Lîsteya naverokê

Pêşîneya dîrokî ya pevçûna Iraq û Kurdan

Pevçûna jeopolîtîk û etnîk û neteweyî ya di navbera dewleta Iraqê û nifûsa wê ya Kurdî de yek ji pevçûnên navxweyî yên herî dirêj, tevlihev û wêranker di dîroka nûjen a Rojhilata Navîn de ye. Di nîvê duyem ê sedsala bîstemîn de rejîma Beisî di navenda mutlaq a vê nakokiyê de bû; Sedam Hisên avahiya wê bi serdestiya xwe girtibû û di dawiyê de bi desthilateke mutlaq ew rêvebir. Dînamîka di navbera Sedam Hisên û hindikahiya Kurdî de bi tevliheviyeke nearam û diguherî ya girêdana stratejîk, peymanên bi rêkûpêk şikestî, endezyariya demografîk a kûr û di dawiyê de tundiya qirkirinê ya di asta pîşesazî de hat naskirin.

Kokên bingehîn ên pirsa Kurdî li Iraqê ji bilindbûna Sedam Hisên kevintir in û vedigerin dabeşkirina Împaratoriya Osmanî ya piştî Şerê Cîhanê yê Yekem û avakirina dewleta nûjen a Iraqê di bin mandata Brîtanyayê de.1 Kurd, komeke etnîk a xwecihî ya xwedî taybetmendiyên zimanî, çandî û dîrokî yên cuda, xwe bi keyfî di nav çend dewletên neteweyî yên nûava yan ji nû ve avabûyî de dabeşkirî dîtin; Iraq, Îran, Tirkiye û Sûriye di nav de bûn.3 

Peymana Sêvrê ya 1920an di destpêkê de hêviya axeke Kurdî ya xweser pêşniyar kir, lê Peymana Lozanê ya 1923an bi lez cihê wê girt. Lozanê sînorên Komara Tirkiyeyê fermî kirin û tu behsa mafên siyasî yên Kurdî nekir; bi vî awayî nifûsa Kurdî ya bakurê Iraqê di bin kontrola hikûmeta bi serdestiya Ereb a Bexdayê de hişt.5

Li Iraqê, herêma çiyayî ya bakur bi lez bû keleheke berxwedêr a neteweperestiya Kurdî û gelek caran bi hewldanên navendîkirinê yên hikûmetên li pey hev ên Bexdayê re ket pevçûnê.1 Rêkûpêkiya navneteweyî ya cîhanê her dem yekparçeyiya axa van dewletên nûava li ser daxwazên etnîk û neteweyî yên Kurdan pêşîn dida.2 Mînak, Komara Mehabadê, dewleteke Kurdî ya bi piştgiriya Yekîtiya Sovyetê li Îrana cîran di 1946an de hatibû avakirin, piştî vekişîna piştgiriya Sovyetê di nav yanzdeh mehan de hilweşiya. Vê yekê şêweyeke dîrokî ya dubarebûyî ava kir ku tê de xweseriya Kurdî bi tevahî bi pêşîniyên stratejîk ên diguherî yên hêzên mezin ên derveyî ve girêdayî û li ber wan nazik bû.2

Pevçûna nûjen a Iraq û Kurdan piştî Şoreşa Iraqê ya 1958an, ku padîşahiya Haşimî hilweşand, dest pê kir şiklê xwe yê diyarker bigire. Dîktatorê leşkerî yê nû, General Ebdulkerîm Qasim, Mistefa Barzanî, rêberê karîzmatîk û di nav eşîran de bihêz ê Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK), ji sirgûniya li Yekîtiya Sovyetê vexwend vegere Iraqê.1 Barzanî bi lez PDK bi kar anî da ku rêxistinê ji girêdanên xwe yên eşîrî yên nêzîk derbas bike û partî veguherand rêxistineke nîvleşkerî ya veşartî ku dikaribû zexteke pir mezin li Bexdayê bike.7 

Dema ku danûstandinên destpêkê yên xweseriya Kurdî bi awayekî ku nehat rêgirtin têk çûn, Şerê Yekem ê Iraq û Kurdan di 1961an de dest pê kir.6 Ev pevçûna çekdar a dijwar, ku wek Şoreşa Îlonê jî tê naskirin, veguherî şerekî westandinê ku çavkaniyên dewleta Iraqê dixwar. Di lûtkeya serhildanê de, li gor texmînan, heştê ji sedî ya tevahiya artêşa Iraqê di operasyonên şer ên li dijî şervanên Kurd li çiyayên bakur de mijûl bû.6 Di vê rewşa westiyana pergalî ya dewletê û şerê navxweyî yê bêrawestan de Partiya Beisê di 1968an de kontrola diyarker a Iraqê girt û xebatkarekî siyasî yê ciwan, pragmatîk û bêrehm bi navê Sedam Hisên anî pêşiya saziya ewlehiya rejîmê.

Xeyala lihevhatinê û Peymana Xweseriyê ya 1970an

Dema ku Partiya Beisê di 1968an de desthilat girt, Sedam Hisên, ku wek cîgirê serokê Encumena Fermandariya Şoreşê kar dikir, nas kir ku şerê berdewam ê bakur windakirineke çavkaniyên leşkerî û aborî ye ku nayê domandin.6 Rejîm ji bo çespandina desthilata xwe ya hundirîn û rakirina hevrikên siyasî yên hundirîn hewcedarî aramiyê bû. Ji ber vê yekê, hikûmetê ji helwesta pevçûna leşkerî ya mutlaq veguherî têkiliya dîplomatîk a stratejîk a bi Mistefa Barzanî û PDK re.6

Di 11 Adara 1970an de, hikûmeta Iraqê bi yekalî biryareke dîrokî ragihand ku Peymana Xweseriyê ya Iraq û Kurdan fermî kir.6 Peyman di teoriyê de guhertineke mezin a paradîgmayê nîşan dida û taybetmendiya duneteweyî ya dewleta Iraqê nas dikir. Wê soz da ku herêmeke Kurdî ya xweser bi awayekî fermî bê avakirin, nûnerên Kurd tevlî beşên rêveberî û qanûndanînê yên hikûmeta navendî bibin û Kurdî li herêmên ku nifûsa Kurd piraniya demografîk pêk tîne wek zimanê fermî yê dewletê bê naskirin.10

Lê saxlemiya avahiya peymana 1970an ji destpêka xwe ve bi nakokiyên kûr ên li ser sînorên axê hat lawazkirin; bi taybetî yên derbarê statûya demografîk û îdarî ya bajarê Kerkûkê.12 Kerkûk li ser hin rezervên petrolê yên herî mezin û herî bi hêsanî gihîştbar ên cîhanê bû û ji ber vê yekê ji bo armancên pêşketinê û leşkerî yên dewleta Iraqê pêdiviyeke aborî ya mutlaq bû.11 

Peymana xweseriyê bi eşkere şert kir ku serjimêriyeke neteweyî ya berfireh bê kirin da ku taybetmendiya etnîk û demografîk a Kerkûkê û axên din ên nakok, wek Xaneqîn û Şingalê, bê diyarkirin. Encamên vê serjimêriyê dê diyar bikirana ka ev herêmên ji aliyê aborî ve jiyanî dê bikevin bin desthilata îdarî ya herêma Kurdî ya xweser a nûava yan di bin kontrola rasterast a hikûmeta navendî ya Bexdayê de bimînin.11

Rêveberiya Sedam Hisên bi qest û bi rêkûpêk pêkanîna vê serjimêriyê asteng kir. Rejîmê bi rastî hesab kir ku hejmartineke demografîk a dadmend û zelal dê bêguman Kerkûkê tevlî herêma Kurdî ya xweser bike û bi vî awayî Bexdayê ji kontrola bêsînor a motora xwe ya aborî ya sereke bêpar bihêle.11 Rastiya ku di bin peymana 1970an de bû ew bû ku rejîma Beisî xweserî ne wek mafekî destûrî yê domdar û ji aliyê qanûnî ve pêbendker ê gelê Kurd didît, lê wek agirbesteke taktîkî û demkî. Ew bi taybetî hatibû çêkirin da ku dema pêdivî ji rejîmê re bike ku saziya xwe ya leşkerî ji nû ve ava bike, desthilata li Bexdayê bi cih bike û torên piştgiriya jeopolîtîk ên derveyî yên ku serhildana Kurdî didomandin bêbandor bike.

