Destpêk
Di 29ê gulanê ya 1555 de, her du împaratoriyên Îslamî yên herî bi hêz ên cîhanê peymanek îmze kirin ku dê bi sedsalan nexşeya Rojhilata Navîn diyar bike — û Kurdistanê bike du parçe. Aştiya Amasyayê, ku di navbera Sultanê Osmanî Silêmanê Qanûnî û Şahê Sefewî Tehmaspê I de hat lihevkirin, yekem peymana aştiyê ya fermî di navbera împaratoriyên Osmanî û Sefewî de bû. Wê zêdetirî du dehsalan a şerê wêrankar bi dawî kir û sînorên ku rasterast di dilê Kurdistanê re dibirîn ava kirin; Kurdistana rojava ya Osmanî ji Kurdistana rojhilat a Sefewî veqetand.
Ji bo gelê Kurd, Aştiya Amasyayê yek ji peymanên xwedî encamên herî giring di dîrokê de ye. Wê dabeşkirina Kurdistanê di nav qadên rojhilat û rojava de fermî kir — dabeşkirinek ku heta îro di sînorên Tirkiye, Iraq, Îran û Sûriyeyê de berdewam e. Bi tu Kurdî re şêwirmendî nehat kirin. Tu dengê Kurd li maseya danûstandinan nebû. Du împaratoriyan xetek di welatê gelekî re kişandin û neteweya Kurd ji wê demê ve bi encamên wê jiyaye.
Naverok
Mercên peymanê û dabeşkirina Kurd
Aştiya Amasyayê çi bû?
Aştiya Amasyayê peymanek bû ku di 29ê gulanê ya 1555 de di navbera Sultanê Împaratoriya Osmanî Silêmanê Qanûnî û Şahê Îrana Sefewî Tehmaspê I de hat îmzekirin. Ew yekem peymana aştiyê ya fermî di navbera her du împaratoriyan de bû û Şerê Osmanî û Sefewî yê 1532–1555 bi dawî kir — zêdetirî du dehsalan a nakokiya navberdar lê wêrankar li tevahiya Mezopotamya, Qefqasya û bilindahiyên Kurd.
Peyman axên nakok di navbera her du împaratoriyan de li ser tewerekê ku bi giştî rojhilat û rojava bû dabeş kir. Osmaniyan Iraq (di nav de Bexda), rojavayê Ermenistanê, rojavayê Kurdistanê û rojavayê Gurcistanê parastin. Sefewiyan Azerbaycan, Tebrîz, rojhilatê Ermenistanê, rojhilatê Kurdistanê û rojhilatê Gurcistanê parastin. Kurdistan — welatekî yekgirtî yê erdnîgarî, çandî û etnîk — bi sînorekî împaratorî yê bê razîbûna Kurd hatibû kişandin bû du parçe.
Xalên Sereke
• Aştiya Amasyayê yekem dabeşkirina fermî ya Kurdistanê bû — welatê Kurd kir «Kurdistana rojava» ya Osmanî û «Kurdistana rojhilat» a Sefewî; ev dabeşkirin îro jî berdewam e.
• Tu nûnerê Kurd di danûstandinan de nebû — du împaratoriyan bê razîbûna Kurd Kurdistan dabeş kirin û mînakek danîn ku dê li Lozanê, Sykes-Picot û wêdetir dubare bibe.
• Peymanê axên Kurd veguherandin meydaneke şer a herdemî — axên sînor ku her du împaratoriyan hêzên leşkerî li wir bi cih kirin, êrîş kirin û bi bikaranîna dilsoziyên eşîrî yên Kurd nakokiyên wekîlî meşandin.
• Ev tenê 41 sal piştî Peymana Çaldiranê hat — ku tê de bavê Silêman Selîmê I di berdêla piştgiriya leşkerî de soza xweseriya Kurd dabû. Heta 1555, ev soz berê hatibûn şikandin.
