Destpêk
Her gel çîrokên destpêka xwe vedibêje; Kurd, yek ji gelên herî kevnar ên çiyayên Rojhilata Nêzîk, jî ji vê yekê cuda nînin. Di dirêjahiya sedsalan de Kurdan berhevokeke dewlemend a efsaneyên kokê û mîtên afirandinê parastine, çîrokên ku hewl didin diyar bikin gelê Kurd çawa çêbû, zimanê wî li ku rabû û çima ew ji demeke ewqas dirêj ve gelekî çiyayên bilind e. Ev çîrok, ku ji folklorê, vegotinên rêwiyên kevn û salnameyan hatine berhevkirin, beşeke balkêş a mîrata mîtolojiya Kurdî pêk tînin.
Efsaneyên herî navdar ên van koka Kurdan bi çiyayên mezin ên welatê wan û kesayetên dîroka pîroz ve girê didin. Kevneşopiyek gelê Kurd û zimanê wî digihîne Melik Kurdim, kesayeta dema Nûh ku li damanên Çiyayê Cûdî bicih bû, li cihê ku tê gotin keştî lê sekinîbû. Ya din, ku bi efsaneya Kawayê hesinkar ve girêdayî ye, gelekî azad vedibêje ku ji bo revîna ji zordariya zordarekî revî nav çiyayan û li wir bû Kurd.
Ev efsane ne, ne dîroka belgekirî ne û divê wiha bêne fêmkirin: wek çîrokên ku gelek li ser xwe gotine, xwedî wate û nasnameya dewlemend, ne wek vegotinên rastîn ên kokên dîrokî. Lê ji ber tiştên ku derbarê awayê ku Kurdan destpêkên xwe xeyal kirine diyar dikin hêja ne: girêdana wan a kûr bi çiyayên xwe, serbilindiya wan a zimanê xwe yê kevnar û cuda û bîra wan a dirêj a azadî û berxwedanê. Lêgerîna mîtên afirandinê yên Kurdî lêgerîna ruhê gelekî ye wek di çîrokên wî yên herî kevn de hatiye derbirîn.
Naverok
Mîtên afirandinê yên Kurdî çi ne?
Mîtên afirandinê yên Kurdî çi ne?
Mîtên afirandinê yên Kurdî efsane û çîrokên kevneşopî ne ku Kurd bi wan koka gelê xwe, zimanê xwe û cihê xwe di cîhanê de diyar kirine. Ew ne mîteke yekane ya yekgirtî ne, lê çend kevneşopiyên cuda ne; ji folklorê, nivîsên rêwî û salnamevanan û mîtolojiya berfirehtir a herêmê hatine girtin. Hin Kurd bi kesayetên dîroka pîroz, wek Nûh û dûndana wî, ve girê didin; yên din, bi efsaneya Kawayê hesinkar û zordar Dehaq ve girêdayî, gelekî azad ê ku li çiyayan penah girt vedibêjin. Ew bi hev re berhevoka çîrokên ku Kurd bi wan destpêkên xwe xeyal kirine pêk tînin.
Melik Kurdim û Çiyayê Cûdî
Efsaneya herî navdar a koka Kurdan li dora kesayeta Melik Kurdim û çiyayê pîroz ê Cûdî dizivire. Di kevneşopiya herêmê de, ew li ser Çiyayê Cûdî, di dilê axa Kurdî de, bû ku Keştiya Nûh piştî Tofana Mezin sekinî; baweriyek ku hem di kevneşopiya destpêkê ya Xiristiyan hem ya Îslamî de heye. Çiyayê Cûdî yek ji çiyayên herî girîng ên folklora Kurdî ye.