Dema ku pêkanîna peymanê diçû ber têkçûnê û serjimêriya ku sozê wê hatibû dayîn ji bo demeke nediyar hat paşxistin, têkiliyên siyasî bi lez xerab bûn. Heta 1974an, hikûmeta Iraqê bi yekalî qanûneke xweseriyê ya guhertî ragihand ku ji daxwazên Kurdî gelek dûr bû û herêmên petrolê yên dewlemend ên Kerkûk û Xaneqînê bi eşkere ji herêma xweser a diyarkirî derxist.11 Wezîrên Kurd, ku niyeta nebaş a rejîma Beisî nas kirin, yekser ji hikûmeta navendî îstifa kirin, karmendên Kurd ên dewletê hevkariya xwe vekişandin û pevçûna çekdar a bi tevahî ji nû ve dest pê kir; ev destpêka fermî ya Şerê Duyem ê Iraq û Kurdan bû.6

Hîleyên jeopolîtîk û Peymana Cezayîrê ya 1975an

Dema ku têkoşîna çekdar a li dijî artêşa Iraqê ya bi hêz hatibû bihêzkirin ji nû ve dest pê kir, PDK hema hema bi tevahî pişta xwe bi toreke tevlihev a piştgiriya lojîstîk, darayî û leşkerî ya veşartî ji aktorên dewletî yên derveyî girê da. Di nav van piştgiran de yê sereke Şahê Îranê, Mihemed Riza Pehlewî, bû; ew rêya sereke ya veguhastina alavên leşkerî bû ku Ajansa Îstîxbarata Navendî ya Dewletên Yekbûyî û Dewleta Îsraîlê dabîn dikirin.6 Armanca herî berfireh a Îranê qet pêkanîna dewleteke Kurdî ya serbixwe û serwer nebû; ji ber hindikahiya wê ya Kurdî ya mezin a hundirîn, pêşketineke wisa dê yekparçeyiya axa Îranê bixwe bi tundî tehdîd bikira.8 Li şûna vê, Şah Kurdan ên Iraqê wek hêzeke nûner bi kar anîn da ku hevrikê xwe yê herêmî yê sereke, rejîma neteweperest a Ereb li Bexdayê, bixwînîne û nearam bike.8

Sedam Hisên, ku bi şerekî westandinê yê wêranker û di xuyangê de bêderfet ê serkeftinê re rû bi rû bû û çavkaniyên derveyî yên bêdawî agirê wî didomandin, tevgera pir jêhatî ya siyaseta berjewendiyê ya bêrehm birêk xist. Di civîna lûtkeyê ya Rêxistina Welatên Henardekarên Petrolê (OPEC) ya 6 Adara 1975an de, bi navbeynkariya Serokê Cezayîrê Hewarî Bûmedyen, Sedam Hisên û Şahê Îranê bi awayekî nedihat pêşbînîkirin Peymana Cezayîrê îmze kirin.8 Iraqê bi paşvekişîna giran û pir gengeşekirî razî bû ku sînorê avî yê li rêya avê ya Şet el-Ereb a nakok li ser xeta herî kûr a avê (xeta navîn a kanala herî kûr) diyar bike û bi vî awayî serweriyê bi Îranê re parve bike.8 Di berdêla vê paşvekişîna girîng a axê de, Îranê razî bû ku yekser, bi tevahî û bi domdarî hemû piştgiriya leşkerî û lojîstîk a veşartî ya ji serhildana Kurdî ya Iraqê re bide rawestandin.8

Bandora vê peymana jeopolîtîk a li berxwedana Kurdî yekser, bi tevahî û karesatbar bû. Serhildana Kurdî, ku di şevekê de ji rêyên xwe yên dabînkirinê yên sînorber, çekên pêşketî, piştgiriya darayî û penagehên ewle bêpar ma, di nav çend rojan de hilweşiya.8 Artêşa Iraqê bi lez ber bi çiyayên bakur ve pêş ket û bi berxwedaneke birêkxistî ya pir kêm re rû bi rû ma. Mistefa Barzanî neçar bû emir bide şervanên xwe yên pêşmerge ku şer bide rawestandin; piştre ew revî sirgûniyeke domdar li Îranê û paşê li Dewletên Yekbûyî.7 Dema ku rojnamegeran Wezîrê Derve yê Amerîkayê yê wê demê, Henry Kissinger, li ser terikandina ji nişka ve û bi tevahî ya hevbendên Kurd xistin bin zextê, wî bi gotina ku “divê çalakiya veşartî bi karê mîsyoneriyê re neyê tevlihevkirin” vê xiyanetê bi awayekî ku navê wî xera kir rewa dît.19

Peymana Cezayîrê ya 1975an xaleke diyarker û veguherîner di dîroka pevçûna Iraq û Kurdan de bû. Wê stratejiya Sedam Hisên a bêbandorkirina dijberiya etnîk û neteweyî ya hundirîn bi bazariyên jeopolîtîk ên mezin û bêbawerî piştrast kir. Ya girîngtir, wê di hesabê stratejîk ê Sedam de mînakeke xeterdar û domdar bi cih kir: têgihiştina ku civaka navneteweyî Kurdan tenê wek piyonên jeopolîtîk ên dikarin bên avêtin didît.3 Ev xemsariya navneteweyî ya ku wisa dihat dîtin bi awayekî bandordar rê da guhertina paradîgmayê ya rejîma Beisî ya paşê: ji siyaseta tepeserkirina leşkerî ya kevneşopî veguherîn kampanyayeke pir birêkxistî û bi piştgiriya dewletê ya endezyariya demografîk a pergalî û tundiya komî.

Makîneya bêkirina ji milk û mafan: Erebandin (Teerîb)

Di 1975an de, piştî ku serhildana çekdar hat şikandin û rêberiya Kurdî li sirgûniyê belav bû, rejîma Beisî li axên stratejîk ên bakur dest bi bernameyeke guhertina demografîk a bi bûrokrasiya giran, bêrawestan û tund kir. Ev siyaset, ku bi fermî wek Erebandin (teerîb) dihat naskirin, hatibû çêkirin da ku bi guhertina bingehîn a pêkhateya etnîk a Kerkûk, Xaneqîn, Şingal, Mexmûr û navçeyên din ên nakok, kontrola hikûmetê ya li çavkaniyên petrolê yên bi nirx û erdên çandiniyê yên herêmê bi domdarî û bêveger ewle bike.11

Kampanyaya Erebandinê ne rêzek dûrxistinên rasthatî û tevlihev bû; ew bi stratejiyeke dualî û bi giranî qanûnîkirî ya koçberkirina bi zor û komî ya nifûsên ne-Ereb û anîna niştecihên Ereb ên ji navend û başûrê Iraqê bi teşwîqa dewletê hat pêkanîn.15 Pêvajo bi giranî hatibû rêkxistin û pişta xwe bi çarçoveyeke berfireh a biryarên qanûnî yên Encumena Fermandariya Şoreşê girê dida da ku paqijkirina etnîk a pergalî bi rûyekî rewatiya îdarî bixemilîne.15

Amûrên îdarî yên kampanyaya Erebandinê

Ji bo pêkanîna siyasetên teerîbê, hikûmeta Sedam Hisên çend amûrên bûrokratîk bi kar anîn û saziya qanûnî ya dewletê bi awayekî bandordar kir çeka li dijî hemwelatiyên xwe yên hindikahiyan. Amûrên hatine bikaranîn ji desteserkirina milk û malan heta jêbirina nasnameya dîrokî diçûn.

Amûra siyasetê

Danasîn û taktîkên pêkanînê

Desteserkirina milk û bêkirina qanûnî ya ji mafên milkiyetê

Encumena Fermandariya Şoreşê (RCC) qanûnên taybet, bi taybetî Biryara Jimare 369 ya 1975an, bi kar anîn da ku bi yekalî belgeyên qanûnî yên milkiyeta Kurd, Tirkmen û Asûriyên koçberkirî betal bike; gelek caran bi tevahî bê tu berdêla darayî.15 Erdên çandiniyê yên herî baş hatin neteweyîkirin, bûn milkiyeta taybet a dewleta Iraqê û piştre ji eşîrên Ereb ên dilsoz re hatin veguhastin.

Beşa Lihevkirina Milkê (Daîret el-Teswiya)

Ev saziya îdarî ya ji berê ve hebûyî, ku di destpêkê de ji bo piştrastkirina belgeyên erdê yên serdema Osmanî hatibû çêkirin, ji aliyê Partiya Beisê ve ji bo armanceke din hat bikaranîn: bi rêkûpêk lêkolîna her parçeyekî erdê û betalkirina fermî ya milkiyeta qanûnî ya hindikahiyên etnîk. Bi vî awayî ew bû motora bûrokratîk a desteserkirina komî ya milk û malan.15

Bicihkirina Ereb a bi teşwîqê

Malbatên Ereb, bi piranî Şîeyên parêzgehên başûr ên belengaz, bi awayekî çalak hatin teşwîqkirin ku veguhezînin bajarên bakur ên wek Kerkûkê.13 Dewletê teşwîqên darayî yên pir mezin, karê bi garantî û xanî dabîn dikirin; gelek caran mafê milkiyetê yê eşkere û qanûnî yê xaniyên bajaran û karsaziyên ku bi zor ji malbatên Kurd û Tirkmen ên dûrxistî hatibûn desteserkirin dida wan.15

Guhertina navên cihan û çandê

Hikûmetê hewl da ku bi guhertina fermî ya navên tax, dibistan, nîşanên erdnîgarî û bajarokan da ku mîrasa Erebî û îdeolojiya Beisî nîşan bidin, nasnameya dîrokî ya Kurdî û Tirkmenî ya herêmê jê bibe.21

Ziyana mirovî ya vê kampanyaya bûrokratîk pir mezin bû. Di navbera nîveka salên 1970yî û hilweşîna dawî ya rejîmê di 2003an de, bi sed hezaran Kurd û hindikahiyên din bi zor ji malên xwe yên bav û kalan hatin derxistin. Di pêla destpêkê ya piştî hilweşîna peymana xweseriyê ya 1974–1975an de, bi deh hezaran endamên eşîra Barzanî bi zor ji çiyayên bakur hatin veguhastin cihên girtinê yên hişk û ne ji bo jiyanê li çolên başûr, ku li wir ketin bin bêparmayîna pir tund.15 Eşîrên Ereb ên hatin veguhastin bakur, wek eşîra el-Fehd a di 1975an de ji Kûtê hat veguhastin Silêmaniyê, ji aliyê dewletê ve wek niştecihên demografîk hatin bikaranîn da ku kontrola Beisî bi cih bikin.23

Tunekirina îdarî: Rastkirina nasnameya neteweyî (Teshîh el-Qewmiyye)

Herçiqas dûrxistinên komî yên salên 1970yî û 1980yî bi giranî di bin rûpoşa ewlehiya leşkerî de hatin kirin, siyaseta Erebandinê di salên 1990yî de veguherî amûreke îdarî ya hîn xapînoktir û bi giranî fermîkirî ku wek “rastkirina nasnameya neteweyî” (teshîh el-qewmiyye) dihat naskirin.15 Hindikahiyên ku piştî Şerê Kendavê yê 1991an karîbûn li herêmên Kerkûkê û navçeyên derdorê yên di bin kontrola hikûmetê de bimînin, ji aliyê hêzên ewlehiya dewletê ve bi zorê tund û berdewam re rû bi rû man da ku nasnameya xwe ya etnîk bi fermî biguherînin û sexte bikin.

