Di tomarên dîroka siyasî ya Kurdî de, kêm kesayet hene ku trajediya taybet a Komara Tirkiyeyê ya destpêkê bi qasî Hesen Xeyrî bi tevahî dihewînin. Ew parlamenterekî Kurd ê Elewî ji Dêrsimê bû û hem di parlamentoya dawî ya Osmanî û hem jî di Meclîsa Neteweyî ya Mezin a yekem a Tirkiyeyê de xizmet kir. Di 1925an de li gor emirên wê hat darvekirin; ew hema piştî pêkanîna rêberiyên takekesî yên Mistefa Kemal Atatürk hatibû girtin. Çîroka wî bi awayekî komkirî amûrên dewleta neteweperest a Tirk a nû nîşan dide, ku kesayetên Kurd di heman demê de wek amûrên rewatiya siyasî bi kar anîn û piştre dema feydeya wan bi dawî bû ew tune kirin.

Lîsteya naverokê

1. Beşa 1: Dêrsim — Keleha çiyayî ya teslîmbûnê red kir

2. Beşa 2: Kurê axayekî — Pêkhatin di cîhana Osmanî ya dawî de

3. Beşa 3: Efserê Osmanî û parlamenterê Kurd

4. Beşa 4: Meclîsa Neteweyî ya Mezin a yekem

5. Beşa 5: Dafa Lozanê — Performansa kukleyekî

6. Beşa 6: Girtin — Ji ber pêkanîna emran hat cezakirin

7. Beşa 7: Serhildana Şêx Seîd û Dadgeha Serxwebûnê ya Rojhilat

8. Beşa 8: Dara darvekirinê — Ker Hesen diaxive

9. Beşa 9: Mîras — Sembola xiyanetekê

Beşa 1: Dêrsim — Keleha çiyayî ya teslîmbûnê red kir

Dêrsim — herêma ku niha wek Parêzgeha Tunceliyê li rojhilatê Tirkiyeyê tê naskirin — yek ji herêmên herî cuda yên cîhana Kurdî ye. Gelê wê bi piranî Kurdên Elewî bûn: şopînerên kevneşopiyeke olî ya sînkrêtîk ku hêmanên Îslama Şîe, baweriyên Anatolyayê yên berî Îslamê û irfana sûfî li hev dixist. Ew ji civakên Sunnî yên Kurdî yên li piraniya bilindahiyên Kurdî serdest bûn cuda bû. Elewiyên Dêrsimê karîbûn radeyekê ji xweseriyê li hember desthilata Osmanî biparêzin ku heta li gor standardên bilindahiyên Kurdî yên bi nisbet serbixwe jî neasayî bû. Hesen Xeyrî di 1881an de di vê cîhana serbilindiya herêmî ya xurt û berxwedana kevnar de ji dayik bû.

Beşa 2: Kurê axayekî — Pêkhatin di cîhana Osmanî ya dawî de

Hesen Xeyrî ji malbateke navdar bû. Wî perwerdeyek wergirt ku zanîna kevneşopî ya Îslamî bi bernameya nû ya sekular a Osmanî re li hev dixist, jêhatîbûna akademîk a têra perwerdeya leşkerî nîşan da û bi dilgermî beşdarî şoreşa destûrî ya Tirkên Ciwan a piştî 1908an bû ku ji bo demeke kurt qada rêxistinkirina siyasî ya Kurdî vekir. Wî baweriya ku Kurd dikarin di dewleteke Osmanî ya reformkirî, destûrî û pir-etnîk de beşdarên tam û wekhev bin û di heman demê de nasnameya xwe ya cuda biparêzin bi xwe re hilgirt.

Beşa 3: Efserê Osmanî û parlamenterê Kurd

Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem, Hesen Xeyrî bi armanca neteweperest a Mistefa Kemal re bû hevbend. Ev bijartina gelek siyasetmedarên Kurd bû ku bawer dikirin Kemal soza dewleteke nû dide ku dê di biratiyeke Tirk û Kurd de mafên Kurdî garantî bike. Elewiyên Dêrsimê sedemên xwe yên tercîhkirina hukimraniya Kemalî li ser derfeta dewleteke neteweperest a Ermenî yan Yewnanî hebûn, ku dibe ku kontrola rojhilatê Anatolyayê bixwaze.

