پێشەکی
خانی حەسەن پاشا یەکێکە لە بینا مێژووییەکانی دیاربەکر کە زیاترین هەستی ڕابردوو دەبەخشێت؛ کاروانسەرایەکی مەزنی عوسمانی، یان میوانخانەی بازرگانانە، کە لە کۆتایی سەدەی شازدەهەم لە دڵی شارە کۆنە دیواردارەکە، ڕاست بەرامبەر مزگەوتە گەورە بەناوبانگەکە، دروست کراوە. بە چینەکانی بەردی بازاڵتی ڕەش و بەردی ڕوونەکەی ناوچەکە دروست کراوە و حەوشەیەکی فراوانی کەوانەداری هەیە. جارێک بازرگانە گەڕۆکەکان و کاڵاکانیانی لەسەر ڕێگە کۆنەکانی کاروان لە خۆ دەگرت و بە درێژایی سەدەکان ناوەندێکی بازرگانیی شارەکە بووە. ئەمڕۆ حەوشە سێبەردارەکەی، کە دوکان و قاوەخانەکانی پێشکەشکردنی چا و نانی بەیانی دەوریان داوە، یەکێکە لە خۆشەویستترین شوێنەکانی کۆبوونەوە لە ئامەدی کۆن.
خانی حەسەن پاشا کاروانسەرایەکی مەزن و کۆنی بەردی ڕەش و سپییە لە دڵی ئامەدی کۆن، کە ئەمڕۆ بە دوکان و چا زیندووە. یادگارێکی بەنرخی ڕابردووە بازرگانییەکەی شارەکەیە. ئەم وتارە خانەکە و مێژوو و ژیانی دەخاتە بەر باس.
خاڵە سەرەکییەکان
• خانی حەسەن پاشا کاروانسەرایەکی عوسمانیی سەدەی 16ە لە دیاربەکر.
• لە شارە کۆنە دیواردارەکە، بەرامبەر مزگەوتی گەورە هەڵکەوتووە.
• بە چینەکانی بازاڵتی ڕەش و بەردی سپیی ناوچەکە دروست کراوە.
• جارێک بازرگانان و کاڵاکانی لەسەر ڕێگاکانی کاروان لە خۆ دەگرت.
• ئەمڕۆ حەوشەیەکی پڕجووڵەی دوکان و چایخانەیە.
زانیارییە خێراکان
ناو: خانی حەسەن پاشا
جۆر: کاروانسەرای عوسمانی (خان)
وڵات / ناوچە: تورکیا (باکوور)
شار: دیاربەکر (ئامەد)، ناوچەی سوور
دروستکردن: نزیکەی 1572–1575
دروستکەر: حەسەن پاشا، والییەکی عوسمانی
کەرەستە: چینەکانی بازاڵتی ڕەش و بەردی سپی
ئەمڕۆ: حەوشەی دوکان و قاوەخانە و چایخانە
ناوەڕۆک
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
خانەکە لە کوێیە؟
خانی حەسەن پاشا لە دڵی شارە کۆنە دیواردارەکەی دیاربەکر، لە ناوچەی سوور، ڕاست بەرامبەر مزگەوتی گەورەی دیاربەکر هەڵکەوتووە، لە ئەوبەری شەقامەکە؛ ئەم مزگەوتە کۆنە جومعەکەی ناوەندی شارە کۆنەکەیە. لە نێو کۆڵانە پڕجووڵەکان و یادگارەکانی شارە مێژووییەکەدایە، لە نزیک بەرهەمە جوانەکانی تری وەک مزگەوتی بەهرام پاشا. هەڵکەوتنی لە خودی ناوەندی شارە کۆنەکە، لە تەنیشت مزگەوت و بازاڕەکان، کردبووی بە ناوەندی ژیانی بازرگانیی ئامەد.
کاروانسەرایەکی عوسمانی
خانەکە لە کۆتایی سەدەی شازدەهەم، نزیکەی 1572 تا 1575، لەلایەن حەسەن پاشاوە دروست کراوە؛ والییەکی عوسمانیی دیاربەکر و کوڕی سۆکۆڵڵو مەحمەد پاشای سەدری ئەعزەم بوو. خان، یان کاروانسەرا، میوانخانەیەک بوو بۆ بازرگانە گەڕۆکەکان؛ بینایەکی حەوشەداری بەهێزکراو کە بازرگانانی سەر ڕێگاکانی کاروان دەیانتوانی تێیدا بمێننەوە و ئاژەڵەکانیان لە تەویلەدا دابنێن و کاڵاکانیان بە ئاسایش هەڵبگرن و بفرۆشن. دیاربەکر وەک شارێکی گەورەی بازرگانی لەسەر ڕێگاکانی نێوان ئەنادۆڵ و فارس و خاکە عەرەبییەکان پێویستی بە میوانخانەی لەم جۆرە هەبوو. خانی حەسەن پاشاش یەکێک بوو لە مەزنترینیان؛ ناوەندێکی بازرگانی کە والییەکی بەهێز وەقفی کردبوو.
