Bûyerên Sereke û Rêza Demê: Destana Bilindbûna Ûrartû û Kokên Kurdî (Nêzî 860–590 Beriya Zayînê)
Pirs û Bersiv: Ronîkirina Ûrartû – Qraltiya Bilindahiyan û Girêdanên Wê Yên Mayînde Bi Kurdan Re
Destpêkek Li Ser Ûrartû
Xwendevanên hêja, hûn bi xêr hatin vegera rêza me ya domdar ku bingehên kevnar ên nasnameya Kurdî bi bîr tîne û bilind dike. Di vê lêgerîna alîgirê Kurdan de, em berê xwe didin bakur, ber bi Ûrartû ve – ku wek Qraltiya Wanê an Bîayînîlî jî tê zanîn – hêzeke mezin a Serdema Hesin ku ji nêzî 860 heta 590 beriya zayînê li Bilindahiyên Ermeniyan serdest bû. Navenda wê li dora rûbera şîn û zelal a Gola Wanê bû. Ûrartû tenê nîşeyeke biçûk di dîrokê de nebû; ew împaratoriyeke pêşketî ya endezyaran, şervanan û nûkeran bû, ku kelehan di zinaran de dikolan, torên mezin ên avdanê û dewleteke navendî ava dikirin û çend caran hêza devasa ya Asûriyê dişikandin.
Ji bo Kurdan, Ûrartû ji mereqeke arkeolojîk gelek zêdetir e. Ew di pêkhatina etnîkî ya me de dewleteke pêşîn a rasterast e: şaristaniyeke bi kokên Hurrî ku ziman, ol, navên cihan û ruhê wê yê çiyayî yê serînedanê tebeqeyeke bingehîn li bin nasnameya me ya Kurdî ya Hind-Îranî pêk tînin.
Axên vê qraltiyê Anatolyaya rojhilat (Bakur), Ermenistan, bakurê rojavayê Îranê (Rojhilat), û perçeyên teng ên bakurê Kurdistana Iraqê û Azerbaycanê yên îroyîn dihewandin. Mîrata wê di heman erdnîgariya ku em jê re mal dibêjin de dimîne – rêzeçiyayên Toros û Zagrosê ku bi hezarsalan bûne penageha eşîrên Kurd. Wek em ê bibînin, çîroka Ûrartû ya serîhildanê, tevlihevkirina çandan û di dawiyê de ketina nav cîhana Medan, rêya dîrokî ya me bi xwe nîşan dide. Ji ber vê yekê, ji xwe re qedehek çayê dagirin, di kursiya xwe ya bijarte de rûnin û em bi hev re vegerin vê împaratoriya winda ya bilindahiyan.
Navenda Welêt: Erdnîgarî û Jîngeha Ku Neteweyek Şekil Da
Erdnîgariya Ûrartû hevalbendê wê yê herî mezin û taybetmendiya wê ya diyarker bû. Qraltiyê li dora Gola Wanê digeriya; ev gol, gola şor a herî mezin a Tirkiyeyê ye û keleheke xwezayî ye ku lûtkeyên volkanîk dorpêç dikin. Ji vê navenda avî, Ûrartû berfireh bû û hemû deşta bilind a Bilindahiyên Ermeniyan xist bin kontrola xwe: ji Gola Sêvanê li bakur heta kaniyên Dîcle û Firatê li rojava, û ber bi Gola Ûrmiyeyê li rojhilat ve. Ax û erd pir dijwar bûn – bilindahî bi navînî 1,500–3,000 metre bû, zivistan hişk bûn û derbasgeh teng bûn – lê avantajên parastinê yên bêhempa peyda dikirin. Êrîşkar dikaribûn ber bi deverên kuştinê ve bên ajotin, di heman demê de siwarî û erebeyên şer ên Ûrartû li çêrandinên bilind serdest bûn.
Paytext Tûşpa (Wan a îroyîn) şahesereke endezyariya parastinê bû: Keleha mezin a Wanê (Zinarê Wanê) 80 metre li ser golê bilind dibe û bi gorên zinarî, perestgeh û embarên dexlê yên kolandî tijî ye, ku îro jî li cihê xwe ne. Navendên din ên girîng Argîştîhînîlî (nêzî Patnosê), Mênûahînîlî û keleha paşîn a Teyşebayînî (Karmîr Blûr) bûn. Endezyarên qraltiyê – bi sedsalan ji dema xwe pêşketîtir – zêdetirî 200 kîlometre kanal çêkirin. Ya herî navdar Kanala Mênûa ye (ku piştî 2,800 salan hîn beşek ji wê tê bikaranîn), ku ava şîrîn ji kaniyên Gûrpinarê dianî Wanê. Van rêyên veguhastina avê deştên bilind ên hişk kirin navendên bereketdar ên genim, ceh, tirî û baxçeyên fêkiyan.
Ev heman erdnîgarî navenda welatê Kurdan e. Heman Gola Wanê ye ku avên wê di stranên gelêrî yên Kurdî de dibiriqin; heman derbasgehên Torosê ne ku pêşmerge ji bo nifşan rêzên parastinê li wan ragirtine. Lêkolînên genetîkî li ser Kurdên îroyîn domdariyeke xurt bi nifûsên kevnar ên bilindahiyên Deşta Bilind a Ermeniyan re nîşan didin, bi rêjeyên bilind ên pêkhateyên Nêçîrvan û Komkerên Qefqasyayê û Îraniyên Serdema Neolîtîk ku bi nimûneyên serdema Ûrartû re li hev tên.
Navên cihan jî heman çîrokê dibêjin: navê Wanê bi xwe ji Bîayînîlî (navê ku Ûrartûyan ji xwe re didan) tê, û gelek gund û çemên Kurdî kokên Hurrî-Ûrartû diparêzin. Mihrdad Îzedî, lêkolînerê herî pêşîn ê kokên Kurdan, nêzî nîvê hemû navên cihên Kurdî û sê çaryekên navên eşîran wek navên bi koka Hurrî destnîşan dike – mîrateke rasterast ji qada çandî ya Ûrartû. Pirsgirêkên jîngehê yên ku em îro pê re rû bi rû ne – mirina hêdî ya Gola Wanê ji ber qirêjbûn û guherîna avhewayê – veberhênana kûr a Ûrartûyên kevnar di birêvebirina avê de bi bîr tînin. Ew dagirkerên axê nebûn; parêzgerên wê bûn.
