پێشەکی
منارەی چوارپێ یەکێکە لە سەیرترین و خۆشەویستترین یادگارەکانی دیاربەکر — منارەیەک کە لەسەر دیواری پتەو ڕانەوەستاوە، بەڵکو لەسەر چوار ستوونی بەردینی باریک بەرز کراوەتەوە، لە مزگەوتەکەی تەنیشتی جیاوازە و لە بەشی کۆنی شوورەدارەکەی شاری ئامەددایە. هی مزگەوتی شێخ مەطەرە و بۆ نزیکەی ساڵی 1500 دەگەڕێتەوە؛ لەنێو منارەکانی ناوچەکەدا بێهاوتایە و نیشانەیەکی بەهادارە کە دەوڵەمەندە بە گێڕانەوەی ناوخۆیی. بە بەردە تاریک و ڕوونە تایبەتەکانی شارەکە دروست کراوە و سەرسوڕهێنەرێکی بچووکی بەشی کۆنی شارەکە و هێمای میراتە چەندلایەکەیەتی.
منارەیەک کە لە دڵی ئامەدی کۆندا لەسەر چوار پێ ڕاوەستاوە، یەکێک لە دیارترین دیمەنەکانی دیاربەکرە. ئەم ناساندنە منارەکە، مزگەوتەکەی و ئەفسانەکانی دەخاتە بەر باس.
خاڵە سەرەکییەکان
• منارەی چوارپێ لەسەر چوار ستوونی بەردین لە دیاربەکری کۆن ڕاوەستاوە.
• هی مزگەوتی شێخ مەطەر (موتەهەر)ە.
• بۆ نزیکەی ساڵی 1500 لەژێر حوکمی ئاققۆیونلوو دەگەڕێتەوە.
• لە باوەڕی خەڵکدا چوار ستوونەکەی بە مەزهەبەکانی ئیسلامی سوننەوە دەبەسترێنەوە.
• نیشانەیەکی بێهاوتا و دیاری بەشی کۆنی شوورەدارەکەی شارەکەیە.
زانیارییە خێراکان
ناو: منارەی چوارپێ (دۆرت ئایاکلی مینارە)
بە کوردی: مینارەیا چارلینگ
مزگەوت: مزگەوتی شێخ مەطەر (موتەهەر)
وڵات / ناوچە: تورکیا (باکوور)
شار: دیاربەکر (ئامەد)
دروستکردن: نزیکەی 1500
تایبەتمەندیی بێهاوتا: لەسەر چوار ستوونی بەردین بەرز کراوەتەوە
شوێن: بەشی کۆنی شوورەدارەکەی سوور
ناوەڕۆک
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
منارەکە لە کوێیە؟
منارەی چوارپێ لە دڵی بەشی کۆنی شوورەدارەکەی شاری دیاربەکر ڕاوەستاوە — ناوچەی سوور — نە زۆر دوور لە دوو شەقامە تەوەرە سەرەکییەکەی شارەکە و نزیک یادگارە مەزنەکانی تری، لەوانە مزگەوتی گەورەی دیاربەکر؛ هەموویان لەنێو شوورە بەناوبانگەکانی دیاربەکردان. لە تەنیشت مزگەوتی شێخ مەطەر هەڵدەکشێت، نزیک کڵێسا کۆنەکانی کۆمەڵگە مەسیحییەکەی شارەکە، لە گەڕەکێکدا کە تایبەتمەندیی فرەئایینیی ئامەد بەرجەستە دەکات.
منارەیەک لەسەر چوار پێ
ئەوەی ئەم منارەیە بێهاوتا دەکات بناغەکەیە: بەجێی ئەوەی لە زەوی یان لە جەستەی مزگەوتەکەوە هەڵبکشێت، بە جیا ڕاوەستاوە و لەسەر چوار ستوونی بەردینی کورت و ئەستوور بەرز کراوەتەوە؛ لە خوارەوەی بۆشاییەکی کراوە هەیە کە کەسێک دەتوانێت بە ناویدا بڕوات. لە سەر ئەم بناغە چوارپێیە نائاساییەوە بورجێکی چوارگۆشە هەڵدەکشێت و پاشان جەستەیەکی باریکتر کە سەرپۆشێکی مەخرووتی لەسەرە. هیچ منارەیەکی تری ناوچەکە تەواو بە ئەم شێوەیە دروست نەکراوە و دیمەنی بورجەکە لەسەر چوار پێیەکەی وای کردووە ببێت بە یەکێک لەو یادگارەکانی بەشی کۆنی شارەکە کە زۆرترین وێنەیان دەگیرێت و بە ئاسانی دەناسرێنەوە.
