Rûn: Nivîşkê safkirî yê Kurdî yê zozanê
Rûn rûniya ku mitbeqa Kurdî li ser wê dimeşe ye. Nivîşkê safkirî ye; ji nivîşkê ku li zozanên bilind ên havînê tê girtin tê helandin û ji bo mayîna heta zivistanê di kavanozên axê de tê parastin. Ew madeya pijandinê ya birinc û savarê ye, dewlemendiya ku dikeve şorbe û xwarinên şorbedar e, nivîşkê helwayê û rûniya penîrê ye. Ew mayîna zêrîn a tevahiya çerxa Kurdî ya hilberên şîrê ye — tiştê dawî yê tê çêkirin û tiştê herî dirêj dimîne, ji şîrê ku hemû tişt jê dest pê dikin. Navê wê carinan rowan jî tê nivîsandin. Di çavkaniyên serdema navîn de ev peyv gelek caran li kêleka pesnê kalîteya hilberên şîrê yên Kurdî derdikeve: wan nivîskaran qeyd kirine ku çêj û bêhna nivîşkê safkirî yê Kurdî bi taybetî kulîlkî bû, û di sedema wê de rast digotin. Ew bêhn ji zozanê dihat — zozana bilind a havînê, çîmena çiyayî ku giyayên kovî û kulîlkan dide pezan; tiştê ku tu îstabla deştekê nikare dubare bike. Heman palên tijî kulîlkên kovî yên ku mêşên hingiv têr dikin û selikên berhevkeran bi kenger û sirmoyê tijî dikin, çêj didin şîrê keriyên diçêrin jî. Nivîşkê ji wê şîrê di meşka çermî, mashk, de tê girtin çîmen di nav xwe de hildigire. Safkirina wê nivîşkê tîrkirin û parastina diyariya zozanê ye: kavanozek zêrîn a havînê, ji bo zivistanê girtî, bi tameke sivik a çiyayê ku jê hatiye. Ev gotara sed û şazdehemîn a vê rêzeyê ye. Nivîşkê safkirî li seranserê herêmê tê çêkirin — ghee ya Hindî, smen a Erebî, rowḡan a Farisî — û ev rêze îdia nake ku Kurdan ew afirandiye. Lê rûnê ji zozanên havînê yên Zagrosê, di kavanozên axê yên depoya zivistanê ya Kurdî de, rûniya jiyaneke taybet a çiyayî ye. Ew zincîra hilberên şîrê ya ku vê rêzeyê di zêdetirî sed gotaran de avakiriye temam dike.
Xalên sereke
• Rûn (rowan) nivîşkê safkirî yê Kurdî ye — rûnê pijandinê û hilbera parastî ya şîrê ya mitbeqa çiyayî
• Ji nivîşkê ku di meşka çermî, mashk, de li zozana havînê (zozana bilind) tê girtin tê çêkirin
• Bi kevneşopî ji bo bêhna wê ya mîna kulîlkan tê pesindan — encama rasterast a çêrîna pezan li zozana kulîlkên kovî
• Ji bo zivistanê di kavanozên axê de tê parastin; hilbera dawî ya çerxa hilberên şîrê ya Kurdî, ji şîrê bo mashk û paşê bo kavanozê
Agahiyên kurt
Navê Kurdî: Rûn / rowan (nivîşkê safkirî; binerin rowḡan a Farisî, smen a Erebî)
Çavkanî: Şîrê pez ku di mashkê (meşka çermî) de li zozana bilind a havînê tê gerandin
Taybetî: Bêhneke kulîlkî ji çîmenên kulîlkên kovî yên pez lê çêriyane; di çavkaniyên serdema navîn de tê pesindan
Parastin: Di kavanozên axê de; salekê dimîne, rûnê pijandinê yê mitbeqa zivistanê ya Kurdî ye
Amadekirina kevneşopî