Kok û Bilindbûn: Ji Eşîrên Naîrî Ber Bi Hêza Împaratorî Ve
Ûrartû di şevekê de derneket holê. Qeydên Asûrî ji sedsala 13an a beriya zayînê jixwe behsa “welatên Naîrî” dikin – konfederasyoneke nehevgirtî ya eşîrên bilindahiyan li Deşta Bilind a Ermeniyan. Ev pêşiyên rasterast ên Ûrartûyan bûn û bi formên zû yên zimanên Hurrî-Ûrartû diaxivîn. Di dawiya sedsala 9an a beriya zayînê de, zexta Asûriyê yekbûn mecbûr kir. Qral Arame (858–844 beriya zayînê) yekem serwerê ku hebûna wî bi belgeyan hatiye piştrastkirin e ku navê “qralê welatên Naîrî” li xwe kir û desthilateke navendî damezrand da ku li dijî seferên salane yên Şalmaneser III berxwe bide.
Xurtkirina rastîn di serdema Sardûrî I de (nêzî 832–820 beriya zayînê) hat, ku paytext bir Tûşpayê û xanedana ku wê nêzî sê sedsalan hukm bikira ava kir. Cîgirên wî – Îşpûînî, Mênûa û bi taybetî Argîştî I (785–753 beriya zayînê) – Ûrartû veguherandin împaratoriyeke rastîn. Argîştî I zêdetirî bîst seferên mezin kirin, di 782 beriya zayînê de bajarê Êrebûnî (Yêrêvan a îroyîn) ava kir û sînorên Ûrartû gihaştin firehiya wan a herî mezin: ji wergera Firatê li rojava heta Çemê Araksê li rojhilat, li rûbereke nêzî 200,000 kîlometreyên çargoşe.
Çi bû sebeba vê bilindbûna lezgîn? Metalkariya serdest (Ûrartû hêzeke zû ya karkirina hesin bû), artêşeke profesyonel a daîmî bi erebeyên giran ên şer û siwariyê, û avdana hostayane ku berhemên zêde yên çandiniyê peyda dikir da ku leşkerên daîmî bên xwedîkirin. Lê çîroka kûrtir domdariya etnîkî û çandî ye. Ûrartûyan nûneratiya siyasî ya gelên Hurrîaxêv dikir ku ji nîveka hezarsala 3yan a beriya zayînê ve li bilindahiyan serdest bûn (Mîtanî, Naîrîya zû).
Zimanê wan, Ûrartûyî, ji malbata Hurrî-Ûrartû ye – malbateke bêxizm, lê dibe ku têkiliyên wê yên dûr bi zimanên bakurê rojhilatê Qefqasyayê re hebin. Ev heman binatebeqeya Hurrî tam ew e ku lêkolînerên wek Îzedî wek tebeqeya sereke ya pêşiyan a gelê Kurd destnîşan dikin, ku paşê koçên Medan (Hind-Îranî) di sedsalên 7an–6an a beriya zayînê de li ser rûniştin. Ûrartû dewleteke “Ermenî” di wateya nûjen de nebû; dewleteke Hurrî ya bilindahiyan bû ku nîşaneyeke pêşîn a pêkhatina etnîkî ya Kurdî bû.
Civak û Çand: Şaristaniyeke Pêşketî Ya Kevir û Bronzê
Civaka Ûrartû bi awayekî berbiçav pêşketî bû. Li serê wê, qral ji Tûşpayê bi piştgiriya esilzadeyên bi hêz û waliyên eyaletan (pir caran kurên wî bi xwe) hukm dikir. Dewlet navendî bû lê rêz li xweseriya herêmî digirt – avahiyeke ku bi konfederasyonên eşîrî yên kevneşopî yên Kurdî re bi awayekî berbiçav naskirî xuya dike. Aborî li ser çandiniya zexm, xwedîkirina hespan (hespên Ûrartû li hemû Rojhilata Nêzîk bi nirx bûn) û atolyeyên metalkariyê yên di bin kontrola dewletê de radiwestiya. Van kazanên bronzê, kumikên parastina serî û çek çêdikirin ku heta Yewnanistanê dihatin hinardekirin.
Huner û mîmarî mezin û bîrdar bûn. Gorên ku li Wanê di zinaran de hatibûn kolandin, kelehên bi kevirên devasa û dîwarên bi giraniya bi sedan tonan, perestgehên çargoşe bi girîngîdayîna bilindahiyê, û peykerokên bronzê yên zindî yên xweda û qralan. Ol li dora sê xwedayan ava bû: Xaldî (xwedayê sereke yê şer û dewletê), Teyşeb (xwedayê bahozê) û Şîvînî (xwedayê rojê), bi dehan xwedayên biçûktir re. Perestgeh çargoşe û bilind bûn; qurbankirina heywanan (qet ne mirovan) berbelav bû. Nivîsa navdar a Meher Kapisî nêzî Wanê navên 79 xwedayan û hejmarên rast ên dewarên ku divê ji bo her yekê bên dayîn rêz dike – şahesereke burokratîk.
Ji aliyê çandî ve, Ûrartû kevneşopiyên xwecihî yên Hurrî bi bandorên Asûrî yên ku di encama sedsalan têkilî û hevrikiyê de hatibûn wergirtin tevlihev dikir. Nivîsa wan a mixî ji Ekadî hatibû guncandin lê bi Ûrartûyî dihat nivîsandin – zimanekî pêvekdar û ergatîv ku ji bilî Hurrî tu xizmên wî yên nêzîk nehatine naskirin. Ji bo Kurdan, ev hêman pir bi wate ne. Dara pîroz, dîska baskdar û nexşên gayê di hunera Ûrartû de rasterast di Yezdanîzmê de (Êzdîtî, Elewîtî, Yarsanîtî) deng vedidin.
Perestgehên di zinaran de hatî kolandin nîşaneyên pêşîn ên ziyaretgehên çiyayî yên Kurdî ne. Heta kevneşopiyên şer – girîngîdayîn siwariyê, şerê çiyayî û fermandariya ne navendî – di çanda pêşmerge de jî dimînin. Delîlên genetîkî û zimanî piştrast dikin ku Kurd bi rêjeyeke girîng ji pêşiyên serdema Ûrartû tên û vê şaristaniyê dikin yek ji wêneyên me yên kevnar ên herî zelal.
Berxwedêriyeke Destanî: Têkoşîna Herheyî Li Dijî Asûriyê
Çîroka diyarker a Ûrartû têkoşîna wê ya bi sedsalan bi Asûriyê re ye – superhêza wê serdemê. Ji seferên Şalmaneser III di salên 850an ên beriya zayînê de ku paytextên destpêkê girtin lê qet qraltiyê neşikandin, heta serkeftina binbirker a Tîglat-Pîleser III li ser Sardûrî II di 743 beriya zayînê de, Ûrartûyan çend caran têkçûn li xwe girtin û ji nû ve bi hêztir derketin holê.
