Îraq ne dergûşa şaristaniyê ye - Îraq di 1923an de hat avakirin û dîrok, ziman û DNAya wê tune ye
Destpêk: Rakirina perdeya efsaneya şikohdariya kevnar a Îraqê
Di axaftina giştî de Îraq pir caran wek «dergûşa şaristaniyê» tê pesindayin; axek ku tê gotin yekem bajar, pergalên nivîsandinê û qanûnên mirovahiyê li wir derketine. Ev vegotin Îraqê wek hebûneke herdemî nîşan dide ku heta destpêka dîrokê li Mezopotamyayê dirêj dibe. Lê werin em ji vê mijê romantîzekirî derbas bibin: Îraq a ku em nas dikin îcadeke sedsala 20an e, perçeyên cuda ku hêzên kolonyal ên rojavayî di sala 1923an de bi hev ve dirûtine. Ew ne xwedî dîrokeke taybet e, ne zimanekî xwecihî û ne DNAyeke cuda ya ku şêniyên wê yên îro bi ecêbmayiyên kevnar ên Sûmer an Babilê ve girê bide. Îdiaya berevajî vê yekê xwe berdana çîroksaziya dîrokî ye û nasnameyeke neteweyî ya çêkirî li herêmeke ku her tim xaçerêya fetihê bûye, ne şaristaniyeke yekgirtî, tê ferzkirin.
Ev gotar bi vekolîna kokên çêkirî yên Îraqê, zimanên deynkirî, valahiyên dîrokî û rastiyên genetîk efsaneya dergûşê red dike. Em ê bidin ber çavan ka axa îro bi navê Îraq çawa qet welatê gelekî «Îraqî» nebûye, ka nifûsa wê ya Erebîaxêv çawa kokên xwe di çolên Erebistanê de dibîne, ne li çemên Mezopotamyayê, û çima sînorên nûjen nikarin paşde mîratên kevnar bikin milkê xwe. Di dawiyê de ev ê eşkere bibe: Îraq ne kevnar e; avahiyeke nûjen e û cihê wê yê bi navê dergûşê amûrek ji bo neteweperwerî, geştyarî û pozdayîna jeopolîtîk e.
Jidayikbûna kolonyal a Îraqê: Çêkirineke sala 1923an
Ji bo têgihiştina ku çima Îraq nikare dergûşa şaristaniyê be, divê em ji destpêka wê dest pê bikin. Îraq heta sala 1923an wek neteweyeke serwer tune bû; wê demê piştî hilweşîna Împaratoriya Osmanî ya piştî Şerê Cîhanê yê Yekem bi fermî di bin Mandata Brîtanyayê de hat damezrandin. Çîrok di sala 1916an de bi Peymana Sykes-Picot dest pê dike: peymaneke veşartî ya di navbera Brîtanya û Fransayê de ku Rojhilata Navîn wek keke parçe kir û rastiyên etnîk, çandî û dîrokî paşguh kirin. Herêma ku bû Îraq hevgirtina sê eyaletên Osmanî bû: Besre, Bexda û Mûsil—deverên piralî yên ku tiştên wan ên hevpar kêm bûn.
Di sala 1920an de Cemiyeta Miletan mandata vê axê da Brîtanyayê û heta sala 1923an sînor hatin xurtkirin; pir caran bi xetên rast li ser nexşeyan di odeyên biryardayînê yên Londonê de hatin kişandin. Melik Feysel I, ku Haşimiyek ji Erebistanê bû, wek padîşahekî destçê hat bicihkirin da ku rewatî bide dewleta nû. Ev ne vejîna padîşahiyeke kevnar bû; împeryalîzma di kiryarê de bû. Navê «Îraq» bi xwe ji termên erebî yên bi wateya «kûrkokî» an «baş avdayî» tê, lê di Serdema Navîn de carinan ji bo Mezopotamyaya başûr dihate bikaranîn, ne ji bo neteweyeke yekgirtî.