Karmendên ewlehiyê û rayedarên payebilind ên Partiya Beisê bi rêkûpêk serdana malên Kurd, Tirkmen û Asûriyan li Kerkûkê dikirin.13 Di van serdanên tirsandinê de, ji malbatan re emir dihat kirin ku formên ji aliyê qanûnî ve pêbendker ên “rastkirina nasnameya etnîk” îmze bikin, bi fermî dev ji etnîkiya xwe ya rast berdin û di tomarên dewletê de xwe wek Ereb tomar bikin.13 Ev tenê mijara belge û kaxezan nebû. Di heman demê de hikûmeta Iraqê tomarkirina zarokên nûbûyî yên ku navên Kurdî yan navên etnîk ên din ên ne-Erebî li wan hatibûn kirin red dikir û bi vî awayî diyar dikir ku nifşê paşê ji aliyê amarî ve bê tunekirin.20

Pêbendbûna bi rastkirina nasnameya neteweyî herwiha bi eşkere bi xercwergirtina siyasî ya tund ve hat girêdan. Ji bo ku li malên xwe bimînin, ji ne-Erebên ku nasnameya neteweyî ya xwe “rast” dikirin gelek caran dihat xwestin ku bibin endamên çalak ên Partiya Beisê ya desthilatdar û bi zor di mîlîsên dewletê yên “dilxwaz” ên bi çekên giran de xizmet bikin; wek Ceyş el-Quds (Artêşa Qudsê) yan Fedayiyên Sedam (fedaiyên Sedam).13 Malbatên xwedî lawên ciwan bi taybetî dihatin hedefgirtin ji bo vê cureya taybet a eziyetê, ji ber ku rejîmê hewl dida serhildêrên muhtemel bixe nav avahiyên xwe yên nîvleşkerî.13

Redkirina pêbendbûna bi van daxwazan bû sedema cezayê yekser û giran. Ji malbatên ku li dijî îmzekirina formên rastkirina nasnameyê radiwestiyan re emirên dûrxistinê yên fermî dihatin dayîn.13 Ji bo piştrastkirina ku malbat bi rastî ber bi herêmên veqetî yên di bin kontrola Kurdî de li bakur ve biçe, xizmetên ewlehiyê gelek caran xizmekî mêr digirtin û di zindanên hikûmetê de rehîn didan girtin, heta ku endamên din ên malbatê ji milkiyeta xwe derdiketin û mifteyên xwe teslîmî niştecihên Ereb ên dihatin dikirin.13 Ev kampanyaya eziyet û xercwergirtinê ya bi avahiyeke pir rêkxistî û bêrawestan bû sedema koçberkirina bi zor a nêzîkî 120,000 kesan ji herêma Kerkûkê tenê di navbera 1991 û 2000an de; ev guhertineke demografîk a pir mezin bû ku tenê bi terora îdarî hatibû endezyarkirin.13

Herwiha, rejîmê qanûnên berfirehtir ên hemwelatîbûnê bi kar anîn da ku wan kesên ku ji aliyê siyasî ve gumanbar didît ceza bike. Piştî destpêka aloziyên bi Îranê re, Encumena Fermandariya Şoreşê Biryara Jimare 666 ya 1980an derxist ku şert dikir hemwelatîbûna Iraqê “ji her Iraqiyekî bi eslê biyanî bê rakirin heke diyar bibe ku ew ji welat, gel û armancên bilind ên neteweyî û civakî yên Şoreşê re dilsoz nîne”.24 

Ev amûra qanûnî ya bi qest nezelal û bi qada bikaranînê ya berfireh bi giranî li dijî nifûsên Şîe û Kurdên Feylî yên bi hestên alîgirê Îranê hatibûn tawanbarkirin hat bikaranîn û bû sedema dûrxistina komî ya bi deh hezaran hemwelatiyan ji sînorê ber bi Îranê ve.24 Wezîrê Hundir ji bo pêkanîna vê biryarê desthilata mutlaq wergirt da ku bê tu çavdêriya dadwerî hemwelatîbûn û mafên kesan jê bistîne.24

Şerê Îran û Iraqê: Zêdebûna paranoya û tolhildanê

Dîmena jeopolîtîk a Rojhilata Navîn bi Şoreşa Îranê ya 1979an bi tevahî perçe bû. Şoreşê Şahê bi piştgiriya Amerîkayê guhert bi teokrasiya Şîe ya radîkal a bi rêberiya Ayetullah Ruhullah Xumeynî.17 Di Îlona 1980an de, Sedam Hisên dixwest sûdê ji tevliheviya leşkerî ya Îranê ya piştî şoreşê, ku wî wisa didît, bigire û pêşiya henardekirina Şoreşa Îslamî li piraniya Şîe ya Iraqê ya ji mafan bêpar bû bigire. Ji ber vê yekê Peymana Cezayîrê ya 1975an betal kir û êrîşî Îranê kir; vê yekê pevçûneke hovane ya şerê xendekan dest pê kir ku dê heşt sal bidomiya û ji milyonekî zêdetir can bigirta.16

Destpêka Şerê Îran û Iraqê dînamîka di navbera dewleta Iraqê û aliyên neteweperest ên Kurdî de ji bingeh ve guhert. Yekîtiya Niştîmanî ya Kurdistanê (YNK) ya nûava, ku Celal Talebanî piştî hilweşîna 1975an damezrand, û PDK ya ji nû ve bihêzbûyî, niha bi rêberiya kurê Mistefa Barzanî, Mesûd Barzanî, şer bi rastî wek derfeteke jeopolîtîk a jiyanî nas kirin.11 Mîlîsên Kurdî (pêşmerge), ku nas kirin artêşa Iraqê bi giranî li eniyên başûr û rojhilat ên li dijî Îranê kom bûye, bi fermî bi Komara Îslamî ya Îranê re bûn hevbend.1 Wan ji Tehranê piştgiriya leşkerî û lojîstîk a mezin wergirt da ku li çiyayên dijwar ên bakur eniyeke duyem a pir bandordar li dijî dewleta Iraqê vekin.1

Bersiva Sedam Hisên a ji vê hevbendiya leşkerî re bi paranoyayeke tund û pir takekesîkirî û bi hovîtiyeke bê nermbûn hat naskirin. Di gotinên rejîmê û hesabê stratejîk ê fermandariya bilind a Iraqê de, Kurd êdî tenê wek cudaxwazên hundirîn yan dijberên siyasî nedihatin dîtin. Ew bi fermî wek stûna pêncemîn hatin dabeşkirin, bi eşkere wek “ajanên Îranê” hatin binavkirin û wek xayînên ku bi çalakî ketina dijminekî kuştinbar li axa serwer a Iraqê hêsan dikirin hatin dîtin.28

Tolhildana dewletê ya ji bo vê hevkariyê pergalî û bêrehm bû. Di 1983an de, piştî operasyona leşkerî ya hevpar û serkeftî ya PDK û Îranê ku bajaroka sînorî ya stratejîk Hecî Umranê girt, Sedam Hisên emirê tolhildaneke rasterast a li dijî eşîra Barzanî da.19 Hêzên ewlehiya Iraqê kampên bicihkirina ji nû ve yên ku Barzanî ji 1975an ve tê de hatibûn girtin dorpêç kirin û li gor texmînan 8,000 mêr û lawên ciwan girtin.19 

Ew hatin veguhastin cihên dûr ên çolê li başûrê Iraqê, yekser ji aliyê tîmên gulebaranê ve hatin îdamkirin û li gorên komî yên bê nîşan hatin binaxkirin.20 Mesûd Barzanî piştre îdama vê jimara mezin a endamên eşîra xwe piştrast kir; ev pêşnîşaneyeke tarî û nayê înkarkirin a kampanyayên tunekirina berfireh bû ku rejîmê dê paşê bidana destpêkirin.19 Herwiha, di şerên li dora Hecî Umranê de, artêşa Iraqê cara yekem çekên kîmyewî li dijî hem leşkerên Îranî û hem jî şervanên Kurd ên pêşmerge bi kar anîn. Bi vî awayî qedexeyeke bingehîn a navneteweyî şikand û rê ji hovîtiyên pêşerojê re vekir.31

Dema ku şer di nîveka salên 1980yî de pêş diçû, hêzên Îranî, ku pêşmergeyên herêmî bi jêhatî di erdnîgariya xeterdar de rêberî dikirin, bi kûrahî ketin Kurdistana Iraqê, ketin nav bajarokan, baregehên leşkerî yên stratejîk girtin û binesaziya jiyanî tehdîd kirin.31 Sedam Hisên ev yek ne tenê wek têkçûneke taktîkî ya leşkerî didît, lê wek xiyaneteke kûr û hebûnî ya nifûsa Kurdî. Vê yekê rewatiya îdeolojîk û derûnî ji bo bikaranîna tevahiya saziya dewleta Iraqê ya bê tu sînordarî ava kir da ku civaka Kurdî ya gundî bi tevahî tune bike.19

Pîşesazîkirina qirkirinê: Kampanyaya Enfalê

Heta 1987an, Şerê Îran û Iraqê ketibû rewşeke sekinandî û xwînî, lê rejîma Iraqê bi biryar bû ku serhildana Kurdî bi domdarî tune bike û herêma bakur carekê û ji bo her demî aram bike. Ji bo pêkanîna vê çareseriya dawî, Sedam Hisên pismamê xwe, Elî Hesen el-Mecîd, wek Sekreterê Giştî yê Buroya Bakur a Partiya Beisê tayîn kir.4 Vê tayînkirinê desthilatên berfireh û dîktatorî li ser hemû saziyên dewletî, leşkerî, îstîxbaratî û sivîl ên li herêmê dixebitîn dan el-Mecîd.19 Peywira eşkere ya el-Mecîd a ji Sedam Hisên tunekirina mutlaq a Kurdistana gundî û “serjêkirina xerabkaran” a bi rêkûpêk bû.19