Çêkirina rûnê gava dawî ya zincîrekê ye ku bi çûyîna keriyan bo zozanê her bihar dest pê dike. Li zozana bilind a havînê, şîr her roj ji mihan tê girtin û tê hiştin da tirş bibe û bibe mast. Paşê ew mast dikeve mashkê — meşkeke ji çermê bizin an pezê çêkirî ku bi hêz hatiye dirûtin da şilav dihewîne. Ew ji çarçoveyeke darî bi navê malar tê daleqandin û saetekê an zêdetir ber bi pêş û paş ve tê gerandin. Ev gerandina bi rîtm teknolojîya herî kevn a kevneşopiya hilberên şîrê ya Kurdî ye: dema mast di hundirê çerm de diherike û li hev dikeve, topikên rûnê bi hev dikevin û kom dibin. Di dawiyê de perçeyeke nivîşkê bi rengê vekirî ji şilava zirav û tirş (do, ava mayî ya nivîşkê) ya dimîne vediqete. Nivîşk tê derxistin û tê pêlkirin da ava dawî jê derkeve; paşê di qazaneke fireh de li ser agirê nizm hêdî tê helandin. Dema şil dibe û germ dibe, av bi hilmê diçe û madeyên hişk ên şîrê an dibin binê qazanê an derdikevin ser rûyê wê. Kesê ku wê çêdike kefê radike û çavdêrî dike heta rûn zelal û zêrîn bibe û bêhneke hema hema çerezî, hema hema şîrîn bide. Ew rûniya zelal rûn e. Bi rêya qumaşekê tê parzûnkirin û dikeve kavanozên paqij ên axê; ew tên girtin û li cihê sar tên danîn. Dema bi awayê rast tê parastin, rûn salekê dimîne — hilbera parastî ya mezin a dawî ya havîna hilberên şîrê ya Kurdî, amade ji bo ku di sermayê de mitbeqê bi kar bîne.
Bêhna zozana kulîlkên kovî
Rûnê Kurdî di nivîsandinan de navdar e û çavkaniya vê navdariyê çiya bi xwe ye. Nivîskarên serdema navîn ên ku kalîteya taybet a hilberên şîrê yên Kurdî qeyd kirine, ne tenê ji bo xweşgotinê didanin; wan tiştekî rast vedigot. Pezên Zagrosê ku di havînê de li çîmenên kulîlkên kovî yên zozanê diçêrin — heman çîmenên ku selikên mêşên hingiv tijî dikin û giyayên ku di penîrê giyayî yê Wanê de cih digirin didin — şîrekê hilber dikin ku çîmen di nav xwe de hildigire. Nivîşkê ji wê şîrê tê girtin bêhneke sivik û kulîlkî heye ku tu hilbera deştan nikare dubare bike. Safkirina wê û çêkirina rûnê tîrkirin û parastina wê kalîteyê ye: kavanozek havîna zozanê, girtî. Li vir windabûneke bêdeng jî tê qeyd kirin. Her ku zêdetir keriyên Kurdî li şûna çêrîna li zozanên kovî yên çiyayî bi gihayê hişk, daneyên depokirî û hilberên alî yên çandiniyê tên xwedîkirin, bêhna taybet a rûnê ya mîna kulîlkan kêm dibe. Ekolojiya ku wê afirandiye — keriyê serbest li çîmena bilind a çiyayî — ji ber dûrxistin, çalakiya leşkerî û têkçûna koça demsalî ya keriyan a ku berê sala şivantiyê rêxistin dikir di bin zextê de ye. Rûnê di kavanozê de ne tenê rûnê pijandinê ye; tomara dîmenekî û awayekî jiyanê ye. Têbîniya rast, wek herdem: nivîşkê safkirî li tevahiya herêmê tê çêkirin û biqîmet tê dîtin, ji ghee ya Hindî heta smen a Bakurê Afrîkayê. Rûn tenê yê gelekî yekane nîne. Lê ji zozana Zagrosê, di destên Kurdî de, dîrokeke taybet û bêhneke taybet heye — û di her vegêrana rast a berhemên çiyayên Kurdî de cihê xwe heye.