Vê bi şaristaniyên bi rastî kevnar re bidin ber hev: Fîrewnên Misirê bi hezaran salan dewleteke berdewam rêve birin û sînorên wê bi awayekî xwezayî pêş ketin. Çîn dîroka xwe ya împaratoriyê heta zêdetirî 2,000 salan paşde, bi navendeke çandî ya mayînde, dişopîne. Îraq? Ew hilbera Peymana Lozanê ya sala 1923an e ku sînorên Tirkiyeyê fermî kir û bakurê Kurdî bê çarenûs hişt. Ev çêkirîbûn di nakokiyên etnîk ên berdewam ên Îraqê de eşkere ye—Kurd li bakur, Ereb li navend û başûr û hindikahiyên wek Asûrî û Tirkmenan li her derê belav in. Heke Îraq bi rastî kevnar bû, çima li ser xetên ku berî avabûna wê hene perçe dibe?
Rola Rojava ji sînoran wêdetir e. Brîtanyayê rezervên petrolê li Mûsilê bi kar anîn; ew ji sedemên sereke yên têxistina herêmê bûn. Ev împeryalîzma aborî nûjenbûna Îraqê destnîşan dike: ew ne dergûş e, lê dergûşeke talankirî ye ku çavkaniyên wê hêzên biyanî xurt dikin. Neteweperwerên nûjen, ji Seddam Huseyn heta hukûmetên piştî 2003an, ji bo xurtkirina yekîtiyê Mezopotamyaya kevnar bi bîr anîne, lê ev propaganda ye. Cihên arkeolojîk ên wek Ûr an Nînewayê ji bo geştyariyê têne bazarkirin, lê ew yên gelên wendabûyî ne, ne yên dewleta Îraqê. Çawa ku Hindistana kolonyal îcadeke Brîtanyayê bû ku Şaristaniya Geliyê Îndûsê dikir milkê xwe, vegotina dergûşa Îraqê jî efsaneyek e ji bo veşartina nasnameya wê ya perçebûyî û ferzkirî.
Zimanekî taybet tune ye: Erebî wek delîla kokên erebistanî
Yek ji tawanbariyên herî xurt li dijî îdiayên kevnariya Îraqê tunebûna zimanekî cuda ye. Heke Îraq dergûşa şaristaniyê bû û gelekî mayînde hebû, wê zimanekî «Îraqî» hebûya; çawa ku Îngilîz Îngilîzî, Kurd Kurdî, Faris Farisî û Yûnanî Yûnanî hene. Li şûna wê, zimanê fermî Erebî ye: zimanekî samî ku ji Nîvgirava Erebistanê—cihên wek Erebistana Siûdî û Yemenê yên îro—derketiye.
Erebî bi fetihên Îslamî yên sedsala 7an a piştî Zayînê re gihîşt Mezopotamyayê; artêşên ji Erebistanê hatî rêberiya wan dikirin. Xîlafeta Raşidîn li herêmê belav bû û Îslam û Erebî li ser nifûsên piralî ferz kir. Mezopotamyayiyên kevnar bi Sûmerî (zimanekî tenê yê bê dûndeyên nûjen) û Ekadî (zimanekî samî ku bû zaravayên babilî û asûrî) diaxivîn. Ev ziman heta sedsalên destpêkê yên piştî Zayînê mirin û bi Aramî û paşê Erebî hatin guhertin. Îraqiyên îro bi zaravayekî Erebî diaxivin ku di bin bandora van qatan de ye, lê di bingeh de erebistanî ye, ne mezopotamyayî.