Stratejiya tunekirinê di bihara 1987an de bi kampanyayeke amadekar a bi rêkûpêk ya wêrankirina gundan dest pê kir û qadên berfireh û xwedî nifûsa zêde yên gundewarê Kurdî wek “herêmên qedexekirî” hatin ragihandin.32 Ji bo dabînkirina çarçoveyeke bûrokratîk ji qirkirina ku nêzîk dibû re, di 17 Cotmeha 1987an de serjimêriyeke neteweyî hat kirin.32 Ev serjimêrî ji bo diyarkirina qanûnî ya “Rêzên Neteweyî” hat bikaranîn; her Kurdekî ku piştî vê dîroka taybet li herêmên qedexekirî yên diyarkirî dihat dîtin, bi xweber wek xerabkarekî Îranî dihat dîtin, ji hemû parastinên qanûnî bêpar dibû û li ber siyaseta tund a gulebarankirina ji bo kuştinê ya dewriyeyên leşkerî dihat hiştin.32

Di 1988an de, el-Mecîd kampanyaya Enfalê dest pê kir. Navê operasyonê ji sûreya heştem a Quranê tê û wateya wî “xenîmetên” şer e.4 Bi bikaranîna vê termînolojiya olî, operasyon di tevahiya medyaya dewletê ya Iraqê de bi propagandayeke giran wek dirêjahiya pîroz a şerê berdewam ê li dijî bêbawerên Îranî hat pêşkêşkirin. Bi vî awayî hedefên sivîl ên Kurdî ji mirovbûnê hatin derxistin û talankirina milk û malên wan hat rewakirin.4 Kampanya di navbera Sibat û Îlona 1988an de bi hûrgiliyeke tirsnak di heşt qonaxên leşkerî yên pir hemaheng û li ser hev ketî de hat pêkanîn.32

Heşt qonaxên kampanyaya Enfalê

Kampanya bi rêkûpêk di herêmên Kurdî re derbas bû û li dû xwe wêrankirina bi tevahî hişt. Stratejiya leşkerî ji bo tunekirina nifûsên hedefgirtî hêza kevneşopî ya pir mezin, şerê kîmyewî û pêvajoya bûrokratîk li hev kom kir.

Qonaxa operasyonê

Dem (1988)

Herêma erdnîgarî ya hedefgirtî

Bûyerên leşkerî yên sereke û armancên taktîkî

Enfala yekem

23 Sibat – 19 Adar

Sergelû û Bergelû

Bi dorpêça baregeha YNK li geliyê Cafetî dest pê kir; bi wêrankirina berfireh a binesaziyê û destpêka dûrxistinên sivîlan ên bi rêkûpêk hat naskirin.32

Enfala duyem

22 Adar – 1 Nîsan

Qeredax

Bû sedema koça komî ya sivîlên tirsiyayî yên ji bombardimanên bêrawestan ên topan û êrîşên kîmyewî direviyan û ew ber bi Germiyana başûr ve birin.32

Enfala sêyem

7 – 20 Nîsan

Germiyan

Qonaxa herî kuştinbar û berfireh bû û navendên nifûsê yên mezin ên wek Tûz Xurmatû, Qadir Kerem û Sengaw hedef girt. Artêşê ji bo pêvajokirina sivîlên girtî “xalên komkirinê” yên berfireh ava kirin.32

Enfala çarem

3 – 8 Gulan

Geliyê Zêya Biçûk

Bi bikaranîna giran a çekên kîmyewî li gundên sivîl ên wek Gûktepe û Eskerê hat naskirin; bi operasyonên leşkerî yên girtina komî yên mezin li rojhilatê Teqteqê û li herêma Şwanê re hevdem bû.32

Enfalên pêncem, şeşem û heftem

15 Gulan – 26 Tebax

Şeqlawa û Rewandiz

Bala xwe da ketina geliyên kûr ên çiyayan da ku “berxwedana dawî ya YNK” tune bike. Bombardimana hewayî ya berdewam û pir wêranker a li hedefên sivîl dihewand.32

Enfala heştem (dawî)

25 Tebax – 6 Îlon

Herêma Behdînan

Di 25 û 26ê Tebaxê de êrîşên kîmyewî yên berfireh dest pê kirin; kesên ji wan xelas bûne bêhna wan bi taybetî wek “sêv û tiştekî şîrîn” wesif kirine. Bi îdamkirina komî ya mêr û lawên girtî, yekser û li cihê girtinê, hat naskirin.32

Rêbaza Enfalê di karîgeriya xwe ya hovane de pîşesazî bû. Operasyonên leşkerî bi gelemperî bi bombardimana hewayî ya giran û êrîşên çekên kîmyewî dest pê dikirin ku bi taybetî ji bo afirandina tirsa komî, kuştin û birîndarkirina yekser a sivîlan û derxistina nifûsên xelasbûyî ji mal û cihên wan ên veşartinê hatibûn çêkirin.4 Piştre hêzên bejahî, bi piştgiriya giran a lîwayên zirxî û tabûrên endezyariyê, herêma hedefgirtî bi fîzîkî dorpêç dikirin, hemû avahiyan wêran dikirin, mal bi dînamîtê diteqandin, bîrên avê bi betonê tijî dikirin da ku niştecîbûna pêşerojê asteng bikin û hemû amûrên çandiniyê û heywanên malê talan dikirin.4 Li gor texmînan, di vê serdemê de nêzîkî 1,200 heta 4,000 gundên Kurdî bi rêkûpêk ji nexşeyê hatin jêbirin.4

Sivîlên direviyan û ji bombardimanên destpêkê xelas bûbûn ji aliyê artêşê ve li “xalên komkirinê” yên diyarkirî hatin komkirin. Piştre bi karwanên leşkerî hatin veguhastin toreke pir birêkxistî ya kampên pêvajokirinê û navendên girtinê; Topzawa, Tikrît, zindana jinan a Dibsê û kampa zindanê ya bi navê xerab a Nuqre Selman li kûrahiya çola dijwar a başûr di nav de bûn.32 

Li van kampan, nifûs li gor temen û zayendê bi tundî ji hev hat veqetandin. Dema ku bi hezaran jin, zarokên biçûk û pîr li van saziyên qirêj ji birçîkirina bi qest, li ber hiştina şertên hewayê û nexweşiyên belav mirin, çarenûsa mêran bi giştî kuştin bû.32 Mêr û lawên ku di “temenê şer” de dihatin dîtin (bi texmîn di navbera 15 û 50 salî de) bi rêkûpêk li otobusên girtî hatin barkirin, di tarîtiyê de hatin birin cihên îdamê yên dûr li çolê û bi komî ji aliyê tîmên gulebaranê ve hatin kuştin, berî ku bi buldozeran li xendekan bên binaxkirin.32 Pergalîbûna kuştinan bû sedema mirina 50,000 heta 180,000 Kurdan li gor texmînan.4

Caş: Ji aliyê dewletê ve girêdan û perçebûna eşîran

Hêmaneke diyarker, pir tevlihev û pir gengeşekirî ya kampanyaya Enfalê girêdana berfireh a dewleta Iraqê ya bi mîlîsên Kurdî yên hevkar bû. Ev yekîneyên nîvleşkerî, ku rejîmê bi fermî wek Tabûrên Berevaniya Neteweyî binav dikirin, di nav nifûsa Kurdî de bi giştî bi terma pir biçûkxistinê ya caş (bi Kurmancî “kurê kerê”) dihatin naskirin; bi vî awayî ew wek xayîn yan hevkarên dijmin dihatin dîtin.19

Di binê hiyerarşiya tund a operasyonan a Elî Hesen el-Mecîd de, caş rolên lojîstîk, taktîkî û derûnî yên pêdivî pêk dianîn ku artêşa asayî ya Iraqê ji ber nenaskirina erdnîgarî û zimanê herêmî nedikaribû bi serê xwe pêk bîne.19

Rolên taktîkî û operasyonî yên caşan

Dewletê ev hêzên neasayî bi giranî bi kar anîn da ku qada gihîştinê û karîgeriya saziya leşkerî ya asayî zêde bike.

Rola operasyonî ya sereke

Danasîna çalakiyan

Lêgerîna leşkerî û operasyonên pêşeng

Caş wek tîmên lêgerîna pêşeng kar dikirin û rêza yekîneyên artêşa asayî ya Iraqê di erdnîgariya çiyayî ya tevlihev û bê nexşe de rasterast ber bi gundên Kurdî yên veşartî û kelehên pêşmergeyan ve dibirin.19 Di qonaxên destpêkê yên pevçûnan de gelek caran wek “goştê topan” ê dikaribû bê qurbankirin kar dikirin.

