Selahattin Demirtaş Kî ye?
Selahattin Demirtaş siyasetmedar, parêzer û nivîskarekî Kurd-Zaza ye ku di 10ê Nîsana 1973an de li Palûyê, Elezîzê, Tirkiyeyê, hatiye dinyayê. Ew ji 2014 heta 2018an hevserokê Partiya Demokratîk a Gelan (HDP), partiya sereke ya alîgirê Kurdan li Tirkiyeyê, bû. Ew ji 4ê Mijdara 2016an ve ji ber tawanbariyên ku ji aliyê siyasî ve binîqaş in girtî ye. Tevî ragirtina di girtîgeheke xwedî ewlehiya herî bilind de ew di 2018an de wekî namzetê serokkomariyê ket hilbijartinê û hîn ji şaneya xwe pirtûkan dinivîse û diweşîne. Ew bi berfirehî wekî yek ji kesayetên siyasî yên Kurd ên herî girîng ên sedsala 21an û nîşaneya berxwedana li dijî tepeserkirina mafên siyasî yên Kurdan li Tirkiyeyê tê dîtin.
Xalên Sereke
Selahattin Demirtaş di 10ê Nîsana 1973an de li Palûyê, Elezîzê, di malbateke Kurd a Zaza de hat dinyayê.
Ew parêzerekî xwedî bawername ye ku berî ketina siyasetê li Diyarbekirê wekî parêzvanê mafên mirovan kar kir.
Wî bi hevserokatiyê HDP veguherand partiyeke çep a berfireh ku mafên Kurdan, femînîzm, mafên LGBTQ+ û parastina hindikahiyan diparast.
Ew ji Mijdara 2016an ve ji ber tawanbariyên têkildarî terorê girtî ye, ku ji aliyê rêxistinên mafên mirovan û Dadgeha Ewropî ya Mafên Mirovan ve bi berfirehî hatine şermezarkirin.
Ew di 2018an de ji girtîgehê wekî namzetê HDP yê serokkomariyê ket hilbijartinê û 8.4% ji dengan wergirt.
Di dema girtîbûna xwe de wî şeş pirtûk nivîsandine û bûye yek ji dengên herî navdar ên Tirkiyeyê di edebiyata opozîsyonê de.
Agahiyên Kurt
Navê Tevahî: Selahattin Demirtaş Navên Din: Selahedîn Demirtaş (nivîsandina Kurdî); malbat jê re “Eser” dibêje Jidayikbûn: 10ê Nîsana 1973an Cihê Jidayikbûnê: Palû, Elezîz, Tirkiye Kok: Kurd-Zaza Pîşe: Siyasetmedar, parêzer, nivîskar Serdem: Salên 2000î–îro Bi Çi Tê Naskirin: Hevserokê HDP; namzetê serokkomariyê ji girtîgehê; parêzerê mafên mirovan; nivîskarê şeş romanan Berhemên Sereke: Seher / Dawn (2017), Devran (2019), Leylan (2020), Efsun (2021), DAD (2023), Jamal (2025) Têkildar bi: HDP, BDP, DTP; tevgera siyasî ya Kurdî li Tirkiyeyê Girîngiya Dîrokî: Kesayeta siyasî ya Kurd li Tirkiyeyê ya herî zêde di asta navneteweyî de tê naskirin; nîşaneya berxwedana demokratîk û mafên Kurdan
Naverok
Destkeftî, Raman û Beşdariyên Sereke
Nîqaş, Nakokî û Têgihîştinên Şaş
Jiyana Destpêkê û Kok
Selahattin Demirtaş di 10ê Nîsana 1973an de li bajarokê Palûyê li parêzgeha Elezîzê, di dilê herêma Kurdî li başûr-rojhilatê Tirkiyeyê, hat dinyayê. Malbata wî ji koka Zaza ye; Zaza komeke etnîkî û zimanî ya cuda di nav nasnameya berfireh a Kurdî de ne û bi zimanê Zazakî diaxivin. Demirtaş xwe wekî “Kurd-Zaza” pênase kiriye û her du nasnameyan qebûl dike.
Wî perwerdehiya xwe ya seretayî û navîn li Palûyê temam kir berî ku di 1991ê de li Zanîngeha Dokuz Eylül hewl bide perwerdehiya bilind di bazirganiya deryayî û rêveberiyê de bixwîne. Zehmetiyên siyasî li zanîngehê bûn sedem ku ew bê temamkirina bawernameya xwe derkeve. Ew vegeriya Diyarbekirê û di 1993an de dîsa ket îmtîhana ketina zanîngehê û li Fakûlteya Hiqûqê ya Zanîngeha Enqereyê xwe tomar kir. Piştî mezûnbûnê wî di destpêkê de wekî parêzerekî serbest kar kir.
Di 2000î de Demirtaş tevlî komîteya rêveber a şaxa Diyarbekirê ya Komeleya Mafên Mirovan (IHD) bû. Dema ku serokê IHD Osman Baydemir bû şaredarê Diyarbekirê, Demirtaş di 2004an de cihê wî wekî serok girt. Wî balê kişand ser lêpirsîna cinayetên siyasî yên bêçareser li başûr-rojhilatê Tirkiyeyê; yek ji qadên herî xeternak ên parastina mafên mirovan li herêmê. Wî her wiha bi hev re şaxa Diyarbekirê ya Amnesty International damezrand û di damezrandina Weqfa Mafên Mirovan a Tirkiyeyê de beşdar bû.