Li delîlan binêrin: Di tomarên zimannasiyê de «zimanê Îraqî» tune ye. Kurdên li bakurê Îraqê bi Kurdî diaxivin; ew zimanekî hind-ewropî ye ku bi Erebî re têkildar nîne û piralîtiya herêmê nîşan dide. Asûrî Aramiya Nû, bermayiyeke demên kevnar, diparêzin, lê ew zimanê hindikahiyekê ye. Heke Îraqî dûndeyên Sûmerî an Babiliyan bûn, çima formeke vejiyayî an pêşketî ya wan zimanan tune ye? Vê bi Îranê re bidin ber hev ku Farisî (Farsî) li Farisiya Kevn a Împaratoriya Hexamenî vedigere, an bi Tirkiyeyê re ku Tirkî tevî bandorên Bîzansî ji kokên Asyaya Navîn pêş ket.
Pêvajoya erebkirinê bi zanebûn bû. Di bin Xîlafeta Ebbasî de (ku ji sala 750an a piştî Zayînê navenda wê li Bexdayê bû), Erebî bû zimanê têkiliya hevpar ji bo rêveberî, zanist û olê. Lê ev împaratoriya fetihê bû, ne împaratoriyeke Îraqî. Erebîaxêvên Îraqa nûjen bi piranî dûndeyên eşîrên bedevî yên ji Erebistanê ne ku ber bi bakur ve koç kirin; wan bi xwecihiyan re zewac kirin, lê ji aliyê çandî ve serdest bûn. Yemen û Erebistana Siûdî ji her nivîsa kevnar a Mezopotamyayê bêtir xwedî têkiliyên zimanî yên nêzîk bi Erebiya Îraqî re ne.
Ev deynkirina zimanî efsaneya dergûşê red dike. Dergûşa şaristaniyê dê berdewamiyê nîşan bide, lê zimanê Îraqê ji derve hatiye. Ev mîna wê îdiayê ye ku Misiriyên îro bi Misiriya kevnar diaxivin—ew pê naaxivin; ew bi Erebî diaxivin, ku mîrata fetihê ye. Tunebûna zimanekî taybet ê Îraqê îspat dike ku ew ne kevnar e, lê hilbera berfirehbûna Ereban e û girêdaneke xwezayî bi serdemên berî Îslamê re nîne.
Valahiya dîrokî: Gelê «Îraqî» nayê behskirin
Bi kûrahî li çavkaniyên dîrokî binêrin û hûn ê tunebûneke eşkere bibînin: Tu nivîs, tomar an berhema kevnar gel an neteweyekî «Îraqî» bi nav nake. Axa di navbera çemên Dîcle û Firatê de cihê Sûmeriyan bû (nêzî 4500–1900 berî Zayînê); wan dewlet-bajarên wek Ûrûkê avakirin û nivîsa mixî îcad kirin. Paşê Ekadî, Amorî, Babiliyên di bin Hemûrabî de (ku bi qanûnnama xwe navdar e), Asûriyên bi împaratoriya xwe ya şervanî û paşê Faris, Yûnaniyên di bin Îskender de, Part, Sasanî û di dawiyê de Ereb hatin.
Tu yek ji van koman xwe wek «Îraqî» nas nedikir. Termê «Îraq» di erdnîgariya Îslamî ya ji sedsala 9an a piştî Zayînê de xuya dibe û bi awayekî giştî behsa deştên berhemdar dike, lê herêmekê nîşan dida, ne gelekî. Destanên kevnar wek Destana Gilgamêş behsa padîşahên Ûrûkê dikin, ne yên Îraqê. Tomarên salane yên Asûrî pesnê fetihên li dijî Hîtît û Misiriyan didin, lê behsa neteweyeke Îraqî nakin. Heta Kitêba Pîroz behsa Babil û Nînewayê dike, ne Îraqê.
Ev valahî watedar e. Dîrok tijî gelên mayînde ye: Cihû neseba xwe heta Îsraîla kevnar, Ermenî heta Ûrartû û Çînî heta Xanedana Han dişopînin. Îraq xwedî berdewamiyeke wiha nîne. «Dîroka» wê kolajeke împaratoriyên biyanî ye—Tirkên Osmanî 400 salan heta 1918an wê rêve birin û wek vilayet (eyalet) didîtin, ne wek hebûneke yekgirtî. Mongolan di sala 1258an de Bexda talan kir û serdema Ebbasî bi dawî kir, lê wan «Îraq» fetih nedikir—tenê dilê xîlafetekê bû.