Girtina sivîlan û paqijkirina dawî

Piştî wêrankirina gundekî ji aliyê hêzên hewayî û bejahî ve, caş berpirsiyar bûn ku çavdêriya hûrgulî ya damanên çiyayan û şikeftan bikin da ku sivîlên direviyan bibînin, bigirin û ber bi jêr ve bibin xalên leşkerî yên komkirinê.19

Xapandin û efûya derewîn

Bi bikaranîna zimanê hevpar û têgihiştina çandî ya xwe, caş gelek caran penaberên tirsiyayî bi sozên derewîn ên efûya hikûmetê û derbasbûna ewle dixapandin û bi razîkirinê ji veşartinê derdixistin, tenê ji bo ku rasterast wan teslîmî girtina saziya leşkerî ya îdamê bikin.19

Lojîstîk û ewlehî

Wan astengên rêyan diparastin, li gundewaran dewriye dikirin, karwanên leşkerî diparastin û rê li revîna sivîlan ji “herêmên qedexekirî” digirtin.39

Ajansên îstîxbaratê yên Iraqê fermandarên caşan (musteşar) û şervanên asayî bi tevliheviyeke bihêz a propagandaya olî û teşwîqên madî yên bingehîn manipûle dikirin. Efserên îstîxbaratê bi eşkere rêberî didan caşan ku li gor qanûna Îslamî şervanên pêşmerge “bêbawer” in û divê bê rehm li wan bê kirin.19 Herwiha, hevkaran teşwîqa darayî wergirtin. Bi fermî soza wan milk û mal, pez û dewarên Kurdan ên ku bi serkeftî digirtin ji wan re hat dayîn û ev bû sedema talankirina berfireh a gundên terkkirî û wêran.19

Lê reftara caşan bi giştî û bi yek şêweyî mutlaq nebû û perçebûna kûr a civaka Kurdî ya di bin zexta pir mezin a Beisî de nîşan dida. Dînamîkên eşîrî û dilsoziyên herêmî carinan ji emirên tund ên dewletê pêşîn dibûn. Mînakên bi berfirehî tomarkirî hene ku tê de şervanên caş girtî ber didan ji ber girêdanên eşîrî yan têkiliyên malbatî yên taybet ên ku bi wan re hebûn.19 Di rewşên din de, wan revîna gundiyan rasterast di berdêla bertîlên darayî yên mezin de hêsan kir.19 

Herwiha, şahidiyên dîrokî nîşan didin ku hin hevkarên caş tenê piştî dîtina rastiya tirsnak a navendên pêvajokirinê rehm kirin. Wan bi derengî nas kir ku niyeta dawî ya artêşa Iraqê qirkirina bi tevahî ya nifûsa Kurdî ya gundî bû, ne tenê têkbirina pêşmergeyan.19 Tevî van tevgerên veqetî yên rehmê, hevsûcdariya wan di makîneya bûrokratîk a Enfalê de beşeke tarî û birîndar a dîroka Kurdî dimîne.

Helebçe û avahiya bêcezahiya navneteweyî

Di heman demê de digel qonaxên destpêkê yên kampanyaya Enfalê, hovîtiya pevçûna Iraq û Kurdan a herî bi navê xerab û herî zêde ragihandî qewimî û dîtina cîhanê ya rejîma Sedam Hisên ji bingeh ve guhert. Di 16 Adara 1988an de, hêza hewayî ya Iraqê nifûsa sivîl a bajaroka Kurdî Helebçe xist bin bombardimaneke kîmyewî ya pir mezin û berdewam.26 Ev êrîşa hedefgirtî rasterast wek tolhildana girtina bajarokê du roj berê ji aliyê hêzên YNK yên pêşmerge ve hat kirin; ew bi Pasdarên Şoreşê yên Îranê re di Operasyona Zefer 7 de hevkar bûn.35

Bombardiman di tevliheviya xwe ya kuştinbar de bêpêşîneyê bû û tevliheviyeke mirinbar a madeyên kîmyewî bi kar anî. Lêkolînên paşê yên Neteweyên Yekbûyî û pisporên serbixwe gihîştin encamê ku artêşa Iraqê gaza xerdelê digel tevliheviyeke madeyên demarî yên pir kuştinbar û nenaskirî bi kar aniye; paşê hat piştrastkirin ku sarîn, tabûn û VX di nav wan de bûne.41 Li gor texmînan, êrîşê di nav çend saetan de 3,200 heta 5,000 sivîlên Kurd kuştin. Qurbanî bê tevger û li hev komkirî li kolanan yan di malên xwe de razayî û bi devên vekirî hatin dîtin.35 7,000 heta 10,000 sivîlên din birînên giran û heta dawiya jiyanê yên wek têkçûna bêhndanê, korbûna domdar û zirara demarî ya lawazker kişandin.41

Herçiqas Helebçe ji aliyê teknîkî ve ji kampanyaya Enfalê ya li ser gundewaran bala xwe dida cuda bû, wê ji bo rejîma Sedam Hisên armanceke derûnî ya jiyanî û hesabkirî pêk anî.35 Êrîşa kîmyewî tevgera cezayê hevpar ê karesatbar û mînakê tirsandinê bû ku bi taybetî hatibû çêkirin da ku derbeke derûnî ya şikîner li berxwedana Kurdî bixe.39 Rejîmê bi hedefgirtina navendeke nifûsa sivîl bi çekên wêrankirina komî dixwest îradeya gelê Kurd bişikîne û amadebûna xwe ya mutlaq û tirsnak a derbaskirina hemû sînorên qanûna mirovî ya navneteweyî nîşan bide.39

Pêkanîna vê komkujiya bi piştgiriya dewletê û qirkirina berfirehtir a Enfalê, ku di dawiyê de heta 180,000 canan bir, di rewşeke xemsariya navneteweyî ya şaşker û pergalî û dûrketina siyasî ya hesabkirî de pêk hat.4 Di Şerê Îran û Iraqê de, Dewletên Yekbûyî digel hêzên din ên rojavayî û Ereb ên herêmî bi neeşkere piştgirî dan Iraqê û Sedam Hisên wek keleheke pêdivî didîtin da ku pêşiya serkeftina Komara Îslamî ya Îranê bigirin.

Ji ber vê yekê, bersiva civaka navneteweyî ya ji êrîşa Helebçeyê re bi tevlihevkirina rastiyan û redkirina berpirsiyarhiştina Bexdayê hat naskirin. Rêveberiya Reagan li Dewletên Yekbûyî bi hêz li dijî hewldanên Kongreya Amerîkayê yên sepandina dorpêçên bazirganî yên berfireh li dijî Iraqê di 1988an de derket.32 Herwiha, Ajansa Îstîxbarata Berevaniyê ya Amerîkayê di destpêkê de hewl da sûcê ji Bexdayê dûr bixe. Wê raporên hundirîn belav kirin ku pêşniyar dikirin dibe ku Îran berpirsiyarê êrîşa kîmyewî ya ku Kurd kuştin be, tevî ku Iraqê bi eşkere pejirandibû ku di operasyonên leşkerî yên din de gaza jehrî bi kar aniye.32

Bersiva Encumena Ewlehiyê ya Neteweyên Yekbûyî jî bi heman awayî sist û ji aliyê avahiyê ve sînordar bû. Herçiqas Encumenê Biryarên 612 û 620 di 1988an de derxistin û bikaranîna çekên kîmyewî di çarçoveya pevçûna Îran û Iraqê de bi tundî şermezar kirin, wan bi qest û bi awayekî diyar tu behsa eşkere yan şermezarkirina bikaranîna van çekên qedexekirî ji aliyê Iraqê ve li dijî hemwelatiyên wê yên Kurdî yên hundirîn nekir.41 

Civaka navneteweyî serî li prensîba serweriya dewletê da û komkujî wek “karûbarekî hundirîn” dît.41 Vê helwesta dîplomatîk a pir bêbawerî derseke stratejîk a kûr da Sedam Hisên: hevbendiya jeopolîtîk rejîma wî bi serkeftî ji berpirsiyariya derbarê mafên mirovan diparast. Bi vî awayî avahiya bêcezahiya bi tevahî ava bû û meylên herî tarî yên hikûmeta wî wêrektir kirin.42

Rapêrîna 1991an, koça komî û destpêka penageha ewle

Dînamîka serdestiya mutlaq û bêhevrik a Beisî piştî dagirkirina Kuweytê ya ji aliyê Sedam Hisên ve di Tebaxa 1990an de, ku ji aliyê stratejîk ve karesatbar bû, û piştre tunekirina bi tevahî ya saziya leşkerî ya Iraqê ji aliyê hevpeymana bi pêşengiya Amerîkayê ve di Şerê Kendavê yê 1991an de, bi awayekî ecêb hat şikandin.1

Di Sibata 1991an de, dema ku şerê bejahî hêzên Iraqê wêran dikirin, Serokê Amerîkayê George H.W. Bush bi eşkere û bi dubare artêşa Iraqê û nifûsa sivîl teşwîq kir ku “karan bigirin destê xwe û Sedam Hisên, dîktator, neçar bikin ji cihê xwe dûr bibe”.45 Ev peyam bi belavok û radyoyê bi giranî li Iraqê hat belavkirin.46 Bi baweriya ku têkçûna leşkerî rejîm bi awayekî kuştinbar lawaz kiriye û bi pêşferza ku piştgiriya leşkerî ya Rojava dê bigihîje wan, serhildaneke pir mezin, ji xwe re destpêkirî lê bi giranî bê hemahengî (ku wek Rapêrîn tê naskirin) li tevahiya welêt dest pê kir.46 

Ew di destpêka Adarê de di nav nifûsa Şîe ya parêzgehên başûr de dest pê kir û bi lez ber bi bakurê Kurdî ve belav bû.46 Di nav çend hefteyan de, çardeh ji hejdeh parêzgehên Iraqê bi awayekî ecêb bi tevahî ji kontrola Bexdayê derketibûn. Şervanên Kurd ên pêşmerge ji çiyayan ber bi jêr ve hatin da ku navendên bajaran ên mezin, Erbîl, Silêmanî û bajarê Kerkûkê yê pir nakok jî di nav de, ji bo demeke kurt azad bikin.46

