêzîkî girêdayî ye. Lê di cîhana tevlihev a Kurdî, Turkmenî û Ermenî ya Gola Wanê di Serdema Navîn de ye, û saziyên mîrasa Tirkî jî wê wek hunera Tirkî–Îslamî ya pêşosmanî tesnîf dikin.