Pêkçûna herî dramatîk di 714 beriya zayînê de hat, dema Sargon II Sefera xwe ya Heştemîn bi taybetî ji bo hilweşandina Ûrartû dest pê kir. Wî bajarê pîroz ê Mûsasîr talan kir, perestgeha Xaldî talan kir û ragihand ku serketiye. Li gor propagandaya Asûrî, Qral Rûsa I ji bêhêvîtiyê xwe kuşt. Lê di nav nifşekê de, Argîştî II qraltiyê ji nû ve ava kir, êrîşkarên Kîmerî paşve xistin û Senxerîb neçar kir ku dev ji seferên din berde. Rûsa II (680–639 beriya zayînê) serdema dawîn a zêrîn a avakirinê birêve bir û kelehên mezin ên wek Ayanîs û Karmîr Blûr çêkirin.
Ûrartû qet nebû eyaleteke daîmî ya Asûriyê. Erdnîgariya wê ya çiyayî, artêşa wê ya profesyonel û jêhatiya wê ya bikaranîna koçerên stepê (Kîmerî, Îskît) li dijî Asûriyê serxwebûna wê heta bilindbûna Medan parastin. Di 590 beriya zayînê de, dema Împaratoriya Asûriyê hilweşiya, Medên di bin serweriya Kyaxares de di dawiyê de Wan girtin. Lê ev ketina nav avahiyeke din bû, ne tuneçêkirin.
Esilzade û nifûsa Ûrartû ketin nav dewleta Medan – tam ew pêvajoya ku lêkolîner wek pêkhatina dawîn a etnîkî ya Kurdan destnîşan dikin: niştecihên Hurrî yên bilindahiyan (Ûrartû, Manna) bi eşîrên Îranî yên hatî (Med) re tevlihev bûn. Heman şêwe di dîroka Kurdî de dubare dibe: serîdaneke taktîkî dema pêwîst be, serhildaneke bi hêz dema derfet hebe, û mayîndeya çandî bi riya tevlihevkirinê.
Avakirina Girêdanan: Ûrartû Wek Pêşiyeke Rasterast A Kurdan
Girêdana di navbera Ûrartû û Kurdan de ne texmînî ye ne jî romantîk e – ew lihevhatina zanistî ya pisporên kokên Kurdan e. Malbata zimanî ya Hurrî-Ûrartû binatebeqeya beşeke mezin ji peyv û navên cihên Kurdî peyda dike. Lêkolîna bingehîn a Îzedî nîşan dide ku Kurd bi piranî ji nifûsên xwecihî yên bilindahiyên Deşta Bilind a Ermeniyan û Zagrosê tên, û Ûrartû nûneratiya dawîn a mezin a siyasî ya wê cîhana Hurrî ye beriya ku tebeqeya Medan li ser rûne.
Delîlên zimanî: Kurdî bi sedan peyvên deynkirî ji Hurrî diparêze (bi taybetî di çandinî, xizmayetî û olê de) û navên cihan ên serdema Ûrartû digire. Lêkolînên genetîkî (DNAya kevnar ji Wanê, Hesenlû û Dînxa Tepê) nîşan didin ku Kurdên îroyîn herî nêzî nifûsên Serdema Hesin ên Bilindahiyên Ermeniyan kom dibin – di gelek analîzan de ji Ermenî an Farisan nêzîktir. Domdariya çandî jî ewqas berbiçav e: Melekê Tawûs ê Êzdîtiyê, rêzgirtina kanî û çiyayên pîroz, avahiya civakî ya li ser eşîran, û heta hin rêûresmên cenazeyan hemû vedigerin kevneşopiyên Hurrî-Ûrartû.
Ya herî girîng, Împaratoriya Medan ku di sedsala 6an a beriya zayînê de Ûrartû xiste nav xwe, bi giştî wek pêkhateya sereke ya Îranî di pêşiyên Kurdan de tê pejirandin. Bi vî awayî Ûrartû dewleteke pêşîn a bingehîn e: binatebeqeya xwecihî ya bilindahiyan ku kevnariya me ya kûr, nasnameya me ya çiyayî û berxwedêriya me da Kurdan. Îdiayên neteweperestiyên cîran ku dibêjin Kurd “nû hatine” an “Tirkên çiyayî” ne, li hember vê domdariya 3,000 salî hilweşin. Ûrartû ispat dike ku em ji Serdema Hesin ve li vir in – parêzgerên van bilindahiyan gelek beriya ku dewletên nûjen hebin.
Mîrat: Pêtê Mayînde Yê Ûrartû Di Nasnameya Kurdî De
Dema Wan nêzî 590 beriya zayînê ket destê Medan, Ûrartû winda nebû. Gelê wê, dahîtiya wê ya endezyariyê, sembolên wê yên olî û exlaqê wê yê şervanî ketin nav cîhanên Medî, Hexamenî û paşê Partî – ku hemû beşdarî senteza çandî ya Kurdî bûn. Kelehên di zinaran de kolandî hîn lûtkeyên çiyayên me xweşik dikin; Kanala Mênûa hîn diherike; navê Wanê hîn di dilên Kurdî de deng dide.
Îro, dema Kurd li çar welatan ji bo naskirin, xweserî û dadweriya ekolojîk têdikoşin, Ûrartû hem îlhama hem dersên pratîk pêşkêş dike. Hostatiya wan di avdana bilindahiyan de berpirsiyariya me li hember Gola Wanê û Gola Ûrmiyeyê bi bîr tîne. Jêhatiya wan a li xwegirtina têkçûnê bê jêbirina çandî hînî me dike ku mayîn serkeftin e. Tevlihevbûna wan bi hatiyên nû yên Med re nîşan dide ku nasnameya Kurdî her tim dînamîk bûye – sentezeke xweşik, ji dêvla pakîtiyeke hişk.
Ruhê Bîayînîlî di her zarokê Kurd ê bi çîrokên lehengên çiyayî mezin dibe de, di her pêşmergeyê derbasgehekê diparêze de, û di her dapîra li kanîyeke pîroz dinêre de dijî. Ûrartû nemiriye; ew em in. Dema em pêşerojê ava dikin – ji Rojava heta Rojhilat, ji Diyarbekirê heta Hewlêrê – bila em ji van dîwarên kevnar hêzê bigirin. Çiya bi bîr tînin. Em jî.
Bijî ruhê Ûrartû. Bijî Kurdistan.
