Destpêk
Hemama Xanê (bi Farsî: حمام خان, Hammam-e Khan; bi Kurdî: Hemamî Xan), ku carinan hemama Pîr Zahirî tê gotin, hemameke gelêrî ya destpêka serdema Qacarî li Sineyê (Sanandaj), navenda Parêzgeha Kurdistanê ya Îranê, ye. Di deh salên yekem ên sedsala 19emîn de bi fermana Emanullah Xan Erdelan, walîyê Kurd ê mîrektiya Erdelanê, hat avakirin; di nav hemamên dîrokî yên herî mezin û xemilandî yên Kurdistana Îranê de tê jimartin.
Hemam li peravê bakurî yê bazara girtî ya Sineyê, nêzî Mizgefta Darugheh, ye; hem berhemeke mîmariya balkêş hem tomareke jiyana bajarî ya Kurdan di bin desthilatdariya Erdelanê de ye. Di 2000 de li Lîsteya Mîrasa Neteweyî ya Îranê hat tomarkirin û ji wê demê ve hatiye restorekirin û ji bo bikaranînên nû hatiye guncandin.
Agahiyên kurt
Nav: Hemama Xanê (Hammam-e Khan)
Bi van navan jî tê naskirin: Hemama Pîr Zahirî; Hemamî Xan (Kurdî); حمام خان (Farsî)
Cih: Aliyê bakurî yê bazara girtî, nêzî Qada Enghelab, Sine, Parêzgeha Kurdistanê, Îran
Avakirin: 1805 P.Z. (1220 Hicrî), bi fermana Emanullah Xan Erdelan
Restorekirina mezin: 1878 (1295 Hicrî)
Cure: Hemama gelêrî ya Îranî ya serdema Qacarî
Piştgirê avakirinê: Emanullah Xan Erdelan, walîyê Erdelanê / Kurdistanê
Rewşa mîrasa neteweyî: Tomara Hej. 2603 (15 Adara 2000)
Bikaranîna heyî: Bîrdareke restorekirî ku ji bo bikaranîna nû hatiye guncandin (li gor raporan xwaringeh û cihê çandî yê kevneşopî ye)
Naverok
Çima ji bo dîroka Kurdan girîng e
Hemama Xanê li ku ye?
Hemama Xanê di navenda dîrokî ya Sineyê de, li aliyê bakurî yê bazara girtî ya bajêr û tam li jêr Mizgefta Darugheh, ye. Ji kolanên Enghelab û Taleghani û ji derdora Qada Enghelab (Inqilab) mirov dikare bigihîje wê. Wek hemamên kevneşopî yên din ên Îranê, ava wê ji qenatekê dihat kişandin; qenat pergala kanalan a binerdî ye ku ava beşeke mezin a bajêrê kevn peyda dikir.
Cihê wê di taxa bazarê de bi mebest hatibû hilbijartin: hemamên gelêrî bi avaniya bazirganiyê û civakî ya bajêrê kevn re hatibûn honandin, û Hemama Xanê ji bazirgan, şênî û rêwiyên ku di bazarên Sineyê re derbas dibûn re xizmet dikir. Dema xwe li taxên bajêr çend hemamên dîrokî hebûn; lê Hemama Xanê ji yên ku mane mezintirîn û baştirîn parastî ye.
Dîrok û girêdana Erdelanê
Hemam berhema xanedana Erdelanê ye, mala mîrên Kurdan a dirêjtemen ku di 1638 de Sine kir paytexta xwe û herêm wek mîrektiyeke sînorî di navbera Împaratoriyên Sefewî (paşê Qacarî) û Osmanî de rêve bir. Di destpêka sedsala 19emîn de Erdelan di bin Emanullah Xan Erdelan (Amanullah Khan Bozorg), ku wek yek ji avakerên mezin ên xanedanê tê bîranîn, di lûtkeyeke çandî de bûn.