Beşa 4: Meclîsa Neteweyî ya Mezin a yekem — Kurdek di parlamentoya Atatürk de

Di 1920an de, Hesen Xeyrî wek parlamenterê Meclîsa Neteweyî ya Mezin li Enqereyê hat hilbijartin. Ew yek ji jimareke girîng a parlamenterên Kurd di Meclîsa Neteweyî ya Mezin a yekem de bû. Wî beşdarî nîqaşên rast ên li ser xwezaya dewleta ku dihat avakirin bû, di komîsyonên parlamentoyê de xizmet kir û bawer dikir ku beşdariya Kurdî di Şerê Serxwebûnê de ji gelê Kurd re di Tirkiyeya nû de cihekî ewle bi dest xistiye.

Beşa 5: Dafa Lozanê — Performansa kukleyekî

Di danûstandinên Lozanê yên 1922–1923an de, Atatürk emir da Hesen Xeyrî ku bi cilên kevneşopî yên Kurdî — ku wê demê qedexe bûn — li parlamentoyê xuya bibe û bi eşkere ragihîne ku Kurd bi komarê razî ne û tu daxwaza xweserî yan serxwebûnê tune ye. Xeyrî emir pêk anî. Wî cilên kevneşopî yên qedexekirî li xwe kirin. Wî danezan ragihand. Performans li Lozanê gihîşt armanca xwe ya dîplomatîk.

Beşa 6: Girtin — Ji ber pêkanîna emran hat cezakirin

Hema piştî performansa Lozanê, Hesen Xeyrî hat girtin. Tawan li xwekirina cilên etnîk ên qedexekirî li cihê giştî û komploya li dijî ewlehiya dewletê bûn. Zilamê ku serokê dewletê emir dabûyê ku cilên qedexekirî li xwe bike ji ber lixwekirina wan hat girtin. Zilamê ku emir dabûnê dilsoziya xwe ya ji komarê re ragihîne bi komploya li dijî wê hat tawanbarkirin. Ev yek ji bûyerên herî baş tomarkirî yên dîroka destpêkê ya Komara Tirkiyeyê ye: tevgera siyasî ya bi qest, bikaranîna kesayetiyeke Kurd wek amûr û piştre avêtina wê ya yekser.

Beşa 7: Serhildana Şêx Seîd û Dadgeha Serxwebûnê ya Rojhilat

Serhildana Şêx Seîd a Sibat–Adara 1925an serhildana mezin a Kurdî ya yekem li dijî Komara Tirkiyeyê bû. Hikûmeta Tirkiyeyê ew wek behane bi kar anî da ku li dijî kesayetên siyasî yên Kurd ên hemû aliyan tevgerên berfireh bike. Hesen Xeyrî hat birin ber Dadgeha Serxwebûnê ya Rojhilat û cezayê mirinê wergirt.

Beşa 8: Dara darvekirinê — Ker Hesen diaxive

Hesen Xeyrî di 1925an de hat darvekirin. Berî îdama xwe, wî daxwazeke ku bûye efsane kir: wî xwest ku di rêyê de bê binaxkirin da ku her Kurdekî derbas bibe tû bike gora wî. Di kêliya darvekirinê de qîriya: “Ax Şêx Seîd, Ker Hesen jî li ser rêya Kurdistanê şehîd bûye!” Ker Hesen — Hesenê Ker — navê ku wî ji bo xwe çêkiribû bû. Ev gilîkirina xwe ya herî dawî bû û di heman demê de danezana şehîdbûnê ji bo Kurdistanê bû.

Beşa 9: Mîras — Sembola xiyanetekê

Rêza jiyana Hesen Xeyrî — parlamenterê Kurd, performanskarê Lozanê, girtiyê yekser û şehîdê îdamkirî — bi awayekî komkirî cihê avahî yê siyasetmedarên Kurd di Komara Tirkiyeyê ya destpêkê de nîşan dide: feydedar dema ku nasnameya wan ji bo xizmeta berjewendiyên neteweperestiya Tirk dihat bikaranîn, û avêtbar dema ku ew feyde bi dawî bû. Çîroka wî di bîra siyasî ya Kurdî de hatiye gotin û ji nû ve gotin wek delîla niyeta nebaş a ku Komara Tirkiyeyê ji damezrandina xwe ve bi wê nêzî hemwelatiyên xwe yên Kurdî dibû. Navê Ker Hesen di bîra Kurdî de ne wek heqaret, lê wek cureyekî rûmetê dijî: rûmeta kesekî ku di kêliya mirina xwe de mêrxasî dît ku xwe wek şehîdê gelê ku neçar kiribûn xiyanetê li wî bike binav bike.