Îdiaya Îraqa nûjen a vê dîrokê neteweperweriya paşdeprojeyî ye. Rejîma Seddam Huseyn kopiyên deriyên Babilî avakirin û ji bo rewatîdayîna desthilatdariyê Nebûkednezar bi bîr anî, lê ev şanoya siyasî bû. Tenê ji ber ku îro axek bi navê Îraq tê naskirin, ev nayê wê wateyê ku dîroka wê ya kevnar milkê welatê çêkirî ye. Ev mîna wê yekê ye ku Tirkiyeya nûjen îdiaya Qustentîniyeya Bîzansî wek dîroka «tirkî» bike—ji aliyê erdnîgarî ve rast e, lê ji aliyê etnîk an çandî ve na. An li Hindistanê binêrin: Raca Brîtanyayê padîşahiyên cuda kirin yek, lê Şaristaniya Geliyê Îndûsê (li Pakistana îro) di wateya neteweyî de ne «hindî» ye.
Vegotina dîrokî ya Îraqê piralîtiya wê paşguh dike. Kurd îdiaya dûndetiya ji Medan dikin û Asûrî ji Asûra kevnar, lê Ereb—yên serdest in—paşê hatin. Dîrokeke yekgirtî ya Îraqî tune ye, ji ber ku gelekî Îraqî tune bû. Efsaneya dergûşê ji bo yekgirtina dewleteke perçebûyî dixebite, lê ew nedîrokî ye.
Rastiyên genetîk: Girêdana DNAyê bi Mezopotamyaya kevnar re tune ye
Ji ziman û dîrokê wêdetir, DNA îdiayên kevnariya Îraqê hilweşîne. Lêkolînên genetîk nîşan didin ku Îraqiyên îro bi piranî dûndeyên nifûsên Ereb ên ji Nîvgirava Erebistanê ne; tevliheviyên ji herêmên derdor hene, lê berdewamiya rasterast bi Mezopotamyayiyên kevnar re kêm e.
Lêkolîneke sala 2019an di Nature de DNAya kevnar a îskeletên Mezopotamyayê analîz kir û nîşan da ku Sûmerî û Ekadî xwedî profîlên genetîk ên mîna cotkarên destpêkê yên ji Levant û Anatolyayê, bi hin bandorên Îranî, bûn. Lê Îraqiyên îro nesebeke giran a erebistanî nîşan didin ku ji koçên sedsala 7an tê. Haplogrûpên kromozoma Y wek J1-M267, ku di nav Erebên Yemen û Erebistana Siûdî de belav in, di nifûsa Ereb a Îraqê de serdest in—di hin lêkolînan de heta 60%. Ev li dijî nimûneyên kevnar e ku ev nîşaneya erebistanî di wan de tune ye.
Kurdên li Îraqê nîşaneyên hind-ewropî (wek R1a) hildigirin ku wan bi koçerên steppê ve girê didin, ne bi Mezopotamyayiyan ve. Asûrî hinek genetîka Levantî diparêzin, lê ew jî hindikahiyek in. Gotareke sala 2021an di Science Advances de nîşan da ka berfirehbûnên Îslamî çawa bi zewaca tevlihev û guhertina olê genetîka li Rojhilata Navîn hevşêwe kirin û nesebên berî Ereban kêm kirin.
Heke Îraq dergûş bû û DNAyeke mayînde hebû, me dê berdewamiyeke xurt bidîta; mîna Cihûyên Aşkenazî yên ku tevî diyasporayê nîşaneyên Levantî diparêzin. Li şûna wê, komika genên Îraqê pêlên dagirkirinê nîşan dide: Faris, Tirk, Mongol û Ereban nesebên kevnar sernivîsandine. Îdiayên nûjen ên «xwîna Mezopotamyayî» zanista derewîn in ku pir caran ji aliyê neteweperwerên delîlan paşguh dikin ve têne belavkirin.