Li gor nivîsa kevirî ya li jora dergehê, hemam di 1220 Hicrî (1805 P.Z.) de bi fermana Emanullah Xan hat qedandin. Avakirina bîrdarên mezin ên din ên Sineyê, di nav de Koşka Xusrew Abad û Mizgefta Darul-Îhsan, jî bi heman hukumdar ve tê girêdan; bi vî awayî Hemama Xanê beşek ji bernameyeke berfirehtir a avakirina Erdelanê ye ku paytexta Kurdî ji nû ve şekil da.
Restorekirineke mezin di 1295 Hicrî (1878) de hat kirin; ev bi derbasbûna milkdariya avahiyê ji bo bazirganekî ku wek «Amin al-Tojjar» tê bîranîn ve tê girêdan. Dîroka hin nivîsên hundir 1259 Hicrî ye; ev nîşan dide ku qonaxên kar û xemilandinê li seranserê sedsala 19emîn belav bûn.
Mîmarî û rêxistina avahiyê
Di plana xwe de Hemama Xanê li gor rêza klasîk a hemameke Îranî ye. Dergehê ketinê yê bîrdarî (sardar), di holikeke ketinê (hashti) re, mirov digihîne sarbineh, hola sar a ji xwe kirina cilan û bêhnvedanê; paşê di derbasgehekê (miandar) re digihîne bineh an garmkhaneh, hola germ a serşokê. Li pişt wan depoya ava germkirî (khazineh), odeyên taybet (khalvati), odeyên xizmetê û sarnîçên din hene; kûreyek hemû kompleksê ji jêr germ dike.
Hemam bi xemilandina xwe navdar e: karê kilsê yê bi nazikî kolandî (ahak-bori), kaşîkariya heft-reng (haft-rang) û pêkhateyên xemilandinê yên ku arabeskên Rûmî bi motîfên herêmî yên Kurdî ve girê didin. Du platformên bilind di sarbineh de demekê pêkhateyên avê dihewandin; paşê hatin dagirtin û di restorekirinê de ji nû ve hatin dîtin. Dewlemendiya vê xemilandinê yek ji sedemên ku avahî pir caran wek hemama mezintirîn û bedewtirîn a Kurdistanê ya mayî tê binavkirin e.
Çima ji bo dîroka Kurdan girîng e
Hemama Xanê yek ji bîrdarên herî destber ên bajarvaniya Kurdî ya serdema Erdelanê ye. Di bin Erdelanan de Sine bû navenda bajarî ya Kurdî ya sereke li aliyê Îranî yê sînorê Osmanî–Sefewî, bi sûrên bajêr, keleh, mizgeft, koşk û saziyên gelêrî yên paytexta mîrektiyekê. Hemam di wê jiyana bajarî de navendî bûn — cihên paqijiyê, têkiliyên civakî û rêûresmê ku bi rîtma bazarê re hatibûn honandin.
Hemam, avahiyeke ku mala hukumdar a Kurdî fermana wê daye û hîn li paytexta çandî ya Kurdistana Îranê radiweste, nasnameya Sineyê wek navendeke huner û mîrasa Kurdî xurt dike. Ev rewş îro di naskirina bajêr wek Bajêrê Muzîkê yê UNESCOyê de jî xuya dibe.