Rêza demî ya Hesen Xeyrî

1881 — Li Dêrsimê (niha Parêzgeha Tunceliyê), Împaratoriya Osmanî, ji dayik dibe.

1898 — Ji Akademiya Leşkerî ya Osmanî mezûn dibe; kariyera leşkerî dest pê dike.

1914–1918 — Xizmeta leşkerî ya Osmanî di Şerê Cîhanê yê Yekem de.

1919–1920 — Wek parlamenterê Dêrsimê di parlamentoya dawî ya Osmanî de tê hilbijartin; piştre di Meclîsa Neteweyî ya Mezin a yekem de.

1922–1923 — Performansa Lozanê: Atatürk emir dide ku cilên Kurdî yên qedexekirî li xwe bike û serxwebûna Kurdî înkar bike; hema piştî wê tê girtin.

Sibat–Adar 1925 — Serhildana Şêx Seîd; Dadgehên Serxwebûnê yên Rojhilat tên avakirin.

Mijdar 1925 — Li Elazığê bi darvekirinê tê îdamkirin; gotinên dawî: “Ax Şêx Seîd, Ker Hesen jî li ser rêya Kurdistanê şehîd bûye!”

Çavkanî

1. McDowall, David. Dîroka Nûjen a Kurdan. I.B. Tauris, 1996.

2. Olson, Robert. Derketina Neteweperestiya Kurdî û Serhildana Şêx Seîd, 1880–1925. University of Texas Press, 1989.

3. Jwaideh, Wadie. Tevgera Neteweyî ya Kurdî. Syracuse University Press, 2006.

4. Bruinessen, Martin van. Axa, Şêx û Dewlet. Zed Books, 1992.

5. Zürcher, Erik-Jan. Tirkiye: Dîroka Nûjen. I.B. Tauris, 1993.

6. Bozarslan, Hamit. Neteweperestiya Kurdî li Tirkiyeyê. Di Gotarên li Ser Kokên Neteweperestiya Kurdî de. Mazda Publishers, 2003.

7. Ozoglu, Hakan. Kesayetên Kurd ên Navdar û Dewleta Osmanî. SUNY Press, 2004.

8. White, Paul J. Serhildêrên Seretayî yan Nûjenkerên Şoreşger? Zed Books, 2000.

Pirsên pir caran tên pirsîn

Hesen Xeyrî kî bû?

Hesen Xeyrî (1881–1925) siyasetmedar û efserekî leşkerî yê Kurd ê Elewî ji Dêrsimê bû. Wî hem di parlamentoya dawî ya Osmanî û hem jî di Meclîsa Neteweyî ya Mezin a yekem a Tirkiyeyê de xizmet kir. Ew bi vê yekê tê bîranîn ku Atatürk emir dabûyê li Lozanê serxwebûna Kurdî înkar bike, hema piştî pêkanîna vî emirî hatibû girtin û li dara darvekirinê bi gotinên dawî yên serîhildêr ji bo Kurdistanê mir.

Li Lozanê çi hat serê Hesen Xeyrî?

Di danûstandinên Lozanê yên 1923an de, Atatürk emir da Hesen Xeyrî ku bi cilên kevneşopî yên Kurdî — ku wê demê qedexe bûn — li parlamentoyê xuya bibe û bi eşkere şahidî bike ku Kurd serxwebûnê naxwazin. Xeyrî her du daxwaz pêk anîn. Piştre ew yekser ji ber lixwekirina cilên etnîk ên qedexekirî û komploya li dijî ewlehiya neteweyî hat girtin; ji ber pêkanîna rêberiyên serokê dewletê bixwe hat cezakirin.

Gotinên dawî yên navdar ên Hesen Xeyrî çi bûn?

Di kêliya darvekirinê de, Hesen Xeyrî qîriya: “Ax Şêx Seîd, Ker Hesen jî li ser rêya Kurdistanê şehîd bûye!” Wî navê Ker Hesen — Hesenê Ker — wek biryara li ser jiyana xwe ya pêkanîna emran çêkiribû. Daxwaza wî ya dawî binaxkirina di rêyê de bû da ku her Kurdekî derbas bibe tû bike gora wî.