Destpêk
Xana Hesen Paşa yek ji avahiyên dîrokî yên herî xwedî atmosfer ên Amedê ye — karwansarayeke mezin a Osmanî, an xangeheke bazirganan, ku di dawiya sedsala şazdehemîn de li dilê bajêrê kevn ê sûrkirî, tam li beramberî Mizgefta Mezin a navdar, hatiye avakirin. Bi bazalta reş û kevirê rengvekirî yê herêmê di bendên cîhê de, bi hewşeke berfireh a kemerî, hatibû avakirin. Dema xwe bazirganên rêwî û malên wan li ser rêyên kevn ên karwanan tê de diman, û bi sedsalan navendeke bazirganiyê li bajêr bûye. Îro hewşa wê ya bi sî, ku dikan û kafeyên çay û taştê pêşkêş dikin li derdora wê rêz bûne, wê dike yek ji cihên civînê yên herî hezkirî yên Ameda kevn.
Xana Hesen Paşa karwansarayeke kevn û mezin a kevirê reş û spî di dilê Ameda kevn de ye, ku îro bi dikan û çayê bi jiyan e; bermahiyeke hêja ya rabirdûya bazirganiyê ya bajêr e. Ev nasname li xanê, dîrok û jiyana wê dinêre.
Xalên sereke
• Xana Hesen Paşa karwansarayeke Osmanî ya sedsala 16emîn li Amedê ye.
• Di bajêrê kevn ê sûrkirî de, li beramberî Mizgefta Mezin, ye.
• Bi bazalta reş û kevirê spî yê herêmê di bendên cîhê de hatiye avakirin.
• Dema xwe bazirgan û malên li ser rêyên karwanan tê de diman.
• Îro hewşeke bi tevger a dikan û çayxaneyan e.
Agahiyên kurt
Nav: Xana Hesen Paşa (Hasan Paşa Hanı)
Cure: Karwansaraya Osmanî (xan)
Welat / herêm: Tirkiye (Bakur)
Bajêr: Diyarbakır (Amed), navçeya Sûrê
Avakirin: Nêzî 1572–1575
Avaker: Hesen Paşa, walîyekî Osmanî
Materyal: Bazalta reş û kevirê spî di bendên cîhê de
Îro: Hewşa dikan, kafe û çayxaneyan
Naverok
Xan li ku ye?
Xana Hesen Paşa di dilê bajêrê kevn ê sûrkirî yê Amedê de, li navçeya Sûrê, rasterast li aliyê din ê kolanê li beramberî Mizgefta Mezin a Amedê, mizgefta kevnar a civatê ya navenda bajêrê kevn, ye. Di nav kolan û bîrdarên bi tevger ên bajêrê dîrokî de ye, nêzî berhemên din ên xweşik ên wek Mizgefta Behram Paşa. Cihê wê di navenda bajêrê kevn bixwe de, li kêleka mizgeft û bazaran, ew xiste dilê jiyana bazirganiyê ya Amedê.
Karwansarayeke Osmaniyan
Xan di dawiya sedsala şazdehemîn de, derdora 1572 heta 1575, ji aliyê Hesen Paşa, walîyekî Osmanî yê Amedê û kurê sadrê ezem Sokollu Mehmed Paşa, ve hat avakirin. Xan, an karwansara, xangeheke bazirganên rêwî bû — avahiyeke hewşî ya parastî ku bazirganên li ser rêyên karwanan diçûn dikaribûn tê de bimînin, heywanên xwe têxin stalan û malên xwe bi ewlehî biparêzin û bifroşin. Amed, wek bajêrekî mezin ê bazirganiyê li rêyên di navbera Anatolya, Fars û axên Ereban de, hewcedarê xangehên bi vî rengî bû; Xana Hesen Paşa yek ji wan ên herî mezin bû, navendeke bazirganiyê ku walîyekî bihêz weqif kiribû.