Ew bi Başak Demirtaş re zewicî ye û du keçên wan hene: Delal (di 2004an de hatiye dinyayê) û Dılda (di 2007an de hatiye dinyayê). Navê wî yê malbatî “Eser” e. Bavê wî Tahir Demirtaş di 31ê Kanûna 2023an de di 78 saliya xwe de mir; destûr tenê demeke kurt ji Demirtaş re hat dayîn ku di Mijdara 2022an de di bin eskorta ewlehiyê de serdana wî li nexweşxaneyê bike, berî ku dîsa vegere Girtîgeha Edîrneyê.
Çarçoveya Dîrokî
Demirtaş di yek ji serdemên herî tevlihev ên dîroka nûjen a Kurdan de gihîşt mezinahiyê. Di salên 1980î û 1990î de PKK û dewleta Tirkiyeyê di şerekî çekdar ê hovane de bûn ku bi deh hezaran kes kuştin û bi milyonan Kurd li başûr-rojhilatê Tirkiyeyê koçber kirin. Gund dihatin şewitandin, windakirina bi zorê gelemperî bû û çalakvanên siyasî bi xetereke cidî re rû bi rû bûn. Di vê rewşê de Demirtaş bû parêzerê mafên mirovan.
Di salên 2000î de şer bi qismî sivik bûbû û partiyên siyasî yên Kurd dest bi kar di avahiyên demokratîk ên fermî yên Tirkiyeyê de kirin. Partiyên alîgirê Kurdan yên peyhev, HADEP, DEHAP, DTP, BDP, bi biryarên dadgehê dihatin girtin û bi navên nû ji nû ve dihatin avakirin. Ev çerxa tepeserkirin û nûbûnê hemû rewşa ku tê de Demirtaş kariyera xwe ava kir şikl da.
HDP, ku di 2012an de hat damezrandin, hewldaneke bi mebest bû ji bo şikandina vê çerxê. Ew ji cihgirtina tenê wekî partiyeke neteweperest a Kurdî wêdetir dixwest hevpeymaniyeke çep a berfireh ku Tirkan, Ermeniyan, Elewiyan, jinan, hilbijêrên LGBTQ+ û sekuleran jî wekî Kurdan bikişîne. Di bin rêberiya Demirtaş de HDP sînora krîtîk a 10% a hilbijartinên Tirkiyeyê di Hezîrana 2015an de bi 13.1% ji dengan derbas kir; encameke dîrokî ku AKP ya Serokkomar Erdoğan ji piraniya xwe ya parlamentoyê bêpar kir.
Piştî hewldana derbeya 2016an a li dijî Erdoğan tepeserkirineke berfireh a opozîsyona siyasî hat. Parastina qanûnî ya parlamenteran hat rakirin û di 4ê Mijdara 2016an de Demirtaş û neh parlamenterên din ên HDP hatin girtin. Rewşa siyasî bi awayekî dramatîk guherî: ew berê rêberê opozîsyonê bû ku li seranserê welat li ser wî nîqaş dihat kirin; paşê bû girtiyek ku dosyeya wî mezin bû û veguherî dozeke navneteweyî.
Destkeftî, Raman û Beşdariyên Sereke
Rêberiya Siyasî û Bandora Hilbijartinê
Demirtaş di 2007an de wekî endamê Partiya Civaka Demokratîk (DTP) ket parlamentoyê. Piştî girtina wê di 2009an de ew çû Partiya Aşitî û Demokrasiyê (BDP) û di 2010î de bû hevserok. Beşdariya wî ya herî girîng veguherandina HDP di navbera 2014 û 2018an de bo partiyeke opozîsyona bi rastî li seranserê welat bû. Wî beşdarbûna jinan di rêberiyê de, mafên LGBTQ+ û nûneratiya hindikahiyên etnîkî û olî yên Tirkiyeyê parast. Modela hevserokatiya partiyê, ku hevserokekî mêr û hevserokeke jin mecbûr dikir, bixwe dûrketinek ji normên siyasî yên Tirkiyeyê bû.
Di hilbijartina serokkomariyê ya 2014an de wî 9.77% ji dengan wergirt û nîşan da ku namzetekî Kurd dikare piştgiriya ji hilbijêrên Kurd gelek wêdetir bikişîne. Encama hilbijartina wî ya 2015an, ku AKP ji piraniya parlamentoyê asteng kir, lûtkeya daxwazên demokratîk ên HDP di bin rêberiya wî de bû. Di 2018an de ji girtîgehê jî wî 8.4% di pêşbirka serokkomariyê de wergirt; encameke balkêş ji bo kesekî ku nikaribû bi tu wateyeke asayî kampanyayê bimeşîne.