Li gor efsaneyê, Melik Kurdim endamê civaka Nûh bû; piştî ku keştî danişt û avên tofanê vekişiyan, li ser Çiyayê Cûdî bicih bû û li wir şaristaniyek ava kir, li ser bajarê yekem ê piştî Tofanê hatiye damezirandin hukum kir. Di kevneşopiyê de ew li dirêjahî û firehiya axa ku dê bibe Kurdistan geriya; gihîşt cihekî ku ji avhewaya wî hez kir, li wir bicih bû û rêzeke mezin a dûndana xwe anî. Di vê vegotinê de gelê Kurd ji Melik Kurdim hat û di efsaneyê de navê Kurdan û zimanê wan bi xwe ji navê wî tê. Ev çîrok ji aliyê rêwiyê navdar ê Osmanî Ewliya Çelebî ve hate tomarkirin, ku ew ji gundiyên Kurd bihîstibû; di xebata salnamevanên berêtir de jî xuya dibe û kevneşopiyeke pir kevnar diparêze.
Xalên sereke
Mîtên afirandinê yên Kurdî efsaneyên kevneşopî yên ka Kurd çawa dest pê kirine ne.
Ya herî navdar li dora Melik Kurdim û Çiyayê Cûdî ye, ku keştî li wir danişt.
Tê gotin Melik Kurdim şaristaniyek û zimanek damezirandiye.
Kevneşopiyeke din gelekî azad ê revî nav çiyayan vedibêje.
Ev efsane ne, ne dîroka belgekirî ne, lê xwedî wateya dewlemend in.
Ew girêdana Kurdan bi çiya, ziman û azadiyê diyar dikin.
Agahiyên kurt
Mijar: Efsaneyên koka Kurdan û mîtên afirandinê
Kesayeta navdar: Melik Kurdim, ji civaka Nûh
Çiyayê pîroz: Çiyayê Cûdî, di kevneşopiyê de cihekî sekinîna Keştiya Nûh
Tomarker: Ewliya Çelebî û salnamevanên berêtir
Efsaneya zimanê: Koka zimanê Kurdî bi Melik Kurdim ve tê girêdan
Kevneşopiya duyem: Gelekî azad ê ji zordarekî ber bi çiyayan ve direve
Efsaneya têkildar: Kawayê hesinkar û zordar Dehaq
Efsaneyên din: Çîrokên koka serxwezayî yên Kordûena kevnar
Rewş: Efsane û folklor, ne dîroka belgekirî
Mijar: Çiya, ziman, kevnarî û azadî
Koka zimanê Kurdî
Yek ji taybetmendiyên herî balkêş ên efsaneya Melik Kurdim vegotina wê ya koka zimanê Kurdî ye, mijareke serbilindiya kûr di kevneşopiyê de. Li gor efsaneyê, Melik Kurdim zimanê xwe yê taybet afirand an damezirand, ji hemû yên din cuda; ew bû zimanê dûndana wî û bav û kalê zimanê Kurdî. Di vegotina ku Ewliya Çelebî û yên din parastine de, ev ziman wek bê têkiliya bi Îbranî, Erebî, Farisî an zimanên din ên herêmê dihat dîtin; zimanekî serbixwe ku di axa Kurdî de rabûbû û di efsaneyê de navê Melik Kurdim bi xwe hildigirt.
Ev hêmana efsaneyê rastiyeke kûr a nasnameya Kurdî diyar dike, herçiqas bi zimanê mîtê tê vegotin: girêdana kûr a Kurdan bi zimanê xwe yê cuda wek nîşana nasnameya wan a cuda wek gel. Îddîaya ku zimanê Kurdî kevnar, serbixwe û bi koka gel bi xwe ve girêdayî ye cihê navendî yê zimanê di hesta Kurdan a netewebûnê de vedide. Nirxê wê wek dîrok çi dibe bila bibe, efsaneya koka zimanê di Melik Kurdim de serbilindiya gelekî di zimanekî ku di dirêjahiya sedsalan de wek yek ji nîşanên herî misoger ên nasnameya xwe hêja dîtiye û parastiye diyar dike.
