Di geliyên bi mijê pêçayî yên Kurdistana sedsala 19 de, ku dengên zikrên kevnar ên sofî bi dengê serte yê Çiyayên Zagrosê re tevlihev dibûn, Mewlewî Tawgozî wekî kesayetekî ronî di dîroka edebî û manewî ya Kurdî de derket. Mewlewî, ku di 1806 de ji dayik bû û di 1882 de çû ji dinyayê, navê rastîn ê wî Ebdurrehîm Mela Seid bû û mexlesên wî Me'dûmî an Medûm bûn. Ew tenê helbestvan nebû, lê sofiyekî îrfanî, zanyar û îlahiyatzan bû ku berhemên wî pir di navbera eqaidên Îslamî, kederê kesane û tevna dewlemend a nasnameya Kurdî de çêdikirin.

Wî Dîwana xwe bi piranî bi zaravayê Goranî / Hewramî nivîsand; herweha ji bo berhema xwe ya mezin a îlahiyatê Eqîdey Merzîye bi Soranî, û bi Erebî û Farisî jî nivîsand. Helbest û rîsaleyên wî cewhera dilsoziya sofî, lêgerîna felsefî û nazikiya mirovan vedigirtin. Mewlewî gelek caran wekî yek ji mezintirîn helbestvanên Kurd ên serdema xwe tê rûmetkirin û mîrata wî bi Dîwana helbestan û nivîsên îlahiyatê didome; li nifşên rewşenbîr û sofiyên Kurd bandor dike. Peykera wî ya li Silêmaniyê şahidiya bandora wî ya domdar e, parêzvanekî bêdeng ê mîrata çandî ya Kurdî.

 Ev nivîsa blogê jiyana wî bi kûrahî vedikole û mirovê li pişt beytan, rêwîtiya wî ya manewî, beşdariyên edebî û mîrata kûr a ku li herêmeke tijî tevliheviyên siyasî û çandî hişt dinirxîne.

Jiyana Destpêkê Û Rehên Malbatî: Ji Destpêkeke Sade Heta Lêgerînên Zanyariyê

Mewlewî Tawgozî di 1806 de li gundê Serşata (an Tawgoz) ji dayik bû; li herêma Tawgoziya jorîn di navçeya Cewanrûdê ya Kurdistana Îranê ya îroyîn de, nêzî sînorê Iraqê. Ev herêma dûr û çiyayî, ku beşeke şehristana Pawe ye, bi kevneşopiya zanyariya Îslamî û îrfanê tijî bû û ji temenê biçûk dîtina Ebdurrehîmê ciwan a cîhanê teşe da. Ew ji malbateke navdar a îlahiyatzanan bû û nesla xwe digihand sofî û zanyarê sedsala 16, Ebû Bekr ibn Hîdayetullah Huseynî Kurdî; kesayetek ku bi beşdariyên xwe yên ramana sofî li Kurdistanê navdar bû. Bavê wî Mela Seîd, midûrê medreseya Bêcaweya li Kurdistana Iraqê yê bi rûmet bû û di perwerdehiya destpêkê ya Mewlewî de roleke bingehîn lîst.

Mewlewî di malbatekê de mezin bû ku nivîsên olî û xwendinên helbestî beşên rojane bûn û ji zû de jêhatîbûna xwendinê nîşan da. Di bin rêberiya bavê xwe de dest bi perwerdehiyê kir û li hucreyeke herêmî (odeyeke sade ya hînkirina olî) bingehên xwendin û nivîsandinê hîn bû. Lê gava bavê wî mir, trajedî hat û malbat ket xizaniyê. Mewlewî wekî kurê herî mezin ji bo alîkariya xwişk û birayên xwe bi karê destî û karên demkî, bi demkî dev ji xwendinê berda. Vê qonaxa dijwariyê hesta berxwedêrî û dilnizmiyeke kûr di wî de danî; mijarên ku paşê dê di helbesta wî de belav bibin.

Mewlewî bê ku dev jê berde perwerdehiya xwe domand û çû medreseyên cihêreng ên herêmên Erdelan û Baban; mîrektiyên Kurdî yên nîvxweser di bin bandora Osmanî û Farisî de. Wî zanistên Îslamî yên pêşketî xwendin, di nav de fiqh, kelam û îrfana sofî. Perwerdehiya wî ya fermî li Silêmaniyê gihîşt qonaxa dawî; li Mizgefta Melkendî li cem Mela Ebdurrehman Nawdşî (an Mela Ebdurehman Nodşeyî) yê bi rûmet xwend. Li wir îcazeya xwe (destûra hînkirinê) bi dest xist û wekî melayekî bi şarezayî hate naskirin. Vê rêwîtiya perwerdehiyê tenê zanîna çend zimanên Kurdî (Goranî/Hewramî, Soranî), Erebî û Farisî neda wî; herweha ew bi hawîrdorên çandî û siyasî yên cihêreng ên Kurdistana di nav împaratoriyan de parçekirî nas kir.

Piştî qedandina xwendina xwe, Mewlewî nêzî Helebceyê bi cih bû û li gundên herêmî dest bi hînkirin û rêvebirina çalakiyên olî kir. Rewanbêjî û dilovaniya wî zû ew kir mirovê hezkirî yê civakê; guhdar bi baldarî kom dibûn ku xutbe û xwendinên helbestî yên wî bibihîzin. Vê qonaxa jiyana wî bingehê cihgirtina wî di civaka Kurdî de danî û têkilî bi rêberên eşîrî yên wekî yên eşîra Caf û desthilatdarên Mîrektiya Erdelan re geş kirin.

Rêya Sofî: Bandor Û Hişyarbûna Manewî

Jiyana Mewlewî gava ku sofîtî pejirand û di bin rêberiya Şêx Osman Siracel-Dîn, rêberekî navdar ê Neqşebendî di nav Kurdan de, ket terîqeta Neqşebendî, veguherî. Terîqeta Neqşebendî, ku bi girîngîdana zikrê bêdeng (bîranîna Xwedê) û pabendiya bi ortodoksiya Sunnî re tê nasîn, bi paşxaneya Mewlewî ya zanyariyê re girêdaneke kûr hebû. Wî mezheba Şafiî ya fiqhê û eqaida Eşerî şopand û îlahiyata hişk bi ramana hundirîn a îrfanî re tevlihev kir.

Bandorên li Mewlewî kûr û piralî bûn. Ji zaroktiyê ve Mesnewîya Celaleddîn Rûmî ew kişandibû; allegoriyên wê yên sofî û mijarên evîna Îlahî dengê wî yê helbestî teşe dan. Paşê xezelên helbestvanê Farisî Hafiz şêwaza wî ya lîrîk îlham kirin û berhemên wî bi mecazên şerab, bedewî û coşa manewî tijî kirin. Li herêmê wî ji kevneşopiyên helbestî yên Kurdî sûd girt û têkiliyên nêzîk bi hemdemên xwe yên wekî Ehmed Paşa yê Mîrektiya Baban û Reza Qulîxan ê Erdelan re parastin. Van parêzvanan piştgiriya darayî didan û derfet didan wî ku li nivîsandin û hînkirinê hûr bibe.

Rêwîtiyên Mewlewî di nav Kurdistanê de—ji herêmên sînorî yên Îranê heta bajarokên Iraqî yên wekî Helebce û Silêmaniyê—bi lêgerîna zanînê û parêzvaniya manewî hatin xurtkirin. Wî bi sadehî, gelek caran di xizaniyê de, dijî; lê karîzmaya wî xwendekar û heyran dikişandin. Bûyereke bingehîn ketina wî di terîqeta Neqşebendî de bû, ku pabendiya wî bi rabiteyê (girêdana manewî bi şêx re) kûrtir kir; rêbazek ku paşê wî di rîsaleyeke Farisî de şîrove kir. Rêya wî ya sofî bê asteng nebû; bêaramiya siyasî ya serdemê, bi destdirêjiyên Osmanî û Qacar li xweseriyên Kurdî, alozîya hundirîn a ku di beytên xwe de dikola vedida.

Berhemên Edebî: Berhemdariyeke Mezin Bi Çend Zimanan

Mewlewî bi awayekî awarte berhemdar bû û berhemên bi Kurdî, Erebî û Farisî nivîsand ku helbest, îlahiyat û îrfan vedigirtin. Berhema wî ya herî mezin Dîwana Mewlewî ye; komkirina 2,426 beytên bi Kurdîya Goranî ku di 1935 û 1940 de ji aliyê Pîremêrd ve li Silêmaniyê hat sererastkirin û weşandin; çapên paşê di 1961 de ji aliyê Mela Ebdulkerîm Muderris ve hatin weşandin. Ev Dîwan 31 beytên yekane, 39 çarrêz û 213 helbestên lîrîk vedigire, teşeyên kevnar ên Goranî diparêze û ji bo xwendina zarava çavkaniyeke bingehîn e.

Di îlahiyatê de El-Eqîde el-Merdiyye (an Eqîdey Merzîye), helbesteke Kurdî ya zêdetirî 2,452 beytên li ser eqaida Eşerî, derdikeve pêş. Di navbera 1863–1865 de hat qedandin, şîroveya Mewlewî jî tê de heye û li Qahîreyê (1933), Tehranê û Bexdayê (1988) hat weşandin. Berhemeke din Eqîde-ye Mewlewî (an Eqîdey Mewlewî) ye; 110 beyt ku baweriya Îslamî nas dikin û li Bexdayê (1977) hatin weşandin. Bi Erebî El-Fezîle (an El-Fedîle, 2,031 beyt, 1868) wekî pirtûka dersê ya medreseyê li ser eqaidan hate bikaranîn. Bi Farisî El-Fewatih (an El-Feweyih, zêdetirî 1,000 beyt) sifetên Xwedê vedikole û li Misrê hat weşandin. Wî herweha rîsaleyeke neqşebendî ya rabiteyê ya nehatiye weşandin û nameyên kesane yên bi helbestan re nivîsandin. Jînenîgariya xwe ya windabûyî nîşan dide ku têgihîştinên ji jiyana wî hîn derneketine holê.

Ev berhem pabendiya Mewlewî bi şîroveya Îslamî re vedidin û bi beytan têgihîştina eqaidên tevlihev hêsan dikin.

Şêwaza Helbestê, Mijar Û Bandora Hewramî

Helbesta Mewlewî bi pabendiya xwe bi teşeyên klasîk ên wekî xezelê tê naskirin û bi sembolîzma sofî û dewlemendiya zimanî tije ye. Wî bi giranî bi şaxê Hewramî yê Goranî nivîsand; zaravayek ku li peyvsazî, hevoksazî û ahenga wî bandoreke kûr kir. Lêkolîn derdixin pêş ka hêmanên Hewramî—peyvên kevnar, veguherînên dengî û biwêj—çawa beytên wî dewlemend kirin û ew kirin pirek di navbera kevneşopiyên devkî û edebiyata nivîskî de. Bo nimûne, dengdêr û pêkhateyên rêzimanî yên taybet ên Hewramî taybetmendiyeke awazî lê zêde kirin û berhemên wî ji Soranî an Kurmanciya standard cihê kirin.

Mijar li dora evîna Îlahî, lawaziya mirovan û rêya sofî dizivirin. Di Eqîdey Merzîye de ew baweriyê (îman) bi keşfê (vekirina perdeyê), delîlê (belge) û teqlîdê (şopandinê) vedikole û li ber razên Îlahî dilnizmiyê nîşan dide. Ew nîqaşên îlahiyatê yên wekî îradeya azad li hember determînîzmê vedikole, nêrînên Eşerî piştrast dike û bang li pabendiya bi Şerîetê re dike. Kederê kesane li gelek helbestan serdest e, bi taybetî yên ji bo şîna jina wî Xatûn Enber (Enber Xatûn), ku heft sal berî wî mir. Ev mersiye di nav herî başên edebiyata Kurdî de tên hesibandin û kederê bi ramana manewî re tevlihev dikin.

Parçeyek ji Eqîdey Merzîye (werger): «Ey xet, gihîştina wê ne ji bo te ye... Cudahiya wan... wekî cudahiya erd û ezman e.» Ev yek îcadên nûjen ên wekî telegrafê li hember mucîzeyên pêxemberan rexne dike û tevlihevkirina îlahiyatê û şîroveya îroyîn a wî nîşan dide.

Jiyana Kesane, Asteng Û Salên Dawî

Jiyana kesane ya Mewlewî bi dilsozî û dijwariyan hat nîşankirin. Ew bi Xatûn Enber, koçbereke Efghan, zewicî û mirina wê bû îlham ji mersiyeyên kûr re. Kurên wan hebûn: Seyîd Mihemed (ku berî wî mir) û Şêx Mihemed (ku kurekî bi navê Elî hebû). Tevî parêzvaniyê wî bi sadehî dijî.

Di nav astengan de şewitandina pirtûkxaneya wî di salên paşîn de—windabûneke wêranker ji bo zanyarekî—û korbûna wî di heft salên dawî de hebûn. Mirina wî di 1882 de bi trajîkî ji ketina ji hespê li nêzî Serşata, Helebce, çêbû; ew li goristana Eshab a ku cihê jidayikbûna wî dibîne hat veşartin.

Tu nîqaşeke mezin jiyana wî xerab nekir, lê helwestên wî yên îlahiyatê carinan beşdarî nîqaşên determînîzmê dibûn.

Mîrat: Bandora Domdar Di Çanda Kurdî De Û Derveyî Wê

Mîrata Mewlewî gelek mezin e û wekî kevirê bingehîn ê edebiyata Kurdî ya sedsala 19 tê rûmetkirin. Berhemên wî ji aliyê zanyarên wekî Elaedîn Secadî, Goran, Îzzedîn Mistefa Resûl û Enwer Qadir Mihemed ve hatine xwendin; teza doktoraya yê dawî di 1990 de hat weşandin. Di sofîtiyê de girêdanên wî yên Neqşebendî û nivîsên rabiteyê îlhamdana xwe didomînin.

Rêzgirtinên nû festîval û weşanan vedigirin; gotareke 2025 a Kurdish Globe jiyana wî bi bîr anî. Peykera wî ya li Silêmaniyê rola wî di parastina nasnameya Kurdî di nav parçekirinê de nîşan dide.

Di encamê de, jiyana Mewlewî Tawgozî—ji girên sade yên Serşata heta beytên herdemî yên Dîwana wî—ruhê Kurdî yê berxwedêrî û kûrahiya manewî di xwe de dihewîne. Helbesta wî, ku bawerî û kederê bi hev re dihone, ji bo yên di demên aloz de teseliyê digerin ronahiyek dimîne. Gava Kurdistan di nûjeniyê de rêya xwe digere, gotinên Mewlewî hêza bêdem a beytan a derbaskirina sînor û serdeman tînin bîra me.

Çavkanî

Li jêr lîsteyeke komkirî ya çavkanî û referansên dîrokî yên bingehîn ên girêdayî Mewlewî Tawgozî (1806–1882/3) heye, ku xwe dispêre materyalên jînenîgarî, akademîk û arşîvî yên pêbawer. Ev jiyan, helbest, berhemên îlahiyatê, bandorên sofî û mîrata wî vedigirin. Çavkanî di teşeyeke jimarkirî de hatine lîstekirin, bi sernav, nivîskar (li cihê ku peyda ne), hûrguliyên weşandinê û girêdanan ji bo gihîştina wan.

  1. Mewlewî Tawgozî - Maddeya Wikipedia li ser jiyan, paşxaneya malbatî, perwerdehiya medreseyan, girêdanên sofî û berhemên wî yên bi Kurdîya Goranî, Erebî û Farisî.

  2. Jiyan Û Berhemên Helbestvanê Kurd Mewlewî Hatine Rûmetkirin - Gotara Kurdishglobe ku jidayikbûna wî li Serşata, perwerdehî, Dîwana bi zaravayê Hewramî û berhemên navdar ên wekî Eqîdey Merzîye bi hûrgulî vedibêje.

  3. Helbestvanên Kurd Di Dirêjahiya Dîrokê De: Mewlewî Tawgozî - Nivîsa Justice for Kurds li ser perwerdehî, eleqeya wî ya sofîtiyê, rêberiya Neqşebendî û rola wî wekî sofî û helbestvanekî Îslamî.

  4. Mewlewî Tawgozî - Gotara Medium ji Govari Kurdi li ser jiyana wî ya destpêkê li Serşata, mexlesên wî û berhema bingehîn Eqîdey Merzîye li ser baweriya Îslamî û Kelamê.

  5. Bandora Zaravayê Hewramî Li Helbestên Mewlewî Tawgozî - Gotareke akademîk ji Ejournal Radenintan li ser bandora Hewramî (şaxeke Goranî) li helbesta wî, ku faktorên zimanî vedikole.

  6. Bandora Zaravayê Hewramî Li Helbestên Mewlewî Tawgozî - Weşana ResearchGate ya heman xebata jorîn ku li hêmanên zimanî yên helbesta wî ya Hewramî hûr dibe.

  7. Mewlewî Tawgozî - Maddeya Academic Dictionaries and Encyclopedias ku jiyana wî wekî helbestvan û sofiyekî Kurd bi mexlesên Medûm an Medûmî kurt dike.

  8. Mewlewî Û Du Helbestên Wî (mewlewî û 2 helbestên wî) - PDF a Academia.edu li ser xebata wî nêzî Helebceyê, têkiliyên bi eşîra Caf û desthilatdarên Erdelan re, rêwîtî, malbat û mersiyeyên ji bo jina wî Xatûn Enber.

  9. Mewlewî Tawgozî (1806-1882), bi navê Mewlewî jî tê nasîn - Nivîsa Facebook ji Justice for Kurds ku parçeyên beşdariyên wî yên îrfanî û helbestî yên sedsala 19 vedibêje.

  10. Hilbijartinek Ji Eqîdey Merzîye Ya Mewlewî Tawgozî Ji Baba Elî Qeredaxî - Gotara Hawramani li ser îrfan, helbest û şîroveya wî ya Eqîdey Merzîye (1864), ku îlahiyata Îslamî û hêmanên sofî vedigire.

  11. Weşandina: 9 Mijdar 2017

  12. Girêdan: https://hawramani.com/a-selection-from-aqiday-mardia-of-mawlawi-tawagozi-by-baba-ali-qaradaghi/