Bûyerên Sereke û Rêza Demê: Destana Bilindbûna Ûrartû û Kokên Kurdî (Nêzî 860–590 Beriya Zayînê)
Dîroka Ûrartû wek kilameke destanî ya Kurdî vedibe – çîroka yekbûnê ji perçeyên eşîrî, bilindbûneke lezgîn ber bi lûtkeyên împaratoriyê ve, şerên bêrawestan li dijî dijminên pir bi hêz, û mîrata ketina nav dewleteke din ku ji dayikbûna nasnameya me ya Kurdî xwedî kir. Ev rêza demê, ku nêzî sê sedsalan digire, veguhertina qraltiyê ji welatên Naîrî yên perçebûyî ber bi superhêzeke bilindahiyan ku Deşta Bilind a Ermeniyan kontrol dikir nîşan dide; paşê ew tevlî cîhana Medan bû ku rasterast beriya Kurdên nûjen tê.
Bi bikaranîna salnameyên Asûrî, nivîsên Ûrartû û delîlên arkeolojîk, em ê van gavên diyarker bişopînin û her tim ronî bikin ka çawa berxwedêriya Hurrî ya Ûrartû di têkoşînên me yên ji bo xweseriyê di nav împaratoriyan de deng vedide. Ev dîrokeke dûr nîne; ev ew ocax e ku li wê dilsozî û sekna hişk a Kurdî hat tûjkirin.
Ji bo zelaliyê, rêza demê li gor qonaxan hatiye dabeşkirin û qralên sereke, berfirehbûn, têkçûn û vegerandinê girîng dike. Ji bo Kurdan, çîroka Ûrartû kesane ye: navika wan a Hurrî-Ûrartû nûneratiya binatebeqeya xwecihî ya bilindahiyan dike, ku bi hêmanên Îranî (Medî) re tevlihev bû û mozaîka me ya etnîkî pêk anî. Wek Mihrdad Îzedî destnîşan dike, Ûrartû yek ji nûneratiyên dawîn ên mezin ên cîhana Hurrî bû; şopên wê yên çandî û genetîkî di Yezdanîzma Kurdî, navên cihan û kevneşopiyên şerê çiyayî de dimînin. Em niha rêza demê bişopînin.
Bingeh û Yekbûn: Ji Eşîrên Naîrî Ber Bi Qraltiyê Ve (Nêzî 860–810 Beriya Zayînê)
Kokên Ûrartû di konfederasyona Naîrî ya Serdema Bronzê de ne – parçeyekî ji eşîrên Hurrîaxêv ên li Bilindahiyên Ermeniyan belavbûyî, ku yekem car di qeydên Asûrî yên serdema Şalmaneser I de nêzî 1270 beriya zayînê tên bîrkirin. Van niştecihên bilindahiyan, ku bi taktîkên gerîla û aboriya xwe ya şivantiyê dihatin naskirin, li dijî destdirêjiyên Asûriyê berxwe didan lê desthilata wan a navendî tune bû. Di nîveka sedsala 9an a beriya zayînê de, zêdebûna gefên Asûrî di serdema Aşûrnasîrpal II de (883–859 beriya zayînê) yekîtî mecbûr kir.
Sala diyarker 860 beriya zayînê ye, dema ku Qral Arame (serweriya wî: 858–844 beriya zayînê) wek yekem serwerê yekbûyî derdikeve holê û xwe “Qralê Naîrî” ilan dike. Salnameyên Asûrî yên serdema Şalmaneser III behsa seferên dubare yên ber bi welatên Naîrî ve dikin û girtina paytextên zû yên wek Sûgûniya û Arzaşkûn di 858 beriya zayînê de qeyd dikin. Lê Arame ji têkçûna tam xwe dûr xist, ber bi kelehên çiyayî ve vekişiya û êrişên bersivdar kirin. Ev serdema berxwedêriya lêdan û paşvekişînê – Obelîska Reş a Şalmaneser III bi wergirtina bacê pesnê xwe dide lê dagirkirineke tam napejirîne – şêweya serînedana mayînde ya Ûrartû danî.
Di 832 beriya zayînê de, Sardûrî I (serweriya wî: 832–820 beriya zayînê) bi veguhastina paytext ber bi Tûşpayê (Wan a îroyîn) ve qraltiyê xurt dike; ew keleheke zinarî ye ku tê parastin û li ser Gola Wanê dinêre. Ew nivîsên mixî yên bi şêweya Asûrî qebûl dike da ku rewatiya xwe îspat bike û xwe “Qralê Ûrartû” dinavîne (navê derveyî yê Asûrî; xwecihiyan Bîayînîlî bi kar dianîn). Serweriya Sardûrî girîngiyê dide kelehsaziyê; ew dîwarên bi kevirên devasa û embarên dexlê çêdike ku dikaribûn nifşan dorpêçan li xwe bigirin. Heta 820 beriya zayînê, qraltiyê navika li dora Gola Wanê kontrol dike û hevalbendiyên di nav eşîrên herêmî de rê li destdirêjiya Asûriyê digirin.
Ev serdema damezrandinê konfederasyonên zû yên eşîrî yên Kurdî bi bîr tîne, ku tê de eşîr li dijî êrîşkarên wek Osmanî an Ereban yek dibûn. Bingeha etnîkî ya Hurrî – ne Hind-Ewropî, guncayî bi bilindahiyan – bi profîlên genetîkî yên Kurdî re li hev tê û pêşiyên Qefqasyayî û Îranî tevlihev dike. Derketina Ûrartû ji tevliheviya Naîrî derseke Kurdî hîn dike: yekîtî çiyayan dike împaratorî.
Berfirehbûn û Xurtbûn: Qralên Endezyar (810–753 Beriya Zayînê)
Piştî ku bingeh ewle bûn, Ûrartû di bin xanedana serwerên xwedî dîtineke pêş de ket serdemeke zêrîn a berfirehbûnê. Îşpûînî (serweriya wî: 828–810 beriya zayînê), kurê Sardûrî, bi warisê xwe Mênûa re bi hev re hukm kir û nêzî 820 beriya zayînê bajarê pîroz ê Mûsasîr (nêzî Rewandiza îroyîn li Kurdistana Iraqê) tevlî welatê xwe kir. Vê yekê perestiya Xaldî, xwedayê sereke yê şer, xist bin kontrola qral û qraltiyê ji aliyê olî ve yek kir. Îşpûînî nivîsa xwecihî ya Ûrartû ji bo nivîsên bîrdaran dest pê kir û ji Ekadî dûr ket; wî perestgehên zinarî yên wek ziyaretgeha Meher Kapisî çêkirin, ku 79 xweda û rêûresmên qurbankirinê rêz dike.