Lê rêveberiya Bush, ku bi tirsa perçebûna dewleta Iraqê, nearamiya herêmî ya muhtemel û bihêzbûna hêzên nûner ên Şîe yên bi piştgiriya Îranê felc bûbû, destwerdana leşkerî ya ji bo piştgiriya hêzên serhildêr red kir.46 Sedam Hisên vê derfeta jiyanî girt û hêmanên Garda Komarî ya xwe ya bijare ji nû ve ava kirin. Rejîmê ji valahiyeke Peymana Agirbestê ya Sefwanê sûd girt ku destûr dida artêşa Iraqê ji bo armancên “veguhastinê” helîkopteran bifirîne. Wê helîkopterên şer ên bi çekên giran bi kar anîn da ku serhildanên hem bakur û hem başûr bi bêrehmî û bi rêkûpêk bitepisîne.46 Hêzên dilsoz bê cihêkirin gule li herêmên niştecih lê dan û bi hezaran sivîlên bêçek û gumanbar bi komî îdam kirin.48

Li bakur, pêşketina bilez a artêşa Iraqê ya tolhildanxwaz, ku beşek ji wê avakerê Enfalê Elî Hesen el-Mecîd ferman dikir, bû sedema panîkeke komî û ji kontrolê derketî.45 Bi bîra birîndar a Helebçe û qirkirina Enfalê ku hê di hişmendiya hevpar de nû bû, li gor texmînan 1.5 heta 2 milyon Kurd di şertên cemidî yên Adar û Nîsanê de ji bajar û bajarokên xwe reviyan û li çiyayên bi berfê nixumandî yên li ser sînorên dijwar ên Tirkiye û Îranê li penageheke nazik geriyan.23

Karesata mirovî ya paşê ya pir diyar, ku li cîhanê hat belavkirin, bersiveke navneteweyî ya bêxwestek lê bêpêşîneyê neçar kir. Neteweyên Yekbûyî bi piştrastkirina doktrîna nûderketî ya destwerdana mirovî Biryara 688 derxist û tepeserkirina nifûsa sivîl ji aliyê Iraqê ve şermezar kir.49 Di heman demê de, Dewletên Yekbûyî, Padîşahiya Yekbûyî û Fransa Operasyona Dabînkirina Rehetiyê dest pê kirin.3 Vê operasyona leşkerî û mirovî ya pir mezin li bakurê Iraqê “penageheke ewle” ava kir û li bakurê xeta panahiya 36an herêmeke tund a qedexeya firînê sepand; bi vî awayî balafirên Sedam ji kirina êrîşan hatin qedexekirin.47

Vê destwerdana leşkerî ya navneteweyî pêşiya qirkirineke duyemîn girt û hêzên bejahî yên Iraqê neçar kirin ber bi başûrê Xeta Kesk a nûavakirî û bi giranî bihêzkirî ve vekişin.52 Vê vekişîna bi zor bi bêqest dewleteke Kurdî ya di pratîkê de serbixwe zayand.50 Rêberiya Kurdî, ku ji Bexdayê hatibû qutkirin û xistibû bin dorpêçeke dualî ya felcker — dorpêçên navneteweyî yên Neteweyên Yekbûyî li dijî dewleta Iraqê û astenga aborî ya hundirîn a ku Sedam Hisên bi niyeta xerab sepandibû — di herêma veqetî de rêveberiyek ava kir. Di 1992an de, wan hilbijartinên dîrokî yên parlamentoyeke demkî ya bi 105 endaman lidar xistin. Encam dabeşkirina desthilatê ya tam 50-50 di navbera PDK û YNK de bû û bingeha Hikûmeta Herêma Kurdistanê (KRG) danî.52

Birakujî û bazariya bi şeytan re: Şerê Navxweyî yê Kurdî (1994–1998)

Serkeftina azadkirina 1991an û avakirina penageheke ewle ya demokratîk bi lez ketin bin siya aliyaperestiya hundirîn a tund û bi kûrahî kokdar. Lihevkirina parvekirina desthilatê ya 50-50 di navbera PDK ya Mesûd Barzanî û YNK ya Celal Talebanî de — du partiyên xwedî dîroka pêşbaziya tund ku vedigere 1975an — ji aliyê avahiyê ve nepêkan û bi xwezaya xwe nearam derket.52

Ev hevrikiya siyasî bi bêparmayîna aborî ya tund bi awayekî karesatbar dijwartir bû. Dorpêçên dualî yên navneteweyî û hundirîn wateya wê bû ku aboriya Kurdî bi tevahî veqetî bû; hemû danûstandinên aborî yên bi cîhana derve re neçar bûn bi bazara reş re derbas bibin.58 Ji ber vê yekê, kontrola rêyên qaçaxçîtiyê û dahatên gumrikê bû xelateke aborî ya jiyanî ku qezenca aliyekî windakirina aliyê din bû.52 Çavkaniya sereke ya nakokiyê kontrola dergeha sînorî ya Îbrahîm Xelîl a bi Tirkiyeyê re bû. PDK ew bi tenê rêve dibir û dahatên pir mezin û bê bac derdixist ku bi YNK re nedihatin parvekirin.56

Di Gulana 1994an de, pevçûnên biçûk ên li ser nakokiyên erdê û parvekirina dahatan bi awayekî giran veguherîn Şerê Navxweyî yê Kurdî li Iraqê.56 Pevçûnê herêma xweser bi tundî kir du beş û sînorên hundirîn ên bi giranî bihêzkirî ava kirin ku li wan her partiyê gelek xalên nû yên kontrola gumrikê danîn.59 Aboriya herêmê felc bû, ji ber ku hem PDK û hem jî YNK ji Kurdên asayî yên ku malan di ser xetên dabeşkirina hundirîn re dibirin bacên “anîn” û “henardekirinê” yên pir zêde werdigirtin.59

Şerê navxweyî trajediya dawî û dubarebûyî ya cihê Kurdan ê jeopolîtîk diyar kir: aliyên Kurdî di bêçaretiya xwe ya têkbirina hevrikên hundirîn de bi dubare li hevbendiyên bi hêzên herêmî digeriyan ku ji bingeh ve dijminê xweseriya Kurdî bûn. YNK bi awayekî çalak bi hikûmeta Îranê re bû hevbend û piştgiriya leşkerî wergirt da ku axê ji nû ve bigire û hêzên PDK paş ve bixe.56 Tirkiye jî ji aliyê leşkerî ve li dijî YNK destwerdan kir, bi piranî ji bo hedefgirtina baregehên Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK).58

Di bersiva destwerdana Îranê ya ji bo YNK de, Mesûd Barzanî biryareke stratejîk a şaşker, pir gengeşekirî û ji aliyê dîrokî ve heyranî çêker da. Di Tebaxa 1996an de, PDK bi eşkere alîkariya leşkerî ya rasterast ji kesê ku di dîrokê de ew eziyet kiribûn, Sedam Hisên, xwest da ku YNK ji paytexta herêmê Erbîlê derxe.22 Sedam Hisên, ku derfeteke awarte dît da ku bandora Beisî li bakur ji nû ve bi cih bike, sûdê ji dabeşbûna Kurdan bigire û komên opozîsyona Iraqê yên li penageha ewle cih girtibûn bi tundî ceza bike, yekser 45,000 leşker û alavên zirxî yên giran ên Garda Komarî şandin.22

Di 31 Tebaxa 1996an de, hêzên çekdar ên Iraqê digel pêşmergeyên PDK bi zor Erbîl girtin.22 Herçiqas dibe ku Barzanî emirê komkujiyekê nedabe, hêzên Iraqê vexwendin wek behane bi kar anîn da ku dijberên siyasî bi rêkûpêk bişopînin.22 Îstîxbarata Iraqê êrîşî ji 30 avahiyên Eniya Tirkmen a Iraqê zêdetir kir, 48 kes îdam kirin û bi dehan yên din girtin.22 Di heman demê de, leşkerên Iraqê li derdorên bajarê nêzîkî 700 şervanên YNK û endamên Kongreya Neteweyî ya Iraqê ya bi piştgiriya Amerîkayê yekser îdam kirin.22 

Pejirandina neeşkere ya vê komkujiyê ji aliyê PDK ve ji bo ewlekirina serdestiya siyasî ya li Erbîlê perçebûna kûr a berxwedana Kurdî tekez kir. Piştî girtina Erbîlê, hêzên Iraqê vekişiyan cihên xwe yên berê û rê dan PDK ku ji bo demeke kurt YNK bi tevahî ji herêmê ber bi sînorê Îranê ve paş bixe. Vê yekê Dewletên Yekbûyî neçar kir ku ji bo pêşîgirtina kuştina wan bi lez ji 6,000 karmendên opozîsyonê zêdetir ji bakurê Iraqê derxîne.22

Birakujî, ku bi hezaran canên Kurdî birin, tenê bi zexta navneteweyî ya giran bi dawî bû. Di 1998an de, Dewletên Yekbûyî bi serkeftî navbeynkariya Peymana Washingtonê kir: peymana aştiyê ya parvekirina desthilatê ku şerê çalak bi dawî kir, lê bi awayekî bandordar dabeşkirina herêmê li du qadên îdarî yên cuda û pir partîzan fermî kir. Vê dabeşbûna partîzanî ji bo dehsalan pêşketina sazûmanî û yekxistina leşkerî ya Kurdistana Iraqê bi giranî asteng kir.50

Encamên destûrî û felcbûna Madeya 140

Dagirkirina Iraqê ya bi pêşengiya Amerîkayê di 2003an de rejîma Sedam Hisên bi awayekî diyarker bi dawî kir û hevsengiya hêzê ya di dewletê de bi tundî û bi domdarî ji nû ve rêk xist.44 Kurd, ku di dagirkirinê de wek hevbendên leşkerî yên jiyanî û pir bandordar ên hêzên hevpeymanê kar kirin, sûdê ji nirxa xwe ya leşkerî, aramiya sazûmanî ya bi nisbet û nûneratiya siyasî ya yekgirtî girtin da ku di avahiya Iraqê ya nû, ya piştî Sedam, de desthilateke bêpêşîneyê ewle bikin.44