Xeta demê
1638 — Silêman Xan Erdelan Sineyê wek paytexta Erdelanê damezrîne
1805 (1220 Hicrî) — Hemama Xanê bi fermana Emanullah Xan Erdelan tê avakirin
1867 — Desthilatdariya Erdelanê dikeve nav rêveberiya parêzgehî ya Qacarî
1878 (1295 Hicrî) — Restorekirineke mezin piştî ku hemam derbasî milkdariya bazirgan Amin al-Tojjar dibe
Nêzî 1998–1999 — Rayedarên mîrasa çandî ya Îranê wê distînin; parastin dest pê dike
2000 — Li Lîsteya Mîrasa Neteweyî ya Îranê tê tomarkirin (Hej. 2603)
2021 — Vekirina wê ya ji nû ve wek cihekî kevneşopî yê restorekirî tê ragihandin
Nîqaş û dîrokên nediyar
Dîroka rast a hemamê bi temamî ne zelal e. Nivîsa ketinê 1220 Hicrî (derdora 1805) nîşan dide, lê nivîsên hundir sala 1259 Hicrî hildigirin, û veguherandinên salnameya Mîladî di çavkaniyên cuda de li derdora destpêka sedsala 19emîn in. Baştir e ev wek nîşanên qonaxên cuda yên avakirin û xemilandinê bên xwendin, ji vê yekê ku wek nakokiyan bên xwendin.
Fonksiyona wê ya niha jî di çavkaniyan de bi awayên cuda tê vegotin — hin hemama restorekirî wek muzeyê, yên din wek xwaringeheke kevneşopî (sofreh-khaneh) bi nav dikin. Tişta li hemûyan hevpar e ew e ku rayedarên mîrasê avahî parastin û, piştî deh salên dirêj ku wek bîrdareke bê bikaranîn mabû, ew ji bo bikaranîna gelêrî û çandî guncandin.
Hemam îro
Piştî ku di dawiya salên 1990î de kete bin parastina rêxistina mîrasa çandî ya Îranê, Hemama Xanê hat restorekirin û ji gel re ji nû ve hat vekirin. Niha li kêleka nîşaneyên wek Koşka Xusrew Abad û bazara dîrokî beşek ji rêya geştiyariya mîrasê ya Sineyê ye û mêvanên ku bi mîmariya Kurdî û ya serdema Qacarî re eleqedar in dikişîne.
Cih û mijarên têkildar
Sine: Paytexta çandî ya Kurdistana Îranê
Xanedana Erdelanê: Xanedana Kurdî ya herî dirêjtemen
Mijarên din ên têkildar Koşka Xusrew Abad, Mizgefta Darul-Îhsan, bazara dîrokî ya Sineyê, helbestvana Kurd Mestûre Erdelan û mîrasa berfirehtir a Parêzgeha Kurdistanê li Îranê dihewînin.
Pirsên pir caran têne kirin
Hemama Xanê ya Sineyê çi ye?
Hemameke gelêrî ya destpêka serdema Qacarî li Sineyê, navenda Parêzgeha Kurdistanê ya Îranê, ye; hukumdarên Kurd ên Erdelanê ew ava kirin û niha bîrdareke parastî ya mîrasa neteweyî ye.
Kê Hemama Xanê ava kir?
Emanullah Xan Erdelan, walîyê mîrektiya Erdelanê, fermana wê da; ew berpirsê avakirina bîrdarên din ên mezin li Sineyê jî bû.
Hemama Xanê kengê hat avakirin?
Nivîsa ketinê dîroka wê 1220 Hicrî nîşan dide, ku wekheviya nêzî 1805 P.Z. ye; restorekirineke girîng di 1295 Hicrî (1878) de hat kirin.
Çima Hemama Xanê ji bo dîroka Kurdan girîng e?
Yek ji bîrdarên baştirîn parastî yên jiyana bajarî ya Kurdan di serdema Erdelanê de ye; nîşan dide ka çawa mala mîrên Kurd Sine kir paytexta çandî ya Kurdistana Îranê.
Gelo îro mirov dikare serdana Hemama Xanê bike?
Erê. Piştî restorekirinê ji bo bikaranîna gelêrî û çandî ji nû ve hat vekirin û beşek ji şûnwarên dîrokî yên Sineyê ye, li nav taxa bazara kevn.
Çavkanî û xwendina zêdetir
Wîkîpediya — Hemama Xanê, Sine
Wîkîpediya — Lîsteya şûnwarên dîrokî yên Kurdan
Tehran Times — Hemama gelêrî ya serdema Qacarî dibe xwaringeheke kevneşopî