Kevirê reş û spî
Wek sûr, mizgeft û dêrên mezin ên Amedê, xan kevirên herêmê yên berevajî bi awayekî balkêş bi kar tîne — bazalta tarî bi bendên kevirê kilsî yê rengvekirî, ku di kemer û rûyên avahiyê de bi teknîka ku jê re ablaq tê gotin hatiye xebitandin. Avahî li derdora hewşeke mezin a çargoşeya dirêj hatiye rêxistin; galeriyên kemerî yên du tebeqeyan wê dorpêç dikin û ode ber bi wan ve vedibin: stal û depoyên li jêr, odeyên mayînê li jor, bi plana klasîk a karwansaraya Osmanî. Lîstika kevirê reş û spî li derdora hewşa kemerî bedewiya taybet a mîmariya Amedê dide xanê.
Hewşeke zindî
Berevajî gelek bîrdarên kevn ên ku bûne muzeyên bêdeng, Xana Hesen Paşa hîn cihekî zindî û bi tevger e. Hewş û galeriyên wê îro bi dikanên ku diyariyên bîranînê, zêrîn û hunerên destan difroşin tijî ne; berî her tiştî kafe û çayxane hene ku şênî û mêvan, bi taybetî ji bo taştêya navdar a Amedê, lê dicivin. Rûniştin di hewşa kemerî ya bi sî de bi qedehek çayê, li bin kemerên reş û spî û li beramberî Mizgefta Mezin, yek ji ezmûnên herî taybet ên bajêrê kevn e; xan dilê civakî yê hezkirî yê Amedê ye.
Xan îro
Îro Xana Hesen Paşa yek ji avahiyên dîrokî yên herî hezkirî û serdankirî yên Amedê ye; hem wek bîrdareke xweşik a mîmariya Osmanî hem wek navendeke zindî ya jiyana civakî û bazirganiyê ya bajêrê kevn tê nirxandin. Bi sedsalan lê hatiye nêrîn û di bikaranînê de hatiye hiştin; di salan de hewcedarê tamîran bûye, di nav de piştî erdhejên nêzîk. Lê hîn wek cihekî civînê yê bi jiyan dimîne. Xana Hesen Paşa, karwansarayeke kevn û mezin ku di dilê Amedê de hîn bi bazirganî û çayê bi jiyan e, têlekî hêja yê domdariyê di çîroka dirêj a bajêrê mezin de ye.
Xeta demê
Nêzî 1572–1575 — Hesen Paşa karwansarayê li bajêrê kevn ava dike.
Serdema Osmanî — Xan ji bazirganên li rêyên karwanan re xizmet dike.
Bi sedsalan — Hîn navendeke bazirganiyê li Amedê ye.
Serdema nûjen — Dibe hewşa dikan, kafe û çayxaneyan.
Îro — Xana Hesen Paşa dilê hezkirî yê bajêrê kevn e.
Pirsên pir caran têne kirin
Xana Hesen Paşa çi ye?
Karwansarayeke Osmanî ya sedsala 16emîn — xangeheke bazirganan — di bajêrê kevn ê sûrkirî yê Amedê de ye; bi kevirê reş û spî di bendên cîhê de li derdora hewşeke kemerî hatiye avakirin û niha bi dikan û çayxaneyan tijî ye.
Kê ew ava kir?
Derdora 1572–1575 ji aliyê Hesen Paşa, walîyekî Osmanî yê Amedê û kurê sadrê ezem Sokollu Mehmed Paşa, ve hat avakirin.
Li ku ye?
Li navçeya Sûrê, bajêrê kevn ê Amedê li başûrê rojhilatê Tirkiyeyê, rasterast li beramberî Mizgefta Mezin ye.
Îro ji bo çi tê bikaranîn?
Hewş û galeriyên wê niha bi dikan, kafe û çayxaneyan tijî ne; cihekî navdar ji bo taştêya navdar a Amedê ye.
Kes, cih û mijarên têkildar
Karwansarayên Osmanî · bajêrê kevn ê Amedê · taştêya Amedê · Amed · Mizgefta Mezin a Amedê · Mizgefta Behram Paşa.