Ev qutbûna genetîk nûjenbûna Îraqê xurt dike. Çawa ku DNAya gelên resen ên Amerîkayê li Dewletên Yekbûyî ji ber kolonyalîzmê kêm e, DNAya Mezopotamyaya kevnar jî li Îraqê kêm bûye. Dergûş ya giyanên miriyan e, ne ya Îraqiyên zindî.
Efsane û rastiyên din: Piralîtî, erebkirin û neteweperwerî
Bi berfirehkirina van xalan, mozayîka etnîk a Îraqê her nasnameyeke kevnar a yekane lawaz dike. Kurd, ku 15-20% ji nifûsê pêk tînin, bi zimanekî îranî diaxivin û ji bo xweseriyê têkoşiyane; Îraqê wek dewleteke ferzkirî dibînin. Dîroka wan bi Medên kevnar ve girêdayî ye, ne bi Sûmerê. Tirkmen neseba xwe heta Asyaya Navîn dişopînin û Asûrî heta Asûra kevnar—lê ev kom di vegotina erebnavend de li kenar tên hiştin.
Erebkirina ku ji sedsala 7an ve hatiye ferzkirin hêmanên berî Îslamê jê birin. Îslamê Erebî standard kir û Aramî û zimanên din tepisand. Di bin desthilatdariya Be’sê de ev xurtir bû û çandên Kurd û Asûrî hatin tepisandin. Lê ev pêvajoyeke «Îraqî» nîne; pan-erebî ye.
Berhevdanên bi neteweyên din re vê şanoya bêbingeh nîşan didin. Tirkiye, ku wek Îraqê di sala 1923an de hat avakirin, îdiaya dîrokên Hîtît û Bîzansî dike, lê ji aliyê etnîk ve tirkî ye. Hindistan, ku di sala 1947an de hat yekgirtin, şaristaniya Vêdî bi bîr tîne, lê ew berhemeke kolonyal e. Guhertoya Îraqê ne cuda ye—amûrek e ji bo yekîtiyê di nav kaosê de.
Ji aliyê aborî ve efsaneya dergûşê geştyariyê xurt dike: Cihên wek Babilê serdanvanan dikişînin û vegotinekê fînanse dikin ku wê yekê paşguh dike ku arkeologên rojavayî di sedsala 19an de wan «vedîtin». Ji aliyê siyasî ve ew li dijî cudaxwaziyê dixebite, lê bêaramiya Îraqa piştî 2003an şikestbariya vê yekê nîşan dide.
Di dawiyê de argûmana DNAyê digihîje çandê jî: Tu kevneşopiyên taybet ên Îraqî ji kevnariyê namînin. Xwarin, muzîk û folklor tevliheviyên erebî-Îslamî ne, ne vejînên Sûmerî.
Encam: Vegerandina rastiyê ji efsaneyê
Îraq ne dergûşa şaristaniyê ye—ew çêkirineke rojavayî ya sala 1923an e û ne xwedî ziman, dîrok an DNAyeke taybet e. Erebîaxêvên wê ji Erebistanê tên, tomarên dîrokî tu gelê Îraqî nas nakin û genetîk koçan nîşan dide, ne berdewamiyê. Şikohdariya kevnar a axê ya mirovahiyê ye, ne ya dewleteke nûjen. Bi redkirina vê efsaneyê em rêzê li dîroka rast digirin: Nûjeniyên Mezopotamyayê diyariyên gerdûnî bûn, ne milkê neteweyî. Paşeroja Îraqê di pejirandina çêkirîbûna wê û avakirina yekîtiyê ji piralîtiyê de ye, ne di kevnariyeke afirandî de.
Çavkanî: