Motal: Penîrê Kurdî Yê Di Çermê Pezê De Gihîştî
Motal (موتال) penîrekî kevneşopî yê Kurdî ye ku ji şîrê pez an bizinan tê çêkirin, dikeve tûrikekî ji çermê pezê yê temam û sê heta çar mehan tê gihandin. Çerm tenê qab nîne — ew beşeke çalak a pêvajoya penîrçêkirinê ye û rê dide penîrê bêhnê vede û di heman demê de şertên bê oksîjen ên pêwîst ji bo fermentasyona kûr peyda dike. Ev teknolojiya koçerî ya Kurdî ya berhemên şîrî di forma xwe ya herî zîrek de ye: penîrek ku ji bo çêkirina li çêrandinên çiyayî, gihandina di dema koça di navbera wargehên havîn û zivistanê de, û xwarina bi mehan paşê dema şîrê teze êdî tune be hatiye sêwirandin. Jajî — penîrê bi giyayan ku berê di vê rêzê de hat vegotin — guhertoya giyayî ya motal e, ku beriya pêçandinê giyayên xwezayî yên çiyayî tevlî torakê dibin. Wikipedia motalê bi Ermenistanê ve girê dide. Weqfa Slow Food wê wek “li seranserê Qefqasyayê” vedibêje. Penîrçêkerên Kurd li çiyayên Kurdistanê bi sedsalan e wê çêdikin. Nisbetdayîn, careke din, diçe her cihê ji bilî destên Kurdî yên wê şekil dane.
Xalên Sereke
• Penîrekî Kurdî ji şîrê pez an bizinan e, dikeve çermê pezê yê temam û 3–4 mehan tê gihandin
• Çermê pezê beşdarekî çalak e — rê dide bêhnvedanê û di heman demê de şertên fermentasyona bê oksîjen diparêze
• Jajî (penîrê bi giyayan) guhertoya giyayî ya motal e — giyayên xwezayî yên çiyayî beriya pêçandina di çermê de tevlî torakê dibin
• Ji bo jiyana koçên demsalî ya Kurdî hatiye pêşxistin — li çêrandinên havînê tê çêkirin, di dema koçê de tê gihandin û di zivistanê de tê xwarin
• Wikipedia motalê bi Ermenistanê ve girê dide; Weqfa Slow Food dibêje “Qefqasya” — penîrçêkerên Kurd ji berhema xwe tên jêbirin
Agahiyên Kurt
Navê Kurdî: Motal (موتال); guhertoya bi giyayan: Jajî / Zhaji
Bi Van Ve Tê Girêdan: Ermenistan (Wikipedia), “Qefqasya” (Weqfa Slow Food)
Cure: Penîrê di ava xwê de û di çermê pezê de gihîştî — teknolojiya koçerî ya şivantiya Kurdî
Şîr: Şîrê pezê an tevliheva şîrê pez û bizinan
Gihandin: 3–4 meh di tûrikê çermê pezê yê temam de; li Kurdistanê di şikeftên kunapeestê de jî
Motal Çawa Tê Çêkirin
Şîrê teze yê pez an bizinan bi mayeya penîrê ji şîrdanka berxê tê qatkirin — ew mehekê di ava xwê bi dexl û parçeyekî hesin re tê gihandin da ku tirşî were birêvebirin. Torak tê xwêkirin, avê jê tê derxistin û tê fişandin. Ji bo guhertoya jajî, di vê qonaxê de giyayên xwezayî yên çiyayî tevlî torakê dibin. Penîrê amade paşê bi tîrî dikeve tûrikê çermê pezê yê paqijkirî û amadekirî.
Çerm dikare bi du awayan were amade kirin. Por ber bi hundir ve: porê heywanê alîkariya qatbûn û fermentasyonê dike, pêwîstiya bi mayeya penîrê kêm dike, lê poran di penîrê amade de dihêle. Por ber bi derve ve: penîr paqijtir e, lê mayeya penîrê zêdetir dixwaze. Devê çermê tijî tê girêdan û li cihê hênik û tarî tê daliqandin — bi kevneşopî şikefteke kunapeestê li çiyayên Kurdî, ku germî li hemû salê di navbera 50 û 60 dereceyên Fahrenheitê de dimîne. Penîr sê heta çar mehan tê gihandin. Encama wê tîr, perçebar û tûj e — nivîskarên xwarinê bêhna wê bi penîrê şîn ê gihîştî re berawird dikin, herçend avahiya wê nêzîktirî feta ye.