Agahiyên Kurt
Navê peymanê: Aştiya Amasyayê Dîrok: 29ê gulanê ya 1555 Alî: Sultanê Osmanî Silêmanê Qanûnî û Şahê Sefewî Tehmaspê I Cure: Peymana aştiyê û lihevkirina sînor Benda sereke ji bo Kurdan: Dabeşkirina Kurdistanê di nav qadên rojava yên Osmanî û rojhilat ên Sefewî de Nakokiya bi dawî kirî: Şerê Osmanî û Sefewî yê 1532–1555 Destkeftiyên Osmanî: Iraq (Bexda), rojavayê Ermenistanê, rojavayê Kurdistanê, rojavayê Gurcistanê Destkeftiyên Sefewî: Azerbaycan, Tebrîz, rojhilatê Ermenistanê, rojhilatê Kurdistanê, rojhilatê Gurcistanê Dem: Li pey wê nêzîkî bîst sal aştiyê hat Giringî: Yekem dabeşkirina fermî ya Kurdistanê di navbera du împaratoriyan de
Çarçoveya dîrokî: du dehsalên şer li tevahiya Kurdistanê
Şerê Osmanî û Sefewî yê 1532–1555 hem di xwesteka axê hem jî di pêşbaziya mezhebî de koka xwe hebû. Împaratoriya Osmanî ya Sunî û Împaratoriya Sefewî ya Şîe ji bo kontrola Mezopotamya, Qefqasya û bilindahiyên Kurd pêşbazî dikirin. Di şer de hêzên Osmanî di 1534 de Bexda girtin û kontrola Osmanî li ser Iraqê ava kirin; Sefewiyan jî taktîkên axa şewitandî û şerê gerîlayî bi kar anîn da ku Osmaniyan destkeftiyên herdemî li rojhilat bi dest nexin.
Kurdistan meydanê sereke yê vê şerê bû. Bajarên Kurd hatin dorpêçkirin, gundên Kurd hatin şewitandin, nifûsên Kurd hatin koçberkirin û her du aliyan dilsoziyên eşîrî yên Kurd bi kar anîn. Pabendiya mîrektiyên Kurd ên wek Bedlîsê mijara nakokiyê bû — her du împaratoriyan piştgiriya Kurd dixwestin û bilindahiyên Kurd bûn sînorê herdemî yê tundiyê. Heta ku her du împaratorî di 1555 de ji bo aştiyê amade bûn, Kurdistan bi zêdetirî du dehsalan a şerê împaratorî yê li ser axa Kurd hatibû wêrankirin.
Mercên peymanê û dabeşkirina Kurdistanê
Aştiya Amasyayê herêmên nakok li dirêjahiya qada sînorekî berfireh ku ji Qefqasyayê di nav Ermenistan û çiyayên rojavayê Zagrosê re heta qada nêzî Besrayê diçû dabeş kir. Kurdistana rojava — di nav wê de bajarên sereke Diyarbekir û Wan û axên mîrektiyên Kurd ku li Çaldiranê bi Osmaniyan re hevpeyman bûbûn — ket bin serweriya Osmanî. Kurdistana rojhilat — di nav wê de Erdelan û herêmên Kurdnişîn ên rojavayê Îranê — di bin kontrola Sefewî de ma.
Peyman bendên derbasbûna azad a heciyên Îranî di axa Osmanî re heta Mekkeyê û erka rawestandina nifirkirina merasîmî ya sê Xelîfeyên Raşidîn ên pêşîn ji aliyê Sefewiyan ve jî dihewand — tawîzek li qada mezhebî. Lê ji bo Kurdan, tenê benda giring ew bû ku qet nehat nivîsandin: dabeşkirina welatê wan di nav du qadên împaratorî de, bê tu mekanîzmeya xwerêvebiriya Kurd, bê naskirina yekparçetiya axa Kurd û bê dengê Kurd di danûstandinan de.
Bandor li jiyana Kurd
Dabeşkirina ku Aştiya Amasyayê afirand ji bo civatên Kurd encamên bilez û wêrankar hebûn. Malbat, eşîr û torên bazirganiyê ku bi sedsalan li tevahiya bilindahiyên Kurd dixebitîn êdî bi sînorekî împaratorî hatin veqetandin. Eşîrên Kurd ên ku axên wan li her du aliyên sînor bûn neçar bûn aliyekî hilbijêrin an bi tolhildana her du împaratoriyan re rû bi rû bibin. Qada sînor bû sînorekî leşkerîkirî ku hêzên Osmanî û Sefewî her du garnîzon li wir diparastin, êrîş dikirin û ji bo dilsoziya serokên Kurd pêşbazî dikirin.
Kurdên rojava ketin bin sîstema rêvebiriya navendîkirî ya Osmanî ku Silêman berê ferz dikir — mîrên Kurd ji mafên xwe yên mîrasî bêpar dikir û rêvebirên Osmanî danî cihê wan. Kurdên rojhilat di bin siyaseta Sefewî ya yekgirtina Şîe de dijiyan ku zext li nifûsên Kurd ên Sunî dikir da ku mezhebê xwe biguherînin an bi marjînalîzekirinê re rû bi rû bibin. Li her du qadan xweseriya Kurd dihat aşandin — û dabeşkirin bixwe hemahengkirina berxwedanê li her du aliyên sînorê nû yê împaratorî ji bo Kurdan dijwartir dikir.
Demrêza bûyerên sereke
1514 — Şerê Çaldiranê; mîrên Kurd li dijî Sefewiyan bi Osmaniyan re hevpeyman dibin.
1520 — Silêmanê Qanûnî derdikeve ser textê Osmanî; dest bi hilweşandina xweseriya Kurd dike.