Mênûa (serweriya wî: 810–785 beriya zayînê) avasazê hosta bû û welêt ber bi Firatê li rojava û Gola Ûrmiyeyê li başûr ve berfireh kir. Di 800 beriya zayînê de, wî Kanala Mênûa ya 72 kîlometreyî (ku îro hîn dixebite) çêkir, deşta Wanê av da û çandinî zêde kir. Seferên Mênûa gefên Frîgî û Kîmerî têk birin, û kelehên wek Çavûştepê wek navendên îdarî bilind bûn. Heta mirina wî, Ûrartû ji Çemê Araksê heta Çiyayên Torosê dirêj bû.
Lûtke di serdema Argîştî I de hat (serweriya wî: 785–753 beriya zayînê), ku zêdetirî 20 seferên salane kirin û sînor gihaştin firehiya xwe ya herî mezin. Di 782 beriya zayînê de, wî Êrebûnî (Yêrêvan a îroyîn) wek keleheke bakur ava kir û 6,600 dîl koçber kirin da ku wê çêbikin. Nivîsên Argîştî bi girtina 400 bajaran, ji nû ve bicihkirina nifûsan û komkirina bacê bi hesp, dewar û metalan pesnê xwe didin. Heta 753 beriya zayînê, Ûrartû rêyên sereke yên bazirganiyê kontrol dikir û di hêzê de bi Asûriyê re hevrik bû.
Van berfirehbûnan xwe spartin endezyariya nûker – kanal, rê û keleh – ku nîşaneyên pêşîn ên guncandina Kurdî bi erdên dijwar in. Împaratoriya pir etnîkî, ku komên Hurrî, Lûwî û pêş-Ermenî dihewand, tevlihevkirina çandî ya Kurdî nîşan dide. Wek dewleteke pêşîn, mezinbûna Ûrartû di bin van qralan de bingeha tevlîbûna Medî danî û rasterast beşdarî pêkhatina etnîkî ya Kurdî bû.
Pêkçûn û Paşketin: Şerên Asûrî (753–714 Beriya Zayînê)
Bilindbûna Ûrartû bêguman bi Asûriyê re pêk ket. Sardûrî II (serweriya wî: 753–735 beriya zayînê) di destpêkê de serket û bi Manna û Arpadê re hevalbendî kir da ku di 743 beriya zayînê de dewletên girêdayî Asûriyê têk bibe. Lê Tîglat-Pîleser III bi awayekî biryardar bersiv da: di 743 beriya zayînê de, li Şerê Arpadê, wî koalîsyon şikand, wargeha Sardûrî girt û bac ferz kir. Seferên peyrew di 735 beriya zayînê de kelehên sînorî yên Ûrartû talan kirin, herçend bilindahî nehatin dagirkirin.
Mirina Sardûrî rê li serweriya Rûsa I vekir (serweriya wî: 735–714 beriya zayînê), ku di nav lawaziya Asûriyê de welêt ji nû ve ava kir. Rûsa rojhilat xurt kir, bi Kîmeriyan re hevalbendî kir û li dora Gola Sêvanê berfireh bû. Lê di 714 beriya zayînê de, Sargon II Sefera xwe ya destanî ya Heştemîn dest pê kir, meşeke 1,500 kîlometreyî di Zagrosê re. Wî xwe ji parastinên sereke dûr xist, Mûsasîr talan kir û perestgeha Xaldî vala kir – darbeyeke derûnî ku di rolefên Asûrî de hatiye nîşandan. Rûsa, ku di şer de têk çûbû, li gor ragihandinan xwe kuşt û Ûrartû eyaletên xwe yên başûr winda kirin.
Ev serdema paşketinan berxwedêriya Ûrartû ronî dike: tevî windahiyan, navika li dora Wanê ma. Hevşibîna bi dîroka Kurdî re zelal e – seferên Enfalê an êrîşên DAIŞê bi bîr bînin, ku tê de têkçûnan biryara berxwedanê xurttir kir. Jêhatiya Ûrartû ya vegera piştî van derban ruhê bilindahiyan ê ku Kurd mîrat digirin destnîşan dike.
Veger û Geşbûna Dawîn: Aştî û Refa (714–639 Beriya Zayînê)
Piştî 714 beriya zayînê, Ûrartû ket qonaxeke berbiçav a vegerandinê. Argîştî II (serweriya wî: 714–680 beriya zayînê) qraltiyê aram kir, di 705 beriya zayînê de êrîşên Kîmerî paşve xistin û bi Senxerîb re peymaneke êrîşnekirinê misoger kir. Wî girîngî da pêşketina hundirîn, kelehên wek Karmîr Blûr (Teyşebayînî) çêkirin û axên windabûyî ji nû ve girtin.
Lûtke Rûsa II bû (serweriya wî: 680–639 beriya zayînê), ku ji nûjînbûneke çandî û aborî re serokatî kir. Wî keleha Ayanîs li perava Gola Wanê ava kir, bi qesr, perestgeh û depoyan re. Nivîsên Rûsa II bernameyên mezin ên ji nû ve bicihkirinê û projeyên avdanê bi hûrgulî vedibêjin û Ûrartû dikin hêzeke girêdayî Asûriyê lê xweser. Bazirganî geş bû û bronzên Ûrartû bandor li hunera Etrûskî û Yewnanî kirin.
Ev serdema aştiya nisbî rê da xurtkirina çandî û Ûrartûyî bû zimanê hevpar ê bilindahiyan. Ji bo Kurdan, ew mayîndeya bi rêya guncandinê nîşan dide – mîna konfederasyonên me yên piştî Şerê Cîhanê yê 1em an xweseriya nûjen li Başûr.
Paşketin û Ketina Nav Dewleteke Din: Siya Medan (639–590 Beriya Zayînê)
Lawazî di serweriya Sardûrî III (serweriya wî: 639–635 beriya zayînê) û Sardûrî IV de (serweriya wî: 635–629 beriya zayînê) dest pê kir, dema êrîşên Îskîtan sînor hêdî hêdî lawaz dikirin. Rûsa III (serweriya wî: 629–615 beriya zayînê) û Rûsa IV (serweriya wî: 615–590 beriya zayînê) rû bi rûyê gefên zêdebûyî yên Medan û Babiloniyan bûn.
Dawî bi lez hat. Dema Asûrî hilweşiya (ketina Nînewayê di 612 beriya zayînê de), valahiya hêzê rê li dagirkirinê vekir. Di 590 beriya zayînê de, qralê Medan Kyaxares Tûşpa dorpêç kir û girt û Ûrartû xist nav Împaratoriya Medan. Hilweşandineke komî çênebû; li şûna wê, elîtên Ûrartû tevlî bûn û mîrata wan a Hurrî bi hêmanên Îranî yên Medan re tevlihev bû.