Pirsên pir tên kirin
Rûn çi ye?
Rûn (rowan jî) nivîşkê safkirî yê Kurdî ye: nivîşkê ji mastê şîrê pez ku di meşka çermî, mashk, de tê gerandin tê çêkirin. Paşê hêdî tê helandin û safkirin da hemû av û madeyên hişk ên şîrê jê derkevin û tenê rûniya zêrîn a zelal û domdar bimîne. Di kavanozên axê de tê parastin û tenê ji bo pijandinê tê bikaranîn — li ser birincê tê rijandin, dikeve şorbeyan, di helwa û şîrîniyên din de tê bikaranîn. Heta salekê dimîne.
Rûn ji nivîşkê asayî çawa cuda ye?
Nivîşkê asayî av û madeyên hişk ên şîrê dihewîne; ji ber vê yekê dikare di germa bilind de bişewite û di nav çend hefteyan de xerab bibe. Safkirin her duyan radike û rûniyeke paqij çêdike ku dikare bê şewitandin heta germayên bilind were germkirin; tama wê kûrtir û çerezîtir e û dikare bi mehan di kavanozeke girtî de bê sarkirinê bimîne. Di mitbeqa çiyayî ya Kurdî de, ku parastina xwarinê ji bo zivistanê pêdivî bû, rûn rûniya pijandinê ya ku diman bû.
Çima rûnê Kurdî bêhneke taybet hebû?
Ji ber zozanên tijî kulîlkên kovî. Pezên ku li çîmenên bilind ên çiyayên Zagrosê serbest diçêrin — heman kulîlkên kovî ku mêş ji bo hingivê Kurdî lê digerin — şîrekê hilber dikin ku madeyên wan ên bêhnxweş dihewîne. Ew di nav nivîşkê de derbas dibin û heta piştî safkirinê jî dimînin. Çavkaniyên serdema navîn ev bêhna mîna kulîlkan wek nîşana taybet a hilberên şîrê yên Kurdî qeyd kirine. Her ku zêdetir pez li şûna zozana vekirî bi gihayê hişk û hilberên alî yên çandiniyê tên xwedîkirin, bêhn kêm dibe.
Encam
Rûn gotara sed û şazdehemîn a vê rêzeyê ye û kevirê dawî yê bêdeng ê zincîra wê ya hilberên şîrê ye. Ew rûniya li dawiya tevahiya çerxa xweşik a şîrê ya Kurdî ye — rêwîtiya ji miha li çîmena çiyayî bo mashka li ser malarê, paşê bo kavanoza axê ya li ser refa zivistanê. Ew rûniya ku hemû tiştên din mumkin dike jî ye: birinc, xwarinên şorbedar, helwa, penîr. Zozanê di nav xwe de hildigire; bêhna sivik û kulîlkî ya çîmena kulîlkên kovî ya ku, dema nivîşk tê girtin, pez berê ji bîr kirine. Nivîskarên serdema navîn ew dîtin; rêvebirina nûjen a xwedîkirina heywanan wê ji holê radike. Piştî sed û şazdeh gotaran, rûn nûnertiya tevahiya hişmendiya şivantiyê ya mitbeqa çiyayî ya Kurdî dike — zincîra dirêj û bi baldarî ya ku bereketa zozana havînê digire û, kavanoz bi kavanoz, dike amûra mayîna zindî di zivistanê de.
Çavkanî û xwendina zêdetir
Encîklopediya Iranica — Gerandina meşkê û hilberandina nivîşkê safkirî li Zagrosê (çiyayên Kurdî)
Kurdish-History.com — Mastaw: mashk, malar û ava nivîşkê ya di dema çêkirina rûnê de dimîne
Kurdish-History.com — Hingiv: hingivê çiyayî yê ji heman zozana kulîlkên kovî ya bêhnxweş dike rûnê