Revîna ber bi çiyayan ve
Têleke duyem a mezin a efsaneya koka Kurdan, ji kevneşopiya Melik Kurdim cuda, destpêkên Kurdan bi çiyayan û mijara azadî û berxwedanê ve girê dide. Di vê kevneşopiyê de Kurd ji gelekî hatine ku ji bo rizgarkirina xwe ji zilmê padîşahekî hov û zordar revî nav çiyayên bilind; ew di dirêjahiya nifşan de li çiyayan veşartî û azad ma û bû gelê Kurd. Ev efsane bi çîroka Kawayê hesinkar û zordar Dehaq ve nêzîk girêdayî ye, mîta mezin a ku li pişt cejna Newrozê ye.
Di vê vegotinê de bav û kalên Kurdan di nav kesên ji zordariya kujer a Dehaq, padîşahê ku mar li milên wî bûn, reviyan de bûn; reviyan çiyayan û li wir penageh û azadî dîtin, berî ku zordar di dawiyê de bi rabûna Kawa û gel were hilweşandin. Di vê kevneşopiyê de çiya ne tenê mala Kurdan in, lê kûra çêkirina nasnameya wan bi xwe ne, cihê ku gelekî azad di berxwedana li dijî zilmê de hatiye çêkirin. Ev efsane, ji çîroka Melik Kurdim jî rasterasttir, mijarên di dilê têgihiştina Kurdan a xwe de diyar dike: girêdana bi çiyayan, ku heta îro di jiyana Kurdî de semboleke bihêz dimînin û bîra dirêj a azadî, berxwedan û saxmayîna li hember zordar. Ew yek ji kevneşopiyên koka Kurdan ên herî biwate ye.
Efsaneyên din ên kokê
Ji bilî van her du kevneşopiyên mezin, zanîna kevneşopî ya herêmê efsaneyên din ên kevntir derbarê koka Kurdan diparêze; hin ji wan ji aliyê çavkaniyên destpêkê ve hatine tomarkirin. Efsaneyeke wiha, ku di nav nivîskarên kevnar ên Cihû û yên destpêka Îslamê de tê dîtin, kokeke serxwezayî ji bo gelê Kordûenê, axeke kevnar di herêma Kurdî de, vedigot; dibêje ku ew ji yekbûna jinên fanî bi ruhan re hatine, di çîrokekê de ku ji bo diyarkirina koka Kurdan bi zimanê mît û ecêbiyê dihat bikaranîn. Efsaneyên wiha, ku ji guhên nûjen re xerîb in, ji kevneşopiyên kevn in ku gelên kevnar bi wan hewl didan koka neteweyan diyar bikin.
Ev efsaneyên cuda, kevneşopiya Melik Kurdim, revîna ber bi çiyayan ve û çîrokên kevntir ên koka serxwezayî, her tim li hev nayên; ji ber ku di dem û derdorên cuda de rabûn û bandorên cuda vedidin, di yekê de dîroka pîroz, di ya din de mîta mezin a Îranî ya Kawa û Dehaq, di ya sêyem de folklora kevnar. Ew bi hev re nîşan didin ku pirsa koka Kurdan ji demeke dirêj ve hem Kurd hem cîranên wan kişandiye û gelek çîrok ji bo bersivdayîna wê hatine gotin. Ew berhevokeke dewlemend û cûrbicûr a efsaneyan pêk tînin; her kevneşopî bi ronahiya xwe diyar dike Kurd û yên din destpêkên vî gelê çiyayî yê kevnar çawa xeyal kirine.
Efsane û dîrok
Girîng e ev çîrokên kokê li gor tiştê ku ne bêne fêmkirin: efsane û kevneşopî, ne dîroka belgekirî. Çîroka Melik Kurdim, efsaneyên koka serxwezayî û heta dendika dîrokî ya revîna ber bi çiyayan ve ji qada mît û folklorê ne, çîrokên ku gelek û cîranên wî gotine, ne ji encamên dîrok û zanyariyê. Wek derbirînên nasname û xeyalê hêja ne, lê vegotinên rastîn ên ka gelê Kurd bi rastî çawa çêbûye nînin.