Ev tevlîbûn ji bo Kurdan veguherîner bû: tevlihevbûna Medî ya xwecihiyên bilindahiyan (Ûrartû, Mannayî) bi Îraniyan re ew pêkhateya etnîkî ava kir ku Kurd jê derketin. Ketina Ûrartû têkçûn nebû; ew veguherî pêşiyên me.
Destana 270 salî ya Ûrartû – ji yekîtiya eşîrî ber bi rûmeta împaratoriyê ve, di agir û ji nû ve zayînê re – nexşeya berxwedêriya Kurdî ye. Di her sekna pêşmergeyan an ji nû ve zindîkirina çandê de ruhê wan dijî.
Pirs û Bersiv: Ronîkirina Ûrartû – Qraltiya Bilindahiyan û Girêdanên Wê Yên Mayînde Bi Kurdan Re
Navenda Ûrartû li dora Gola Wanê, di axên me yên pêşiyan de bû; kokên wê yên Hurrî-Ûrartû û tevlihevbûna wê bi hêmanên Medî re pireke rasterast ber bi Kurdên nûjen ve ava dikin. Bi bikaranîna nivîsên dîrokî, arkeolojî û lêkolînerên wek Mihrdad Îzedî, ev pirs û bersiv ronî dike ka çawa mîrata Ûrartû di ziman, ol û berxwedêriya me de dijî. Tu hezkerekî dîrokê bî an Kurdek bî ku dîroka me ya borî ji nû ve xwedî dike, ev bersiv çîroka me li dijî jêbirinê bi hêz dikin. Em lê bigerin!
1. Qraltiya Ûrartû çi bû û li ku bû?
Ûrartû qraltiyeke pêşketî ya Serdema Hesin bû ku ji nêzî 860 heta 590 beriya zayînê geş bû û bi kelehên xwe yên mezin, pergalên avdanê yên pêşketî û hevrikiya bi Asûriyê re dihat naskirin. Navê ku ji xwe re dida Bîayînîlî bû, lê Asûriyan jê re Ûrartû digot, bi wateya “cihê bilind” ji ber erdê wê yê çiyayî. Navenda qraltiyê Gola Wanê bû û li Bilindahiyên Ermeniyan belav dibû, Tirkiyeya rojhilat a îroyîn (Bakur), Ermenistan, bakurê rojavayê Îranê (Rojhilat), başûrê Gurcistanê û beşên Azerbaycan û Iraqê dihewand. Cihên sereke paytext Tûşpa (Keleha Wanê), Êrebûnî (pêşiya Yêrêvanê) û kelehên wek Karmîr Blûr in.
Ji bo Kurdan ev ax pîroz e. Gola Wanê, ku pir caran jê re “Deryaya Kurdistanê” tê gotin, û rêzeçiyayên Zagros-Torosê yên li dora wê welatê me ne. Lêkolînên genetîkî nîşan didin ku Kurd ji nifûsên kevnar ên bilindahiyan ên wek Ûrartûyan tên û binatebeqeyên Hurrî bi jortebeqeyên Îranî re tevlihev dikin. Lêkolînerên wek Îzedî dibêjin Ûrartû nûneratiya dewleta mezin a dawîn a Hurrî dike, ku mîrata wê navika pêkhatina etnîkî ya Kurdî ava dike—ev di navên cihan ên wek Wan (ji Bîayînîlî) û navên eşîrên bi kokên Hurrî de eşkere ye. Ev girêdan îdiayên “nûhatinê” yên Kurdan têk dibe û hebûna me ya 3,000 salî di van bilindahiyan de piştrast dike.
2. Ûrartûyî kî bûn û bi çi zimanî diaxivîn?
Ûrartûyî gelekî pir etnîkî bûn ku ji konfederasyona eşîrî ya Naîrî li Bilindahiyên Ermeniyan derket, bi kokên di Hurriyên Serdema Bronzê de. Ew nêzî 860 beriya zayînê di bin qralên wek Arame û Sardûrî I de yek bûn da ku li dijî gefên Asûrî berxwe bidin. Civak xwedî hiyerarşiyê bû, bi qraliyeke îlahî ku esilzade û walî piştgirî dikirin, û niştecihên xwecihî yên bilindahiyan bi bandorên Asûriyê û koçerên stepê re tevlihev dikir.
Zimanê wan, Ûrartûyî, ji malbata Hurrî-Ûrartû bû—malbateke bêxizm bi taybetmendiyên pêvekdar, ku tenê bi Hurriya kevnar re têkildar bû. Nivîsên bîrdaran di serdema Îşpûînî de ji Ekadî ber bi Ûrartûyî ve hatin guhertin û bingehê ne Hind-Ewropî eşkere kirin. Ev binatebeqeya zimanî ji bo Kurdan girîng e: wek Îzedî bi hûrgulî dibêje, Kurdî (Hind-Îranî) tebeqeyeke girîng a Hurrî-Ûrartû digire, bi sedan peyvên deynkirî di çandinî, xizmayetî û olê de, herwiha navên cihan û heta 75% ji navên eşîran bi kokên Hurrî.
Blogên wek Land of Karda Kurdî wek zimanekî kreol ê ji hêmanên Hurrî-Ûrartû û Îranî destnîşan dikin, ku bi bandorên Medî û Sasanî xurttir bûye. Bi vî awayî, Ûrartûyî ne “Ermenî” bûn ne jî “Tirkî”—mîrata wan pêş-Kurdî bû, li gor lêkolîna Salvînî ku wan bi dûndeyên Hurrî-Sûbarî, Kurdên îroyîn, ve girê dide.
3. Ûrartû çawa li dijî Împaratoriya Asûriyê berxwe da?
Ûrartû hevrikê herî mezin ê Asûriyê bû û bi siwariya serdest, kelehên çiyayî û hevalbendiyên bi koçerên wek Kîmeriyan re zêdetirî du sedsalên şer li xwe girtin. Qralên zû yên wek Mênûa (810–785 beriya zayînê) tevî êrîşên Asûrî berfireh bûn, û Argîştî I (785–753 beriya zayînê) pêşketina Tîglat-Pîleser III asteng kir. Talankirina Mûsasîr ji aliyê Sargon II ve di 714 beriya zayînê de qonaxeke xirab bû, lê Argîştî II û Rûsa II ji nû ve ava kirin û aştî û refa misoger kirin. Ûrartû qet bi temamî neket destê Asûriyê û ji wê dirêjtir ma, heta dagirkirina Medan di 590 beriya zayînê de.