Lê mîrata domdar a endezyariya demografîk a hovane ya Sedam Hisên wek xaleke bingehîn û pir nearam a nakokiyê ma. Di nivîsandina bi lez a Destûra Iraqê ya 2005an de — pêvajoyek ku nifûsa Sunnî boykot kir û bi nakokiyên kûr hat naskirin — rêberiya Kurdî amûrên destûrî yên eşkere xwest da ku dehsalên siyaseta Erebandinê vegerînin, federalîzma herêmî garantî bikin û tevlîkirina qanûnî ya Kerkûkê ya KRG ewle bikin.61 Lihevhatina ku jê derket û pir gengeşekirî bû Madeya 140 a Destûrê bû.64

Madeya 140, ku peywira Madeya 58 a Qanûna Îdarî ya Demkî dirêj kir, çarçoveyeke qanûnî ya tund û sêgavî ava kir da ku statûya Kerkûkê û axên din ên nakok çareser bike.64 Gavên ku hatin şertkirin ev bûn:

  1. Asayîkirin: Çareserkirina guhertinên demografîk ên neadil ên ku rejîma Beisê endezyar kiribûn; ev vegerandina Kurd û Tirkmenên derxistî û dayîna berdêla darayî û veguhastina niştecihên Ereb ber bi parêzgehên wan ên eslî ve dihewand.64

  2. Serjimêrî: Kirina serjimêriyeke nifûsê ya adil û zelal li axên nakok.65

  3. Referandum: Rêkxistina referandumeke giştî ku divê herî dereng di 31 Kanûna Pêşîna 2007an de bihata kirin da ku hemwelatî bikaribin diyar bikin ka dixwazin tevlî Herêma Kurdistanê bibin yan di bin rêveberiya federal de bimînin.64

Lê ev peywira destûrî di pêkanînê de bi tevahî nepêkan derket. Hikûmetên navendî yên li pey hev li Bexdayê ji windakirina domdar a dewlemendiya petrolê ya pir mezin a Kerkûkê ditirsiyan û li ber zexta siyasî ya giran a hilbijêrên Ereb û Tirkmen serî ditewandin. Wan taktîkên bûrokratîk ên paşxistinê bi kar anîn ku têkçûna xweseriyê ya 1970an bi hêz dianîn bîrê.66 Pêvajoya asayîkirinê bi kêmasiya bi qest a fon û îradeya siyasî felc bû, lê serjimêrî ji bo demeke bêdawî hat paşxistin ji ber tirsa ku tomarkirina fermî ya rastiya demografîk a guhertî dê yekser tundiya navbera etnîkiyan dest pê bike.14 Herwiha, Bexdayê peywirên destûrî yên derbarê parvekirina rêjeyî ya dahatên petrolê de bi rêkûpêk binpê kirin, fon bi keyfî kêm kirin û KRG ji aliyê aborî ve birçî hişt.67

Heta salên 2024 û 2025an, tomarên berfireh û raporên fermî yên KRG nîşan didan ku Madeya 140 hema hema bi tevahî nepêkanmayî bû.68 Tevî avakirina gelek komîteyan û veqetandina ji du trilyon dînaran zêdetir di navbera 2005 û 2025an de, nakokiya sereke ya axê bi tevahî bê çareserî mabû.69

Rewş piştî referanduma serxwebûnê ya KRG ya bêbext di Cotmeha 2017an de bi tundî xerab bû.44 Hêzên federal ên Iraqê û mîlîsên Şîe yên bi piştgiriya Îranê wek tolhildana hewldana serxwebûnê bi tundî ji nû ve ketin Kerkûkê û axên din ên nakok û rêvebirên leşkerî yên Kurd û bi hezaran hemwelatî bi zor koçber kirin. Ev bû sedema kuştin û birîndarbûnê û wêrankirina bi hezaran mal û karsaziyên Kurdî, bi taybetî li herêmên wek Xurmatû.44 

Çavdêr û rêberên siyasî yên herêmî destnîşan kirine ku piştî 2017an, hikûmeta navendî ya Iraqê siyasetên ku pir dişibin stratejiyên demografîk ên serdema Sedam û pir nigeranker in ji nû ve dest pê kirin. Ev hewldanên nû, ku wek “Erebandina îdarî” tên binavkirin, rakirina bi rêkûpêk ya Kurdan ji postên îdarî yên herêmî yên payebilind, kêmtirkirina nûneratiya Kurdî û bicihkirina çalak a ji 100,000 malbatên Ereb zêdetir ji navend û başûrê Iraqê ji nû ve li navend û derdorên Kerkûkê dihewandin.21

Têkçûna bi tevahî ya pêkanîna Madeya 140 û vegera dubarebûyî ya manipûlekirina demografîk rastiyeke kûr nîşan didin: herçiqas Sedam Hisên ji desthilatê hat rakirin û îdamkirin, bazariya etnîk û axê ya avahî ku tê de qezenca aliyekî windakirina aliyê din e û ku wî bi tundî li dora Kerkûkê û axên nakok endezyar kiribû, di çarçoveya siyasî ya Iraqê de bi domdarî bi cih maye. Perçebûnên demografîk û axê yên ji siyasetên rejîma Beisî yên terora komî, dûrxistin û qirkirinê çêbûne hê aramî, avahiya federal û aştiya navxweyî ya dewleta nûjen a Iraqê diyar dikin û bêrawestan tehdîd dikin.62

Berhemên ku hatine wek çavkanî bikaranîn

  1. Pevçûna Iraq û Kurdan - Wîkîpediya, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://en.wikipedia.org/wiki/Iraqi%E2%80%93Kurdish_conflict

  2. Sed salên hewldanên avakirina Kurdistaneke serbixwe, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://icds.ee/en/a-hundred-years-of-attempts-to-create-an-independent-kurdistan/

  3. Têkoşîna Kurdan a ji bo xweseriyê ji salên 1970yî heta îro - Enstîtuya Lêkolîna Siyaseta Derve, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.fpri.org/article/2019/07/the-kurdish-struggle-for-autonomy-from-the-1970s-to-the-present/

  4. Enfal, 1988 - Muzeya Holokostê ya Houstonê, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://hmh.org/education/al-anfal-1988/

  5. Dilip Hiro: Çima Kerkûk xala eşkere ya teqîna aloziyê ya bi Iraq û cîranên wê re ye, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.historynewsnetwork.org/article/dilip-hiro-why-kirkuk-is-the-obvious-flashpoint-wi

  6. Şerê Yekem ê Iraq û Kurdan - Wîkîpediya, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://en.wikipedia.org/wiki/First_Iraqi%E2%80%93Kurdish_War

  7. Stratejiya Kissinger di serhildana Kurdî ya Iraqê ya 1972-75an de: Destpêkeke têkçûyî yan bingeha Amerîkî - EliScholar, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://elischolar.library.yale.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1049&context=applebaum_award

  8. Têkiliyên derveyî yên Dewletên Yekbûyî, 1969–1976, Cilda XXVII, Îran; Iraq, 1973–1976 - Belgeyên dîrokî - Buroya Dîroknivîs, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1969-76v27/d306

  9. Belgeyên dîrokî - Buroya Dîroknivîs, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1969-76v27/d243

  10. Iraq - Dîroka destûrî ya wê - ConstitutionNet, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://constitutionnet.org/country/iraq

  11. Kurd wek alî û qurbanîyên pevçûnên li Iraqê - ICRC, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.icrc.org/sites/default/files/review_article/file/irrc-868-4.pdf

  12. Qeyrana ewlehiyê ya piralî ya Kerkûkê - Navenda Têkoşîna li Dijî Terorê ya West Point, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://ctc.westpoint.edu/kirkuks-multidimensional-security-crisis/

  13. VI. Vegerandina Erebandina Kerkûkê - Çavdêriya Mafên Mirovan, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.hrw.org/reports/2004/iraq0804/7.htm

  14. Çareserkirina Kerkûkê: Dersên ji çareserkirinên pevçûnên etnîk û axê yên berê - RAND, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monographs/2012/RAND_MG1198.pdf

  15. Îdiayên di pevçûnê de: Vegerandina paqijkirina etnîk a bakurê Iraqê: III ..., di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.hrw.org/reports/2004/iraq0804/4.htm

  16. Peymana Cezayîrê ya 1975an - Wîkîpediya, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://en.wikipedia.org/wiki/1975_Algiers_Agreement

  17. Şerê Îran û Iraqê - Wîkîpediya, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://en.wikipedia.org/wiki/Iran%E2%80%93Iraq_War

  18. Têkiliyên derveyî yên Dewletên Yekbûyî, 1969–1976, Cilda XXVII, Îran; Iraq, 1973–1976 - Belgeyên dîrokî - Buroya Dîroknivîs, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1969-76v27/d286

  19. Çîroka Enfalê - Bernameya Bîra Kurdistanê, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://kurdistanmemoryprogramme.com/story-of-anfal/

  20. Li ser erdeke nazik - Justice.gov, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2013/06/14/iraq_1109.pdf

  21. Erebandina Kerkûkê - Wîkîpediya, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://en.wikipedia.org/wiki/Arabization_of_Kirkuk

  22. Komkujiya Erbîlê ya 1996an - Wîkîpediya, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://en.wikipedia.org/wiki/1996_Erbil_massacre

  23. Îdiayên di pevçûnê de: Vegerandina paqijkirina etnîk a bakurê Iraqê | HRW, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.hrw.org/report/2004/08/02/claims-conflict/reversing-ethnic-cleansing-northern-iraq

  24. Iraq: Biryara Jimare 666 ya 1980an (hemwelatîbûn) - Refworld, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.refworld.org/legal/decreees/natlegbod/1980/en/10397