Teknolojiya Ji Koça Demsalî Ji Dayik Bûyî
Motal heye ji ber ku şivanên Kurd diviya şîrê zêde yê havînê ji bo mehên zivistanê yên heywanên wan kêmtir didan biparêzin. Tûrikê çermê pezê ew qab bû ku destê wan de bû — ne herî, ne metal, ne plastîk, lê çermê heman heywana ku şîrê wê diparastin. Penîr li çêrandinên bilind ên havînê dihat çêkirin, dihat xistin nav çerman û dema şivan ber bi wargehên xwe yên zivistanê ve dadiketin bi pezê re dihat birin. Dema zivistan dihat, penîr gihîştibû û ji bo xwarinê amade bû. Ev teknolojiya paşketî nîne. Ew zanista xwarinê ya pêşketî ye ku di encama sedsalan ceribandin û başkirinê de ji aliyê kesên ku fermentasyon, kîmyaya xwê û taybetmendiyên çermê heywanan wek perdeya gihandinê fam dikirin ve hat pêşxistin.
Nisbetdayîna Nîqaşdar: Penîrê Kurdî, Wikipediaya Ermenî
Gotara Wikipediayê ya li ser penîrê motal dibêje: “Welatê kokê: Ermenistan.” Tomara Ark of Taste ya Weqfa Slow Food wê wek “li seranserê Qefqasyayê tê çêkirin” vedibêje. Nivîskarê xwarinê yê Çek ku li Kurdistana Iraqê rastî penîrê hat, wê bi rastî wek Kurdî nas kir û nivîsand: “Motal û zhaji penîrên kevneşopî yên Kurdî ne.” Valahiya di navbera tiştê ku mirov li Kurdistanê li erdê dibînin û tiştê ku li Wikipedia dixwînin de, di vê qonaxa rêza me de, mijareke dubare ye.
Penîrê di çermê de gihîştî ji aliyê civakên şivaniyê yên li seranserê herêmê ve tê çêkirin — Kurdî, Ermenî, Azerbaycanî. Lê kevneşopiya motal a Kurdî cuda ye: ew bi şikeftên çiyayî yên Kurdî (kunapeest), amadekirina Kurdî ya mayeya penîrê (şîrdanka berxê bi dexl û hesin re), zanîna giyayên Kurdî (guhertoya jajî) û rêyên koçên demsalî yên Kurdî ve girêdayî ye. Girêdana hemû kevneşopiyê bi Ermenistanê ve ji ber ku edîtorên Ermenî yên Wikipediayê pêşî gotar nivîsand, xebata zanistî nîne. Ew avantajê destpêkerê li platformeke dîjîtal e.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Penîrê motal çi ye?
Penîrekî Kurdî ji şîrê pez an bizinan e, dikeve tûrikê çermê pezê yê temam û sê heta çar mehan tê gihandin. Çerm wek perdeyeke çalak a gihandinê dixebite. Guhertoya bi giyayên xwezayî yên çiyayî re tevlihevkirî jajî tê binavkirin.
Kunapeest çi ye?
Şikefteke xwezayî li çiyayên Kurdî ye ku ji bo gihandina penîrê tê bikaranîn. Şikeftên kunapeestê germiyeke sabît a di navbera 50 û 60 dereceyên Fahrenheitê de li hemû salê diparêzin û ji ber vê yekê ji bo parastina penîrê guncayî ne. Kurdistan24 di 2021ê de ev kevneşopî belge kir.
Dawî
Motal teknolojiya xwarinê ya Kurdî ya di çermê heywanê de parastî ye. Pezê ku şîr peyda dike qab jî peyda dike. Mayeya penîrê ji berxê tê. Şikeft şikeftên çiyayî yên Kurdî ne. Giyayên guhertoya jajî giyayên çiyayî yên Kurdî ne. Rêyên koçên demsalî yên ku penîr li wan tê gihandin rêyên koçê yên Kurdî ne. Her hêmanê çêkirina motalê kokên di ekolojiya şivantiya Kurdî de hene. Gotina “Welatê kokê: Ermenistan” a Wikipediayê naguhere ka kê penîr çêkir. Ew tenê diguhere ka li înternetê pesn ji kê re tê dayîn.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Food on the Move — Motal û Zhaji: Penîr Ji Çiyayên Kurdî (2025)
Kurdistan24 — Kunapeest: Rêya Kevneşopî Ya Kurdî Ya Parastina Penîrê (2021)
Slow Food Foundation — Penîrê Motal: Ark of Taste
Kurdish-History.com — Jajî: Penîrê Çiyayî Yê Kurdî Ku Bi Navê Bajarekî Tirkî Tê Firotin