Ev serînedan ji bo Kurdan bi wate ye: taktîkên pêşmergeyên me—şerê gerîla li bilindahiyan—stratejiyên Ûrartû bi bîr tînin. Wek Ûrartû erd li dijî împaratoriyan bi kar anî, Kurd li dijî Osmanî, Faris û zordarên nûjen berxwe dan. Îzedî vê wek şerê mîlîsên Hurrî yê mîratî dibîne, taybetmendiyeke sereke ya Kurdî. Mayîndeya Ûrartû bi ketina nav avahiyeke din, domdariya çandî ya me di nav dagirkirinan de nîşan dide.
4. Civak û çanda Ûrartû çawa bûn?
Civaka Ûrartû pêşketî bû: qraliyeke navendî bi waliyên eyaletan, ku xwe dispêre çandinî, metalkarî û bazirganiyê. Wan kanal çêdikirin (mînak: Kanala Mênûa ku hîn tê bikaranîn), bronzên bi hûrgulî nexşandî çêdikirin û kelehên bi kevirên devasa ava dikirin. Ol pirxwedayî bû û Xaldî (xwedayê şer) serê wê bû, bi perestgehên zinarî û qurbankirina heywanan. Di hunerê de dîskên baskdar, darên pîroz û nexşên gayê hebûn ku bandor li çandên paşîn dikirin.
Ji aliyê çandî ve, ev zindîtî di Kurdan de dimîne. Sembolên Yezdanîzmê—wek Melekê Tawûs û pêtên herheyî—vedigerin nexşên Hurrî-Ûrartû. Rewşa jinan, rêxistina eşîrî û heta deqkirin dibe ku bi wê ve girêdayî bin, wek Îzedî pêşniyar dike. Kurdistanica Ûrartû wek dewleteke Hurrî-Sûbarî girîng dike û Kurdan bi riya avahiyên civakî û folklorê wek warisên wê dibîne. Ev bersivê dide îdiayên ku wê tenê Ermenî dibînin; Ûrartû pir etnîkî bû û bi tevlihevbûna Medî beşdarî pêkhatina etnîkî ya Kurdî bû.
5. Ûrartû çawa bi Kurdan ve girêdayî ye?
Kokên Hurrî yên Ûrartû wê dikin pêşiyeke rasterast a Kurdan. Ûrartû ji eşîrên Naîrî-Hurrî derket û nêzî 590 beriya zayînê bi Hind-Îraniyên nûhatî (Med) re tevlihev bû û pêkhateya etnîkî ya Kurdî ava kir. Teza Îzedî: Kurd bi piranî ji Hurriyan tên (Ûrartûyî jî di nav de), û jortebeqeya Îranî ji Med û Îskîtan hat.
Binatebeqeyên zimanî, genetîk (komkirina DNAya kevnar bi Kurdan re) û navên cihan (mînak: “Kardu” nêzî Gola Wanê) vê piştrast dikin. Çavkaniyên wek Kurdshop û History of Kurdistan Ûrartû wek Kurdistana kevnar nîşan didin, bi Manna wek herêmeke sereke. Ev mîrat li dijî înkara Tirkan an Îraniyan Kurdan bi hêz dike.
6. Delîlên genetîkî hene ku Ûrartûyan bi Kurdan ve girê bidin?
Erê, DNAya kevnar ji cihên Ûrartû (mînak: Wan, Hesenlû) profîlên tevlihev ên Nêçîrvan û Komkerên Qefqasyayê û Îraniyên Neolîtîk nîşan dide, ku di hin analîzan de ji Ermenî an Farisan zêdetir bi Kurdên îroyîn re li hev tên. Kurd pêşiyên mîna Hurrî bi rêjeyeke bilindtir nîşan didin, cuda ji serdestiya Hind-Îraniyên stepê li cihên din. GeoCurrents û Kurdistanica vê wek delîla binatebeqeya Hurrî-Ûrartû di genetîka Kurdî de dibînin, ku koçên Medan li ser rûniştine. Ev efsaneyên Kurdên wek “Tirkên çiyayî” red dike û kokên xwecihî ji Serdema Hesin ve îspat dike.
7. Ûrartû çawa bandor li dîroka paşîn a Kurdî kir?
Dema di 590 beriya zayînê de ket nav Medan, esilzade û kevneşopiyên Ûrartû tevlî Împaratoriya Medan bûn, ku pêşiya derketina Kurdan bû. “Karduchoi” yên Xenofon (sedsala 4an a beriya zayînê) bi îhtimal behsa dûndeyên Ûrartû li Zagrosê dikin. Bandor taktîkên şer, zanîna avdanê û nexşên olî di Yezdanîzmê de digirin. Nîqaşên Redditê hebûna zû ya Kurdî li axên berê yên Ûrartû heta sedsala 7an a piştî zayînê destnîşan dikin û wan bi Medan ve girê didin. Mîrata Ûrartû îlhama qraltiyên Kurdî yên Serdema Navîn ên wek Eyûbî û Zendan da.
8. Çima Ûrartû îro ji bo Kurdan girîng e?
Ûrartû bersivê dide jêbirina dîrokî û kevnariya Kurdan li bilindahiyan beriya dewletên nûjen îspat dike. Ew îlhama yekîtî û parastina jîngehê ya Gola Wanê dide. Ji aliyê çandî ve, Yezdanîzm û folklorê xurt dike. Wek postên Facebook û nîqaşên Quora piştrast dikin, Ûrartû pir etnîkî bû lê ji bo kokên Kurdan girîng bû, ne tenê Ermenî. Xwedîkirina vê yekê daxwazên me yên xweseriyê li Rojava, Başûr, Rojhilat û Bakur bi hêz dike.
9. Efsaneyên berbelav ên li ser Ûrartû û Kurdan çi ne?
Di nav efsaneyan de Ûrartû wek dewleteke bi temamî Ermenî (bi paşguhkirina pir etnîkbûn û bingehê Hurrî) an Tirkî (li derveyî dema wê) heye. Yeke din jî tunehiya girêdana Kurdî ye, tevî delîlên zimanî û genetîkî. Nîqaşên YouTube îdiayên siyasîkirî ronî dikin, lê rastî Ûrartû bi riya mîrata Hurrî wek pêş-Kurdî nîşan didin.
