Lihevhatina piştî vegerandina Bexdayê ji aliyê Osmaniyan ve bû çavkaniyeke mayînde. Sînorê pîvandî bi danûstandinên paşê jî çêbû.

Çapa reş û spî ya Muradê IV bi cilê dirêj û destara perrîn li ber stûn û obelîskê
Wêneyeke piştî mirina Muradê IV di Thesaurus exoticorum a Happel de, Hamburg 1688; ne xêzek ji danûstandinên 1639 e. Happel, Thesaurus exoticorum (1688) · Library of Congress, LCCN 90705896 · Wikimedia Commons · Public domain.

Lihevhatina 1639

Zuhab, Zohab an Qesra Şîrîn bi 17 Gulan 1639 tê dîrokkirin, piştî vegerandina Bexdayê di 1638 de. Dewletên Muradê IV û Şah Sefî alî bûn. [1] Mayîna Bexdayê di destê Osmaniyan de encameke girîng bû. Dabeşkirina herêmên kurdan girîng e, lê di rojekê de sînorek neteweyî yê bi tevahî pîvandî çênebû.

Girîngiya Bexdayê

Matthee ziyaretxaneyên şîî, heciyan û piştgiriya şahane, herwiha rêya Hemedan–Kirmanşah–Qesra Şîrîn vedikole. Besra bazirganî û deriyê Okyanûsa Hindê peyda dikir. [2] Şer bi gelek civak û berjewendiyan ve girêdayî bû; ne tenê li ser erdê kurdan an tenê ji bo nasnameya kurdî bû.

Herêma sînorî

McLachlan Zuhabê di rêzeke dirêjtir a peymanan de dibîne. Çarçoveya erdê bi kontrola herêmî û dahatên nakok ne yek tişt bû. [1] Dabeşkirina rast a sedî 70 û 30 pênaseya erdê û hesabeke belgekirî dixwaze; çavkaniyên vir wê hesabê nadin.

Desthilata herêmî

Matthee hevpeymaniya serokên eşîrên kurd û ereb vedibêje: parastin li hember pere û xweseriya herêmî. Kontrola gundan ne wekhev bû. [2] Ev ne îspata qedandina her xwerêvebirinê ye ne jî serweriya kurdî ya serbixwe. Daxwaza împaratoriyê û desthilata rastîn cuda ne.

Parastina aştiyê

Nirxandina Karakaya-Stump a 2025 şandeyan, nameyan û krîzan, herwiha pejirandina dirêj a 1639–1643 vedikole. [3] Nirxandin hatiye bikaranîn, ne hemû pirtûka arşîvî. Aştî danûstandina domdar dixwest; aktorên herêmî girîng man.

Sînorên paşê

Peymanên Erzurumê yên 1823 û 1847 û komîsyonên paşê qonaxên din ên destnîşankirin û pîvandina sînor bûn. McLachlan beşdariya çar hêzan di sedsala nozdehan de vedibêje. [1] Zuhab di dabeşkirina herêmên kurdan de girîng e, lê her sînorê îroyîn an qedexeya mafên kurdan bi tenê wê nayê ravekirin.

Çavkanî û xwendina zêdetir

  1. Keith McLachlan, Boundaries i: With the Ottoman Empire, Encyclopaedia Iranica: selected account of Amasya, Zuhab and the Erzurum settlements.
  2. Rudi Matthee, Iraq iv: Relations in the Safavid Period, Encyclopaedia Iranica (2006), introduction: geography, Baghdad, shrines, trade and frontier alliances.
  3. Ayfer Karakaya-Stump, review of Selim Güngörürler, The Ottoman Empire and Safavid Iran, 1639–1682, Iranian Studies 58 (2025), pp. 1052–1055; opening discussion and chapter summaries, pp. 1052–1053.
  4. Wikimedia Commons / Library of Congress, LCCN 90705896: Murad IV illustration published in Happel, Thesaurus exoticorum (1688), public-domain image record.