Têgihiştina zanyarî ya nûjen a koka Kurdan cuda û tevlihevtir e. Dîroknas û zanyar bawer dikin ku Kurd, wek nişteciyên ji demeke dirêj ve li welatê xwe yê çiyayî dijîn, ne ji bav û kalekî yekane an bûyereke damezrandinê hatine, lê encama bi hezaran salên niştecîbûna domdar, pêşketin û tevlihevkirina gelek gel û bandoran di axa Kurdistanê de ne. Gelên kevnar ên wek Med, Kardûx, Gûtî û yên din ne wek bav û kalê yekane yê Kurdan, lê wek hin ji gelek têlên di dîroka wan a dirêj de hatine hûnandin tên dîtin. Ji ber vê yekê çêtir e efsane ne wek vegotinên reqîb ên rastiyên dîrokî, lê wek çîrokên xeyalî û biwate bêne hêjadîtin ku gelek hesta xwe ya kevnarî, nasname û girêdana bi axa xwe bi wan derbirandiye.
Sembolîzm û wate
Mîtên afirandinê yên Kurdî, herçiqas efsane ne ne dîrok, xwedî wateya dewlemend in, ji ber ku mijarên herî kûr ên nasnameya Kurdî diyar dikin. Hêmanên dubare, çiyayên pîroz, zimanê kevnar û cuda, dûndana ji kesayeteke birûmet a dîroka pîroz û berî her tiştî girêdana di navbera gel û çiyayên bilind ên ku her tim li wan jiyaye de, tesadufî nînin; tiştên ku Kurd di hesta xwe ya nasnameyê de herî hêja dîtine vedidin: kevnariya xwe, cûdahiya xwe, zimanê xwe û çiyayên xwe.
Efsane berî her tiştî girêdana Kurdan bi çiyayan û bîra dirêj a azadî û saxmayînê diyar dikin. Çi di çîroka Melik Kurdim ê piştî Tofanê li damanên Çiyayê Cûdî bicih bû, çi di efsaneya gelekî azad ê ji zordariya Dehaq ber bi çiyayan ve direve, çiya di dilê çîroka Kurdî de ne, mala, penageha û kûra çêkirina gel. Heta îro çiya di jiyan û ramana Kurdî de semboleke bihêz dimînin; efsaneyên kevn ên kokê bi danîna destpêkên gel di nav lûtkeyên bilind de girêdanekê bi mîtê diyar dikin ku yek ji taybetmendiyên herî domdar ên nasnameya Kurdî ye. Di van çîrokan de gelek têkiliya xwe ya kevnar û nayêşikandin a bi axa xwe xeyal kiriye û piştrast kiriye.
Mît û Kurd
Mîtên afirandinê û efsaneyên kokê mîrateke bi taybetî Kurdî ne, çîrokên ku Kurd bi xwe derbarê destpêkên xwe gotine û parastine û ji folklor û kevneşopiyên wan hatine berhevkirin. Berevajî kesayetên mezin ên kevneşopiya hevpar a Şahnameyê, ku Kurd bi Faris û gelên din ên Îranî re parve dikin, ev efsaneyên kokê bi taybetî bi gelê Kurd û hesta wî ya nasnameya xwe ve girêdayî ne; heta li cihên ku, wek di revîna ji Dehaq de, ji mîtolojiya berfirehtir a herêmê sûd digirin.