  25. Iraq: Dîrok û kevneşopiyên qanûnî - Loc, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://tile.loc.gov/storage-services/service/ll/llglrd/2018299338/2018299338.pdf?loclr=blogfam

  26. Enfala yekem: Dorpêça Sergelû û Bergelû, 23 Sibat-19 Adar, 1988 - Çavdêriya Mafên Mirovan, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.hrw.org/reports/1993/iraqanfal/ANFAL3.htm

  27. Tevlîbûna Kurdan di Şerê Îran û Iraqê de - Wîkîpediya, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_involvement_in_Iran%E2%80%93Iraq_War

  28. ÎRAN LI IRAQÊ: ÇIQAS BANDOR? - Rapora Rojhilata Navîn N°38 – 21 Adara 2005an, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.crisisgroup.org/sites/default/files/38-iran-in-iraq-how-much-influence.pdf

  29. Generalên Sedam: Nêrînên li Şerê Îran û Iraqê, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.files.ethz.ch/isn/146268/Saddams%20Generals.pdf

  30. Şerê Sedam - Weşanxaneya NDU, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://ndupress.ndu.edu/Portals/68/Documents/Books/saddams-war.pdf

  31. Kampanyaya Enfalê - Wîkîpediya, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://en.wikipedia.org/wiki/Anfal_campaign

  32. Çi hat serê Kurdên Iraqê? (Çavdêriya Mafên Mirovan ..., di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.hrw.org/reports/1991/IRAQ913.htm

  33. QIRKIRIN LI IRAQÊ: Kampanyaya Enfalê ya li dijî Kurdan (Rapora Çavdêriya Mafên Mirovan, 1993), di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.hrw.org/reports/1993/iraqanfal/

  34. Qirkirina Kurdan - Parlamentoya Ewropayê, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.europarl.europa.eu/meetdocs/2009_2014/documents/d-iq/dv/03_kurdishgenocidesofanfalandhalabja_/03_kurdishgenocidesofanfalandhalabja_en.pdf

  35. Destpêk: QIRKIRIN LI IRAQÊ: Kampanyaya Enfalê ya li dijî ..., di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.hrw.org/reports/1993/iraqanfal/ANFALINT.htm

  36. KURDISTANA IRAQÊ - Çavdêriya Mafên Mirovan, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.hrw.org/reports/pdfs/i/iraq/iraq.931/iraq931full.pdf

  37. Gotara tevahî: Qirkirina Enfal û Helebçeyê: Dersên ku nehatine fêrbûn - Taylor & Francis, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/21520844.2023.2236922

  38. Germiyan — welatê germ — deşteke bi girên mezin e li xala herî başûr a Kurdistana Iraqê ya Soranîaxêv, li ser sînorê navenda Erebî ya Iraqê. Li rojava bi rêya mezin a di navbera bajarê Kerkûkê yê petrolê dewlemend û bajaroka Tûz Xurmatû de tê sînordarkirin - Çavdêriya Mafên Mirovan, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.hrw.org/reports/1993/iraqanfal/ANFAL5.htm

  39. QIRKIRIN LI IRAQÊ | HRW.org, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.hrw.org/reports/pdfs/i/iraq/iraq.937/anfalfull.pdf

  40. 1 Beisî û Kurd “Rengên wî reş in, konê wî reş e, Rima wî, mertala wî, hespê wî, zirxê wî, perên xemilandinê, Û reşiya qîrê - Bingeha Daneyên Amûrên Qanûnî, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.legal-tools.org/doc/274a62/pdf/

  41. Komkujiya Helebçeyê - Wîkîpediya, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://en.wikipedia.org/wiki/Halabja_massacre

  42. Çekên kîmyewî û Şerê Îran û Iraqê - Navenda Lêkolînên Rêgirtina Belavbûna Çekan a James Martin, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.nonproliferation.org/wp-content/uploads/npr/81ali.pdf

  43. Biryara 620 (1988) / - Pergala Pirtûkxaneya Dîjîtal a Neteweyên Yekbûyî, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://digitallibrary.un.org/record/44865

  44. Nearamî li Iraqê | Şopandina pevçûnên cîhanê - CFR.org, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/political-instability-iraq

  45. Iraq: Derxistina bi zor a hindikahiyên etnîk - Refworld, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.refworld.org/reference/countryrep/hrw/2003/en/30380

  46. Bîranîna serhildana Iraqê ya bîst û pênc sal berê | Encumena Têkiliyên Derve, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.cfr.org/articles/remembering-iraqi-uprising-twenty-five-years-ago

  47. Serhildanên Iraqê yên 1991an - Wîkîpediya, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://en.wikipedia.org/wiki/1991_Iraqi_uprisings

  48. Serhildana Iraqê ya 1991an û encamên wê - HRW.org, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.hrw.org/reports/1992/Iraq926.htm

  49. Qeyrana Kurdî: Lêkolîna bûyereke navneteweyî - Digital Commons @ DU, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://digitalcommons.du.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1781&context=djilp

  50. Pêşketina pêşmergeyan | Şer ji bo Kurdistanê? - Clingendael, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.clingendael.org/pub/2018/fighting-for-kurdistan/2-the-evolution-of-the-peshmerga/

  51. 1991 - Operasyona Dabînkirina Rehetiyê û Çavdêriya Bakur > Beşa Piştgiriya Dîrokî ya Hêza Hewayî > Pelên agahiyan, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.afhistory.af.mil/FAQs/Fact-Sheets/Article/458953/1991-operation-provide-comfort-and-northern-watch/

  52. Kurdistana Iraqê bîst sal piştre | Koma Qeyranên Navneteweyî, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.crisisgroup.org/cmt/middle-east-north-africa/gulf-and-arabian-peninsula/iraq/iraqi-kurdistan-twenty-years-after

  53. Kurd li Iraqê ya piştî Sedam - Every CRS Report, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.everycrsreport.com/reports/RS22079.epub

  54. Herêma “qedexeya firînê” li Iraqê | Dîrok | Destpêkên lêkolînê - EBSCO, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.ebsco.com/research-starters/history/no-fly-zone-iraq

  55. Hevbendên kêmasî û aktorên nedewletî: Dersên ji herêma qedexeya firînê ya 1991an li Iraqê | Brookings, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.brookings.edu/articles/imperfect-allies-and-non-state-actors-lessons-from-the-1991-no-fly-zone-in-iraq/

  56. Dawîanîna Şerê Navxweyî yê Kurdî li Iraqê - Projeya Delîlên Baştir - Zanîngeha George Mason, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://bep.carterschool.gmu.edu/ending-the-kurdish-civil-war-in-iraq/

  57. Şerê Navxweyî yê Kurdî (1994–1998) û encamên wî yên ji pergala rêvebirinê re li Herêma Kurdistanê ya Iraqê - ResearchGate, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.researchgate.net/publication/361016173_THE_KURDISH_CIVIL_WAR_1994-1998_AND_ITS_CONSEQUENCES_FOR_THE_GOVERNING_SYSTEM_IN_THE_KURDISTAN_REGION_OF_IRAQ

  58. Şerê Navxweyî yê Kurdî li Iraqê - Wîkîpediya, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://en.wikipedia.org/wiki/Iraqi_Kurdish_Civil_War

  59. Wêrankirina Kurdistana Iraqê - MERIP - Projeya Lêkolîn û Agahiyên Rojhilata Navîn, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.merip.org/1996/12/the-destruction-of-iraqi-kurdistan/

  60. Şerê Navxweyî yê Kurdî li Iraqê (1994 - 1997) - Bingeha Daneyên Peymanên Aştiyê ya PA-X, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.peaceagreements.org/conflict/89/

  61. IRAQ: Nivîsandina destûrê | Encumena Têkiliyên Derve, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.cfr.org/backgrounders/iraq-drafting-constitution

  62. Iraq: Hilweşîna federalîzmê | Navenda Wilson, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.wilsoncenter.org/article/iraq-demise-federalism

  63. Siyaseta Iraqê piştî Sedam Hisên: Zayîna demokrasiyeke mezhebî - Enstîtuya Clingendael, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.clingendael.org/pub/2020/iraqs-adolescent-democracy/1-iraqi-politics-after-saddam-hussein-the-birth-of-a-sectarian-democracy/

  64. Madeya 140 a Destûra Iraqê - Wîkîpediya, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://en.wikipedia.org/wiki/Article_140_of_the_Constitution_of_Iraq

  65. Madeya 140 a Kerkûkê: Dema wê derbas bûye yan na? - Enstîtuya Washingtonê, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/kirkuks-article-140-expired-or-not

  66. Referanduma Kurdî û statûya Kerkûkê - Enstîtuya Washingtonê, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/kurdish-referendum-and-status-kirkuk

  67. Argûmana destûrî ya ji bo serxwebûna Kurdistanê û tomarek ji binpêkirina Destûra Iraqê ji aliyê Iraqiyên li pey hev - Enstîtuya Kurdî ya Parîsê, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.institutkurde.org/images/mediapdf/87KFRJGMPD.pdf

  68. KRG dibêje Madeya 140 li herêmên nakok ji bo du dehsalan hatiye astengkirin - Basnews, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.basnews.com/en/babat/907272

  69. Madeya 140: 18 sal piştî dema dawî, pêkanîn hê li bendê ye | Draw Media, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://drawmedia.net/page_detail?smart-id=18170

  70. Buroya Medyayê ya KRG dibêje Madeya 140 piştî 20 salan ji pejirandina wê hê nepêkanmayî ye, di 9 Adara 2026an de hatiye xwendin, https://www.kurdistan24.net/en/story/895841/krg-media-office-says-article-140-remains-unimplemented-20-years-after-adoption

PDF ya dikare bê daxistin

Pirtûkên Kurdish-History.com