1532 — Şerê Osmanî û Sefewî dest pê dike; axên Kurd dibin meydanê sereke yê nakokiyê.
1534 — Osmanî Bexda digirin; kontrola Osmanî li ser Iraqê tê avakirin.
29ê gulanê ya 1555 — Aştiya Amasyayê tê îmzekirin; Kurdistan bi fermî di nav qadên rojava yên Osmanî û rojhilat ên Sefewî de tê dabeşkirin.
1555–1578 — Nêzîkî bîst sal aştî li sînorê Osmanî û Sefewî.
1639 — Peymana Zuhabê dabeşkirina Osmanî û Sefewî ya Kurdistanê herdemî dike.
Mîras û giringî ji bo dîroka Kurd
Aştiya Amasyayê bi berfirehî wek yekem dabeşkirina fermî ya Kurdistanê tê dîtin. Dîroknasan ew wek dema ku erdnîgariya Kurdistanê yekem car bi peymanê di navbera du împaratoriyan de bi fermî hat dabeşkirin rave kiriye. Herêmên di bin kontrola Îranê de wek Kurdistana Rojhilat (Rojhelat) hatin naskirin; herêmên di bin kontrola Osmanî de paşê bi Peymana Sykes-Picot û Peymana Lozanê bêtir hatin dabeşkirin û bûn Kurdistana Bakur (Bakur, li Tirkiyeyê), Kurdistana Başûr (Başûr, li Iraqê) û Kurdistana Rojava (Rojava, li Sûriyeyê) ya îro.
Peymanê mînakek ava kir ku dê nîv hezarsal jiyana siyasî ya Kurd diyar bike: dabeşkirina Kurdistanê ji aliyê hêzên derve ve bê beşdariya Kurd. Kurd ne aliyek ji Aştiya Amasyayê bûn. Bi wan re şêwirmendî nehat kirin. Welatê wan wek axa sînor a ku di navbera împaratoriyan de bê dabeşkirin hat dîtin, ne wek axa gelekî cuda yê xwedî mafên xwe yên siyasî.
Nakokî ne gengaz e ku neyê dîtin: tenê çil û yek sal berî Aştiya Amasyayê, bavê heman Sultanê Osmanî li Çaldiranê soza xweserî û xwerêvebirinê da mîrên Kurd. Silêman bixwe ev soz betal kiribûn û kontrola Osmanî li ser rojavayê Kurdistanê navendî kiribû. Niha, li Amasyayê, wî dabeşkirina yên mayî fermî kir. Kurd piştgiriya xwe ya leşkerî, zanîna xwe ya stratejîk û hevkariya xwe ya erdî dan Osmaniyan. Di berdêlê de, wan dabeşkirin, navendîkirin û wêrankirina xweseriya xwe ya siyasî wergirt.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Aştiya Amasyayê çi bû?
Yekem peymana aştiyê ya fermî di navbera împaratoriyên Osmanî û Sefewî de bû, ku di 29ê gulanê ya 1555 de hat îmzekirin. Wê axên nakok ên Rojhilata Nêzîk û Qefqasyayê di navbera her du hêzan de dabeş kirin û Kurdistan kir qadên rojava yên Osmanî û rojhilat ên Sefewî — yekem dabeşkirina fermî ya welatê Kurd.
Aştiya Amasyayê çawa bandor li Kurdan kir?
Wê Kurdistan bê razîbûna Kurd di navbera împaratoriyên Osmanî û Sefewî de bi fermî dabeş kir. Malbatên Kurd, eşîr û torên bazirganiyê bi sînorekî împaratorî hatin veqetandin. Kurdên rojava bi navendîkirina Osmanî re rû bi rû bûn, Kurdên rojhilat bi ferzkirina yekgirtina Şîe ya Sefewî re rû bi rû bûn û yekgirtina siyasî ya Kurd hat pelçiqandin.
Dabeşkirina Kurdistanê ya 1555 îro hîn giring e?
Erê. Dabeşkirina rojhilat û rojava ya Kurdistanê ya ku li Amasyayê hat avakirin bi Peymana Zuhabê (1639) herdemî bû û bingeha sînorê nûjen ê Tirkiye û Îranê pêk tîne. Dabeşkirina bêtir a Kurdistana Osmanî bi Peymana Sykes-Picot û Peymana Lozanê dabeşkirina çar-parçeyî ya Kurdistanê (Tirkiye, Iraq, Îran, Sûriye) ya îro afirand.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Shaw, S.J., Dîroka Împaratoriya Osmanî û Tirkiyeya Nûjen (History of the Ottoman Empire and Modern Turkey), Cambridge University Press, 1976.
McDowall, D., Dîrokeke nûjen a Kurdan (A Modern History of the Kurds), I.B. Tauris, 2004.