Ev efsane di dirêjahiya sedsalan de di folklor û bîra Kurdî de jiyane, hatine gotin û ji nû ve gotin; beşek ji awayê ku Kurd xwe wek gelekî kevnar û cuda yê çiyayan fêm kirine. Ew li kêleka berhemên mezin ên wêjeya Kurdî û destanên lehengane, wek Mem û Zîn, wek derbirînên ruhê Kurdî û hesta Kurdan a netewebûnê disekinin. Rûmetdayîna mîtên afirandinê yên Kurdî rûmetdayîna awayê ku gelek koka xwe, kevnariya xwe, zimanê xwe û girêdana xwe bi çiyayên xwe xeyal kiriye û piştrast kiriye ye, di çîrokên ku yek ji derbirînên herî biwate yên nasnameya Kurdî ne, beşên hêja yên mîrata dewlemend a cîhana Kurdî.
Nîqaş û têgihiştinên şaş
Mîtên afirandinê yên Kurdî ji aliyê dîrokî ve rast in? Na û divê ne wek dîroka rastîn bêne girtin. Efsaneya Melik Kurdim, çîrokên koka serxwezayî û çîrokên din ên kokê mît û folklor in, derbirînên nasname û xeyalê, ne vegotinên rastiyên dîrokî yên belgekirî. Têgihiştina zanyarî ya nûjen bawer dike ku Kurd ne ji bav û kalekî yekane an bûyereke damezrandinê hatine, lê encama bi hezaran salên niştecîbûna domdar û tevlihevkirina gelek gelan di welatê xwe de ne. Efsane wek mîrata çandî hêja ne, ne wek dîrok.
Mîteke yekane ya afirandinê ya Kurdî heye? Na; çend kevneşopiyên cuda hene, ku di demên cuda de û ji bandorên cuda rabûne û her tim bi hev re li hev nayên. Efsaneya Melik Kurdim ji dîroka pîroz û kevneşopiya Nûh sûd digire; efsaneya revîna ber bi çiyayan ve ji mîta mezin a Îranî ya Kawa û Dehaq sûd digire; çîrokên kevntir ji folklora kevnar sûd girtin. Rasttir e bi pirhejmarî behsa efsaneyên koka Kurdan bê kirin, ne mîteke afirandinê ya yekane, ji ber ku kevneşopî cûrbicûr û dewlemend e, ne yekgirtî.
Vegotina van wek efsane Kurdan an dîroka wan biçûk dike? Qet na. Her gelê kevnar xwedî mîtên koka xwe ye; ev çîrok beşeke hêja ya mîrata çandî ne û divê wek derbirînên nasname, xeyal û nirxan hêja bêne dîtin. Fêmkirina wan wek efsane, ne dîrok, wan biçûk nake, lê wan bi rastî hêja dibîne, ji bo tiştê ku bi rastî ne û ji bo tiştên ku diyar dikin. Bi rastî kevnariya mezin a Kurdan wek gelê welatê xwe bingeheke baş heye; efsaneyên kokê bi awayê xwe yê mîtîk deng didin girêdaneke rastîn û kevnar a di navbera Kurd û çiyayên wan de ku dîrok bi xwe jî piştrast dike.
Mijarên têkildar
Kawayê hesinkar: lehengê efsaneya revîna ber bi çiyayan ve
Dehaq: zordarê ku gelê azad jê revî
Newroz: cejna ji hilweşandina Dehaq rabûye
Mem û Zîn: destana mezin a neteweyî ya Kurdan
Şahname: destana hevpar a Îranî ya li pişt efsaneya Kawa
Folklor û mîtolojiya Kurdî: cîhana berfirehtir a mît û efsaneya Kurdî
Pirsên pir tên kirin
Mîtên afirandinê yên Kurdî çi ne?
Mîtên afirandinê yên Kurdî efsaneyên kevneşopî ne ku Kurd bi wan koka gelê xwe, zimanê xwe û cihê xwe di cîhanê de diyar kirine. Ew efsaneya navdar a Melik Kurdim di xwe de digirin, ku di kevneşopiyê de piştî Tofana Nûh li Çiyayê Cûdî bicih bû û gelê Kurd û zimanê Kurdî damezirand; efsaneya gelekî azad ê ji zordarekî ber bi çiyayan ve direve, ku bi çîroka Kawa û Dehaq ve girêdayî ye û çîrokên kevntir ên koka serxwezayî. Ew folklor û efsane ne, ne dîroka belgekirî.