بەردی ڕەش و سپی
وەک دیوارە مەزنەکان و مزگەوت و کڵێساکانی دیاربەکر، خانەکە بەردە ڕەنگجیاوازەکەی ناوچەکە بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش بەکار دەهێنێت؛ چینەکانی بازاڵتی تاریک و بەردی کڵسیی ڕوون لە کەوانە و ڕووکارەکاندا بەو تەکنیکە پێکەوە دانراون کە بە ئەبلەق ناسراوە. بیناکە لە دەوری حەوشەیەکی گەورەی لاکێشەیی ڕێک خراوە، کە دوو نهۆمی ڕەواقی کەوانەدار دەوریان داوە و ژوورەکان بەرەو ئەوان دەکرێنەوە: تەویلە و کۆگاکان لە خوارەوەن و شوێنی مانەوە لە سەرەوەیە، بەپێی نەخشەی کلاسیکیی کاروانسەرای عوسمانی. یاریی ڕەنگی بەردی ڕەش و سپی لە دەوری حەوشە کەوانەدارەکە، جوانییە تایبەتەکەی تەلارسازیی دیاربەکر بە خانەکە دەبەخشێت.
حەوشەیەکی زیندوو
بە پێچەوانەی زۆر یادگاری کۆن کە بوونەتە مۆزەخانەی بێدەنگ، خانی حەسەن پاشا هێشتا شوێنێکی زیندوو و پڕجووڵەیە. ئەمڕۆ حەوشە و ڕەواقەکانی پڕن لە دوکانی فرۆشتنی دیاریی یادگاری و زێڕینگەری و دەستکردەکان و، لە هەموو شتێک زیاتر، قاوەخانە و چایخانە کە خەڵکی شار و سەردانکەران تێیاندا کۆ دەبنەوە، بەتایبەتی بۆ نانی بەیانیی بەناوبانگی دیاربەکر. دانیشتن بە پەرداخێک چا لە حەوشە کەوانەدارە سێبەردارەکەدا، لە ژێر کەوانە ڕەش و سپییەکان و بەرامبەر مزگەوتی گەورە، یەکێکە لە ئەزموونە هەرە دیارەکانی شارە کۆنەکە. خانەکە ناوەندێکی کۆمەڵایەتیی خۆشەویستی ئامەدە.
خانەکە لە ئەمڕۆدا
ئەمڕۆ خانی حەسەن پاشا یەکێکە لە خۆشەویستترین بینا مێژووییەکانی دیاربەکر و لە زۆرترین سەردانکراوەکانە؛ هەم وەک یادگارێکی جوانی تەلارسازیی عوسمانی و هەم وەک ناوەندێکی پڕجووڵەی ژیانی کۆمەڵایەتی و بازرگانیی شارە کۆنەکە بەها دەدرێت. بە درێژایی سەدەکان چاودێری کراوە و بەکارهاتوو ماوەتەوە و لە ساڵاندا پێویستی بە چاککردنەوە هەبووە، لەوانە دوای بوومەلەرزەکانی ئەم دواییە؛ بەڵام وەک شوێنێکی پڕجووڵەی کۆبوونەوە بەردەوامە. خانی حەسەن پاشا کاروانسەرایەکی مەزن و کۆنە کە هێشتا لە دڵی ئامەد بە بازرگانی و چا زیندووە؛ ڕیشاڵێکی بەنرخی بەردەوامییە لە چیرۆکە درێژەکەی شارە مەزنەکەدا.
هێڵی کات
نزیکەی 1572–1575 — حەسەن پاشا کاروانسەراکە لە شارە کۆنەکە دروست دەکات.
سەردەمی عوسمانی — خانەکە خزمەت بە بازرگانانی سەر ڕێگاکانی کاروان دەکات.
بە درێژایی سەدەکان — وەک ناوەندێکی بازرگانیی دیاربەکر بەردەوامە.
سەردەمی نوێ — دەبێتە حەوشەی دوکان و قاوەخانە و چایخانە.
ئەمڕۆ — خانی حەسەن پاشا ناوەندێکی خۆشەویستی شارە کۆنەکەیە.
پرسیارە باوەکان
خانی حەسەن پاشا چییە؟
کاروانسەرایەکی عوسمانیی سەدەی 16ە، واتە میوانخانەی بازرگانان، لە شارە کۆنە دیواردارەکەی دیاربەکر. بە چینەکانی بەردی ڕەش و سپی لە دەوری حەوشەیەکی کەوانەدار دروست کراوە و ئێستا پڕە لە دوکان و چایخانە.
کێ دروستی کردووە؟
نزیکەی 1572–1575 لەلایەن حەسەن پاشاوە دروست کراوە، کە والییەکی عوسمانیی دیاربەکر و کوڕی سۆکۆڵڵو مەحمەد پاشای سەدری ئەعزەم بوو.
لە کوێیە؟
لە ناوچەی سوور، شارە کۆنەکەی دیاربەکر لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا، ڕاست بەرامبەر مزگەوتی گەورە هەڵکەوتووە.
ئەمڕۆ بۆ چی بەکار دەهێنرێت؟
حەوشە و ڕەواقەکانی ئێستا پڕن لە دوکان و قاوەخانە و چایخانە و شوێنێکی بەناوبانگە بۆ نانی بەیانیی بەناوبانگی دیاربەکر.
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
کاروانسەرا عوسمانییەکان · شارە کۆنەکەی ئامەد · نانی بەیانیی دیاربەکر · دیاربەکر · مزگەوتی گەورەی دیاربەکر · مزگەوتی بەهرام پاشا.