پێشەکی
مزگەوتی بەهرام پاشا یەکێکە لە یادگارە مەزنەکانی سەردەمی عوسمانی لە دیاربەکر — مزگەوتێکی شکۆداری سەدەی شازدەهەمە لە بەشی کۆنی شوورەدارەکەی شارەکە، بە ڕیزە سەرنجڕاکێشەکانی بەردی بازاڵتی ڕەش و بەردی کەلسی کاڵی ناوچەکە دروست کراوە. والییەکی عوسمانیی شارەکە داوای دروستکردنی کردووە و بە تەلارسازە بەناوبانگەکەی ئیمپراتۆریەت، سینان، پەیوەستە؛ گەورەترین مزگەوتی کلاسیکیی عوسمانیی دیاربەکرە، بەرهەمێکی شکۆدار لە گومبەز، کەوانە و کاری جوانی بەردین. لە گەڕەکی باشووری بەشی کۆنی شارەکە ڕاوەستاوە و نموونەیەکی شکۆمەندی ئەو تەلارسازییە ئیمپراتۆرییەیە کە زیاد بوو بۆ یادگارە زۆر کۆنترەکانی شارەکە.
مزگەوتێکی مەزنی عوسمانی لە بەردی ڕەش و سپی لە دڵی ئامەدی کۆندا؛ بەهرام پاشا یادگارێکی سەردەمە کلاسیکییەکەی شارەکەیە. ئەم ناساندنە مزگەوتەکە، دروستکەرەکەی و نەخشەکەی دەخاتە بەر باس.
خاڵە سەرەکییەکان
• مزگەوتی بەهرام پاشا مزگەوتێکی عوسمانیی سەدەی 16ە لە دیاربەکر.
• بەهرام پاشا، والییەکی عوسمانیی شارەکە، داوای دروستکردنی کردووە.
• بە تەلارسازە مەزنەکەی ئیمپراتۆریەت، سینان، پەیوەستە.
• بە ڕیزەکانی بازاڵتی ڕەش و بەردی کەلسی سپیی ناوچەکە دروست کراوە.
• گەورەترین مزگەوتی کلاسیکیی عوسمانیی بەشی کۆنی شارەکەیە.
زانیارییە خێراکان
ناو: مزگەوتی بەهرام پاشا (میزگەفتا بەهرام پاشا)
جۆر: مزگەوتی جامعی عوسمانی
وڵات / ناوچە: تورکیا (باکوور)
شار: دیاربەکر (ئامەد)، ناوچەی سوور
دروستکردن: نزیکەی 1564–1572
داواکاری دروستکردن: بەهرام پاشا، والیی عوسمانی
تەلارساز: پەیوەست بە سینان
کەرەستە: ڕیزەکانی بازاڵتی ڕەش و بەردی سپی
ناوەڕۆک
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
مزگەوتەکە لە کوێیە؟
مزگەوتی بەهرام پاشا لە بەشی باشووری شاری کۆنی شوورەداری دیاربەکر ڕاوەستاوە، لە ناوچەی سوور، نە زۆر دوور لە دەروازەی ماردین لە شوورە مەزنەکانی شارەکە. یەکێکە لەو مزگەوتە جوانە زۆرانەی بەشی کۆنی شارەکە، لە تەنیشت یادگارە زۆر کۆنترەکانی وەک مزگەوتی گەورەی دیاربەکر و منارە سەیرەکەی چوارپێ. لەسەر مەیدانێکی بەردڕێژکراوە کە نافوورەیەک لە ناوەڕاستیدایە و نیشانەیەکی گەڕەکی باشووری ئامەدە.
مزگەوتی والییەکی عوسمانی
بەهرام پاشا داوای دروستکردنی مزگەوتەکەی کرد، کە لە سەدەی شازدەهەم وەک والیی گشتیی عوسمانیی ویڵایەتی دیاربەکر خزمەتی دەکرد. دروستکردن نزیکەی 1564 دەستی پێ کرد و تا نزیکەی 1572 تەواو کرا، وەک لە نووسینە هەڵکەندراوەکەی سەر دەروازەکەیدا تۆمار کراوە. لە سەدەکانی دوای ئەوەی عوسمانییەکان ناوچەکەیان خستە ژێر حوکمی خۆیان، والی و بەرپرسەکان مزگەوت، حەمام و بەرهەمی تریان وەقف دەکرد بۆ ڕازاندنەوەی شارەکانیان؛ مزگەوتی بەهرام پاشاش یەکێکە لە مەزنترین ئەم وەقفانە لە دیاربەکر، دەربڕینێکی خواپەرستی و پێگەی پشتگیرەکەی لە شارە مەزنە سنوورییەکەدا.
دەستی سینان
مزگەوتەکە بە میمار سینان پەیوەستە، بەناوبانگترین تەلارسازی سەردەمی عوسمانی کە لە لووتکەی هێزی ئیمپراتۆریەتدا خزمەتی سوڵتانەکانی دەکرد و زۆرێک لە بەناوبانگترین بیناکانی نەخشەڕێژی کرد. مزگەوتی بەهرام پاشا لەنێو بەرهەمەکانیدا ناو دەبرێت، هەرچەندە توێژەران پێیان وایە ڕۆڵەکەی لێرە لەوانەیە پەسەندکردنی نەخشەکان لە پایتەخت بووبێت کە دواتر تەلارسازێکی ناوخۆیی جێبەجێی کردوون، وەک بۆ داواکارییەکانی دروستکردن لە ویڵایەتەکاندا باو بوو. وردەکاریی ڕۆڵەکەی سینان هەرچییەک بووبێت، مزگەوتەکە ڕەنگدانەوەی شێوازە ورد و کلاسیکییە عوسمانییەکەی سەردەمەکەیە کە بۆ نەریتە بەردینەکانی دیاربەکر هێنراوە.
بەردی ڕەش و سپی
مزگەوتەکە، وەک شوورە مەزنەکان و یادگارەکانی تری دیاربەکر، بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش بەردە جیاڕەنگەکانی ناوچەکە بەکار دەهێنێت — بازاڵتی تاریک کە بە ڕیزەکانی بەردی کەلسی کاڵ تێکەڵە، تەکنیکێک کە بە ئەبلەق ناسراوە و لە کەوانەکان و ڕووکارەکانیدا بۆ کاریگەرییەکی بەرچاوی ڕازاندنەوە بەکار هاتووە. هۆڵی نوێژکردن بینایەکی کەعبی گومبەزدارە کە ڕەواقێکی ستووندار لە پێشەوەیەتی و بۆ مەیدانێک دەکرێتەوە؛ ناوەوەش بە کاشیکاری و هەڵکەندنی جوان دەوڵەمەند کرابوو. ئەم یەکگرتنەی نەخشەی ئیمپراتۆریی عوسمانی لەگەڵ بەردڕێژیی تایبەتی ڕەش و سپیی دیاربەکر، تایبەتمەندییەکی تایبەت بە خۆی بە مزگەوتەکە دەبەخشێت.
مزگەوتەکە لە ئەمڕۆدا
ئەمڕۆ مزگەوتی بەهرام پاشا هێشتا شوێنێکی چالاک و ستایشکراوی پەرستش و یەکێک لە یادگارە مێژووییە دیارەکانی بەشی کۆنی شارەکەیە؛ هەم نوێژکەران و هەم ئەو سەردانکەرانە ڕادەکێشێت کە حەزیان لە تەلارسازییەکەیە. وەک یادگارەکانی تری ناوچەکە، بە درێژایی ساڵان پێویستی بە چاودێری و چاککردنەوە بووە، لەوانە دوای بوومەلەرزەکانی دوایی. مزگەوتەکە کە لە مەیدانەکەی لە گەڕەکی باشووری ئامەد ڕاوەستاوە، وەک نموونەیەکی جوانی تەلارسازیی کلاسیکیی عوسمانی دەمێنێتەوە کە لایەیەکی دەوڵەمەندی میراتە قووڵ و فرەڕەهەندەکەی شارە مەزنەکەی سەر دیجلە پێک دەهێنێت.
هێڵی کات
نزیکەی 1564 — بەهرام پاشا، والیی دیاربەکر، دەست بە مزگەوتەکە دەکات.
نزیکەی 1572 — مزگەوتەکە تەواو دەکرێت، وەک لە نووسینە هەڵکەندراوەکەیدا تۆمار کراوە.
سەردەمی کلاسیکی — وەک گەورەترین مزگەوتی عوسمانیی بەشی کۆنی شارەکە ڕاوەستاوە.
سەردەمی نوێ — بە درێژایی ساڵان مزگەوتەکە چاک دەکرێتەوە و چاودێری دەکرێت.
ئەمڕۆ — مزگەوتی بەهرام پاشا هێشتا یادگارێکی چالاک و ستایشکراوە.
پرسیارە باوەکان
مزگەوتی بەهرام پاشا چییە؟
مزگەوتێکی عوسمانیی سەدەی 16ە لە بەشی کۆنی شوورەدارەکەی شاری دیاربەکر، گەورەترین مزگەوتی کلاسیکیی عوسمانیی ئەوێیە، بە ڕیزەکانی بەردی ڕەش و سپی دروست کراوە و بە تەلارساز سینان پەیوەستە.
کێ مزگەوتی بەهرام پاشای دروست کردووە؟
بەهرام پاشا، والیی گشتیی عوسمانیی دیاربەکر، داوای دروستکردنی کردووە و لەنێوان نزیکەی 1564 و 1572 دروست کراوە.
لە کوێیە؟
لە ناوچەی سوور، بەشی کۆنی شوورەدارەکەی شاری دیاربەکر لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا، نزیک دەروازەی ماردین ڕاوەستاوە.
بۆچی بەردەکە ڕەش و سپییە؟
بازاڵتی تاریکی ناوچەکە بەکار دەهێنێت کە بە ڕیزەکانی بەردی کەلسی کاڵ تێکەڵە، تەکنیکی ئەبلەق، کە دیمەنە سەرنجڕاکێشە ڕەش و سپییەکەی تەلارسازیی دیاربەکری پێ دەبەخشێت.
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
تەلارسازیی عوسمانی · میمار سینان · بەشی کۆنی شاری ئامەد · دیاربەکر · مزگەوتی گەورەی دیاربەکر · منارەی چوارپێ.