Melik Kurdim kî bû?
Melik Kurdim kesayeta li navenda efsaneya herî navdar a koka Kurdan e. Di kevneşopiyê de ew endamê civaka Nûh bû; piştî ku keştî li Çiyayê Cûdî danişt û avên tofanê vekişiyan, li wir şaristaniyek ava kir, di axa Kurdistanê re geriya, bicih bû û rêzeke mezin a dûndana xwe anî ku Kurd jê hatin. Tê gotin wî zimanê Kurdî afirandiye û di efsaneyê de navê Kurdan digihîje navê wî. Çîrok ji aliyê Ewliya Çelebî û salnamevanên berêtir ve hatiye tomarkirin.
Çima Çiyayê Cûdî di mîtolojiya Kurdî de girîng e?
Çiyayê Cûdî, di dilê axa Kurdî de, di kevneşopiya destpêkê ya Xiristiyan û Îslamî de wek cihê ku Keştiya Nûh piştî Tofana Mezin lê sekinî tê dîtin û yek ji çiyayên herî girîng ên folklora Kurdî ye. Di efsaneya Melik Kurdim de, ew li ser Çiyayê Cûdî ye ku şaristaniya yekem a piştî Tofanê hate damezirandin û gelê Kurd dest pê kir. Girîngiya wî cihê navendî yê çiyayan di xeyal û nasnameya Kurdî de vedide.
Efsaneya revîna ber bi çiyayan ve çi ye?
Ev kevneşopiyeke duyem a koka Kurdan e, ji efsaneya Melik Kurdim cuda; tê de Kurd ji gelekî azad hatine ku ji bo revîna ji zilmê padîşahekî zordar revî nav çiyayên bilind û li wir bû gelê Kurd. Ew bi mîta mezin a Kawayê hesinkar û zordar Dehaq ya li pişt cejna Newrozê nêzîk girêdayî ye. Mijarên kûr ên Kurdî yên girêdana bi çiyayan û bîra dirêj a azadî û berxwedanê diyar dike.
Mîtên afirandinê yên Kurdî ji aliyê dîrokî ve rast in?
Na; ew efsane û folklor in, ne dîroka belgekirî; divê wek derbirînên nasname û xeyalê bêne hêjadîtin, ne wek vegotinên rastîn. Têgihiştina zanyarî ya nûjen bawer dike ku Kurd ne ji bav û kalekî yekane an bûyereke damezrandinê hatine, lê encama bi hezaran salên niştecîbûna domdar û tevlihevkirina gelek gelan di welatê xwe yê çiyayî de ne. Efsane mîrateke çandî ya hêja ne, lê dîroka rastîn a koka Kurdan dirêjtir û tevlihevtir e.
Çima ev mît girîng in?
Mîtên afirandinê yên Kurdî wek derbirînên awayê ku Kurd koka xwe û nasnameya xwe xeyal kirine û piştrast kirine girîng in. Mijarên wan ên dubare, çiyayên pîroz, zimanê kevnar û cuda û bîra azadî û berxwedanê, tiştên ku Kurd di hesta xwe ya nasnameyê de herî hêja dîtine diyar dikin. Wek mîtên koka her gelê kevnar, ew beşeke biwate ya mîrata çandî ne, dengê mîtîk didin girêdaneke rastîn û kevnar a di navbera Kurd û welatê wan ê çiyayî de.
Çavkanî û xwendina bêtir
Mîtên afirandinê yên Kurdî - Wikipedia
Koka Kurdan, di navbera efsane û rastiyê de - Medio Oriente e Dintorni
Koka Kurdan - Mehrdad Izady (Kurdistanica)
Eşîra Kurdî û efsaneya Melik Kurdim - Ghorbany