10. Li ku dikarim zêdetir li ser Ûrartû fêr bibim?
Ji bo nêrînên giştî bi Wikipediayê dest pê bikin, paşê “Koka Kurdan” a Îzedî li Kurdistanica bixwînin. Pirtûk: “Urartu: Eine altorientalische Macht am Vansee” ji aliyê Salvînî ve. Serdana cihên wek Keleha Wanê an muzeyên li Hewlêrê bikin. Serhêl: GeoCurrents, Kurdshop û nîqaşên r/kurdistan. Piştgiriya arkeolojiya bi pêşengiya Kurdan bikin da ku em dîroka xwe ji nû ve xwedî bikin.
Çavkanî: Çavkaniyên Ku Çîroka Me Ya Ûrartû û Kokên Kurdî Bi Hêz Dikin
Ji bo dayîna giraniya zanistî vê lêgerîna alîgirê Kurdan a li ser Ûrartû, min li jêr lîsteyeke çavkaniyên bawerbar amade kiriye. Ev ensîklopedî, malperên akademîk, analîzên dîrokî û nîqaşên ku qraltiya Ûrartû ya Serdema Hesin li dora Gola Wanê, mîrata wê ya Hurrî û girêdanên wê yên rasterast bi pêkhatina etnîkî ya Kurdî re vedibêjin digirin. Bi girîngîdayîna xebatên wek yên ku mîratên Hurrî-Sûbarî bi Kurdan ve girê didin, ev çavkanî bersivê didin çîrokên jêbirinê û kokên me yên kevnar ên bilindahiyan piştrast dikin. Ji bo xwendina kûrtir lînkan bişopînin—zanîn berxwedan e!
Ûrartû - Wikipedia Nêrîneke berfireh a dîrok, erdnîgarî û mîrata çandî ya Ûrartû li Bilindahiyên Ermeniyan, bi nîşeyên li ser ketina wê nav avahiyên Medî yên bandor li Kurdan kirine. https://en.wikipedia.org/wiki/Urartu
ÛRARTÛ LI ÎRANÊ - Encyclopaedia Iranica Vegotineke bi hûrgulî ya berfirehbûnên rojhilat ên Ûrartû ber bi axên Îranî ve, ku kokên wê yên Hurrî û têkiliyên bi dewletên cîran ên wek Manna re ronî dike, ku ji bo kokên Kurdan bingehîn in. https://www.iranicaonline.org/articles/urartu-in-iran
Ûrartû: Mîrata Hurrî–Sûbarî û Dewleta Dîrokî Ya Kurdan - Posteke Facebookê Dibêje Ûrartû domdariya mîrata Hurrî-Sûbarî ye, wê rasterast bi dewletên pêş-Kurdî ve girê dide û îdiayên Ermenî an Tirkî red dike. https://www.facebook.com/ismet.ates.738240/posts/-urartu-the-hurriansubarian-legacy-and-the-historical-state-of-the-kurds1-introd/2915555038632006
Ûrartû qraltiyeke kevnar a Ermenî an Kurdî bû? - Quora Nîqaşa li ser xwezaya pir etnîkî ya Ûrartû û rola wê hem di pêkhatina etnîkî ya Kurdî hem a Ermenî de, bi girîngîdayîna pêşiyên hevpar ên bilindahiyan. https://www.quora.com/Was-Urartu-an-ancient-Armenian-or-Kurdish-kingdom
Şaristaniya Ûrartû - History Of Kurdistan Bilindbûna Ûrartû ji konfederasyonên Naîrî, berfirehbûnên axê û destkeftiyên çandî lêdikole û wê wek şaristaniyeke zû ya bi Kurdan ve girêdayî nîşan dide. https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/urartu-civilization
Qraltiya Wanê (Ûrartû) - Attalus.org Vegotineke dîrokî ya qralên Ûrartû, nakokiyên Asûrî û sînorên rojhilat, bi nêrînên li ser rola wê di çarçoveyên dîrokî yên Ermenî û Kurdî de. https://www.attalus.org/armenian/kvan1.htm
Qraltiya Ûrartû - Vedîtin û Zimanê Ûrartû - Reddit Nîqaşa li ser zimanzaniya Ûrartû û paşketina wê, bi destnîşankirina bandorên li ser pêş-Ermenî û têkiliyên gengaz bi binatebeqeyên Kurdî re. https://www.reddit.com/r/armenia/comments/9os214/kingdom_of_urartu_discovery_and_the_urartian
Dîroka Qraltiya Ûrartû û Ûrartûyan - YouTube Vîdyoyeke giştî li ser hevrikiya Ûrartû bi Asûriyê re û berfirehbûna wê ber bi herêmên Kurdî ve, bi girîngîdayîna dagirkirina wê ji aliyê Medan ve û tevlîbûna wê di pêşiyên Kurdan de. https://www.youtube.com/watch?v=vU8ow2IxrMA
Ûrartû, Wan û Ermenistan - The-Persians.co.uk Serweriya 250 salî ya Ûrartû li dora Gola Wanê, destkeftiyên wê yên endezyariyê û girêdanên wê bi nasnameyên paşîn ên Ermenî û Kurdî re lêdikole. https://www.the-persians.co.uk/urartu.htm
Împaratoriya Ûrartû û Ermenistana Destpêka Serdema Hesin - YouTube Derseke li ser dîroka Ûrartû li Bilindahiyên Ermeniyan, ku rola wê ya jeopolîtîk û mîrata wê di pêkhatina etnîkî ya herêmî de, girêdanên Kurdî jî di nav de, nîqaş dike. https://www.youtube.com/watch?v=bkZviw3lcxA
Qraltiya Ûrartû - Wan - Armenian-History.com Vegotineke kûr li ser qraliya Ûrartû, hevrikiyên Asûrî û têkiliyên çandî bi Ermeniyên paşîn re, bi nîşeyên li ser kokên Hurrî yên bi Kurdan re hevpar. https://armenian-history.com/history/ancient/kingdom-urartu-van
Ûrartûyî Ermenî bûn? - YouTube Analîza kokên Ûrartû, eşîrên Naîrî û Hayasa jî di nav de, û girêdanên wan ên Hind-Ewropî ku dibe ku bandor li pêkhatina etnîkî ya Kurdî kiribin. https://www.youtube.com/watch?v=D6BfziEo1mU
Ûrartû û Ûrartûyî - Qralên Ûrartû - TransAnatolie Tour Rêza demê ya qralên Ûrartû, êrîşên Kîmerî û seferên Asûrî, ku digihîje ketina nav Medan a têkildar bi dîroka Kurdî. https://transanatolie.com/English/Turkey/Anatolia/urartu.htm
Ev çavkanî cihê Ûrartû di kevnariya Kurdî de piştrast dikin. Kûr bibin û em rêz li pêşiyên xwe bigirin!