مزگەوتی شێخ مەطەر
منارەکە هی مزگەوتی شێخ مەطەرە کە هەروەها بە مزگەوتی شێخ موتەهەر ناو دەبرێت؛ ناوەکەی لە پیاوێکی پیرۆز وەرگرتووە کە باوەڕ وایە لەنێو زەوییەکانی مزگەوتەکەدا نێژراوە. نووسینێکی هەڵکەندراو لەسەر منارەکە بەروارەکەی بۆ نزیکەی ساڵی 1500، لە سەردەمی قاسم، حوکمڕانی ئاققۆیونلوو، دەگەڕێنێتەوە؛ بۆیە هەندێک جار مزگەوتەکە بە ناوی ئەویشەوە ناو دەبرێت. هۆڵی نوێژکردن بینایەکی گومبەزداری جۆرە کلاسیکییەکەی ناوچەکەیە، بەڵام منارە جیاکەوتووەکەی تەنیشتییە کە هەمیشە چاو ڕادەکێشێت و ناوبانگی مزگەوتەکەی بە سەرانسەری شارەکە و دەرەوەی گەیاندووە.
ئەفسانە و واتا
بە دەوری چوار ستوونەکەی منارەکەدا بە درێژایی سەدەکان واتا و ئەفسانە کۆ بووەتەوە. نەریتی ناوخۆیی دەڵێت هێمای چوار مەزهەبە مەزنەکانی ئیسلامی سوننەن کە بە یەکگرتوویی پێکەوە ڕاوەستاون؛ باوەڕێکی بەربڵاویش دەڵێت ئەوانەی لە کاتی خواستنی ئاواتێکدا ژمارەیەکی دیاریکراو جار لە ژێر ستوونەکانەوە تێدەپەڕن، ئاواتەکەیان بەدی دێت. منارەکە کە نزیک کڵێسا کۆنەکانی شارەکە ڕاوەستاوە، هەروەها وەک هێمای پێکەوەژیانی کۆمەڵگە زۆرەکانی دیاربەکر باس دەکرێت. ئەم جۆرە چیرۆکانە یادگارەکەیان بە قووڵی بە ژیان و ناسنامەی شارەکەوە بەستووەتەوە.
منارەکە لە ئەمڕۆدا
منارەکە لە کێشەکانی سەردەمی دواییدا بێ زیان نەماوەتەوە: ستوونەکانی لەو پێکدادانانەدا زیانیان پێ گەیشت کە لە کۆتایی 2015 بەشی کۆنی شارەکەیان گرتەوە؛ زیانێک کە دانیشتووانی دیاربەکر بە قووڵی هەستیان پێ کرد و لەو کاتەوە کاری نۆژەنکردنەوە بۆ چاککردنەوەی کراوە. سەرەڕای ئەمە، منارەی چوارپێ هێشتا هێمایەکی بەهاداری ئامەدە؛ سەردانکەران ڕادەکێشێت کە بۆ بینینی شێوە نائاساییەکەی و ڕۆیشتن لە ژێر ستوونەکانیەوە دێن. لە دڵی بەشی کۆنی شارەکە لەسەر چوار پێیەکەی ڕاوەستاوە و وەک یەکێک لە دیارترین و خۆشەویستترین یادگارەکانی شارە مەزنەکەی ناوچەی کوردی لەسەر دیجلە دەمێنێتەوە.
هێڵی کات
نزیکەی 1500 — منارەکە لە تەنیشت مزگەوتی شێخ مەطەر لەژێر حوکمی ئاققۆیونلوودا دروست کراوە.
بە درێژایی سەدەکان — دەبێت بە نیشانەیەکی خۆشەویست کە ئەفسانە ناوخۆییەکان دەوریان داوە.
1960 — مزگەوتەکە نۆژەن دەکرێتەوە.
2015 — ستوونەکانی منارەکە لە پێکدادانەکانی بەشی کۆنی شارەکەدا زیانیان پێ دەگات.
ئەمڕۆ — نۆژەن کراوەتەوە و بەهادارە و هێشتا هێمای ئامەدی کۆنە.
پرسیارە باوەکان
منارەی چوارپێ چییە؟
منارەیەکی بێهاوتایە لە دیاربەکری کۆن کە بە جیا لەسەر چوار ستوونی بەردین ڕاوەستاوە، هی مزگەوتی شێخ مەطەرە و بۆ نزیکەی ساڵی 1500 دەگەڕێتەوە.
لە کوێیە؟
لە بەشی کۆنی شوورەدارەکەی شاری دیاربەکر (سوور) لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا ڕاوەستاوە، نزیک شەقامە سەرەکییەکان و یادگارە مەزنەکانی تری شارەکە.
بۆچی چوار پێی هەیە؟
منارەکە لەسەر چوار ستوونی بەردین بەرز کراوەتەوە؛ نەریتی ناوخۆیی بە چوار مەزهەبەکەی ئیسلامی سوننەوە دەیانبەستێتەوە و باوەڕێکی بەربڵاو ئاواتخواستن لە کاتی تێپەڕین لە ژێریانەوە دەگرێتەوە.
منارەکە زیانی پێ گەیشتووە؟
بەڵێ. ستوونەکانی لە پێکدادانەکانی بەشی کۆنی شارەکە لە کۆتایی 2015 زیانیان پێ گەیشت و لەو کاتەوە کاری نۆژەنکردنەوە بۆ چاککردنەوەی ئەم یادگارە بەهادارە کراوە.
کەسایەتی، شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان
ئاققۆیونلوو · بەشی کۆنی شاری سوور · منارەکانی ناوچەکە · دیاربەکر · مزگەوتی گەورەی دیاربەکر · شوورەکانی دیاربەکر.