Berhemên Edebî û Nivîsandina Girtîgehê
Yek ji aliyên herî nehêvîkirî yên jiyana gelemperî ya Demirtaş derketina wî wekî nivîskarekî cidî ji nav girtîgehê ye. Berhema wî ya yekem, Seher (li Tirkiyeyê di 2017an de hat weşandin û bi Îngilîzî bi navê Dawn di 2018an de), berhevokeke çîrokên kurt li ser mirovên asayî yên Tirk û Kurd ên di şertên awarte de asê mane ye: karkerên fabrîkan, jinên paqijkar, penaberên Sûriyeyê û qurbanên bombebaranan. Pirtûk tenê li Tirkiyeyê zêdetir ji 200,000 nusxe firot û di asta navneteweyî de hat pesindayin.
Berhemên wî yên pey re, Devran (2019), Leylan (2020), Efsun (2021), DAD (2023) û Jamal (2025), hîn dengên marjînalkirî û mijarên dadmendiyê vedikolin. DAD bi Kurdî tê wateya “dadmendî”. Dema ku tora televîzyoneke Tirk beşeke danasînê ya DAD weşand, çavdêrên ragihandinê pereceza li weşanxaneyê birîn ji ber ku wê “pesnê terorîstekî dabû”; biryarek ku paşê li dadgehê hat îtirazkirin.
Parastina Mafên Mirovan
Berî ketina siyasetê Demirtaş bi salan wekî parêzerekî mafên mirovan xebitî û kuştinên derdadgehî, windakirina bi zorê û şîdeta siyasî li başûr-rojhilatê Tirkiyeyê belge kirin. Karê wî li IHD ya Diyarbekirê bingehekî hiqûqa mafên mirovan da wî ku hem şêwaza wî ya siyasî hem jî nasnameya wî ya navneteweyî şikl da. Wekî parlamenter wî bi berdewamî kanalên qanûnî û saziyî bi kar anîn da ku li dijî binpêkirinên dewletê bisekine û mafên zimanê Kurdî di perwerdehiyê de û wekheviya destûrî bi pêş ve bibe.
Rêza Bûyeran û Xalên Sereke
1973 — Di 10ê Nîsanê de li Palûyê, Elezîzê, Tirkiyeyê, hat dinyayê. 1993 — Li Fakûlteya Hiqûqê ya Zanîngeha Enqereyê xwe tomar kir. 2000 — Tevlî şaxa Diyarbekirê ya Komeleya Mafên Mirovan (IHD) bû. 2004 — Bû serokê IHD ya Diyarbekirê. 2007 — Ji bo yekem car wekî endamê DTP ji parlamentoya Tirkiyeyê re hat hilbijartin. 2009 — DTP bi biryara dadgehê hat girtin; ew çû BDP. 2010 — Li kêleka Gültan Kışanak wekî hevserokê BDP hat hilbijartin. 2012 — HDP hat damezrandin; Demirtaş dibe hevserok. 2014 — Ji bo serokkomariyê ket hilbijartinê; 9.77% ji dengan wergirt. Hezîrana 2015an — HDP di hilbijartinên parlamentoyê de 13.1% wergirt; AKP piraniya xwe winda kir. Mijdara 2015an — Hilbijartinên pêşwext; HDP 10.7% wergirt. 4ê Mijdara 2016an — Bi neh parlamenterên din ên HDP re hat girtin; li Girtîgeha Tîpa F ya Edîrneyê hat zîndankirin. 2017 — Yekem pirtûk, Seher (Dawn), ji girtîgehê hat weşandin. 2018 — Ji girtîgehê ket hilbijartina serokkomariyê; 8.4% wergirt. Dadgeha Ewropî ya Mafên Mirovan ferman da berdana wî; Tirkiyeyê red kir. 2019 — Xelata Hevpeymaniya Pêşverû (Xelata Wêrekiyê) li Swêdê wergirt. 2020 — Odeya Mezin a Dadgeha Ewropî ya Mafên Mirovan dîsa Tirkiye şermezar kir û berdana wî xwest. 2021 — Ji ber heqareta serokkomar cezayê 3.5 salan lê hat birîn. Xelata Mafên Mirovan a Weimarê li Almanyayê wergirt. 2023 — Cezayê tevahî gihîşt 42 salan. Vekişîna ji siyaseta çalak ragihand. 31ê Kanûna 2023an — Bavê wî Tahir Demirtaş di 78 saliya xwe de mir. 2025 — Raporên nîqaşên li Tirkiyeyê li ser berdana wî ya potansiyel. Pirtûka şeşem, Jamal, hat ragihandin.
Nîqaş, Nakokî û Têgihîştinên Şaş
Tawanbariyên Terorê
Hikûmeta Tirkiyeyê Demirtaş bi sûcên têkildarî terorê tawanbar kir; bi taybetî got ku bi piştgiriya protestoyên têkildarî şerê PKK bi DAIŞê re li Kobanê û bi axaftinên piştgiriya danûstandinên aşitiyê, ew propagandaya rêxistineke terorîst dikir. Tawanbarî zêdetir ji 100 lêpirsînên cuda dihewînin û bûn sedema cezayê tevahî yê 42 salan.
Dîtina qanûnî ya navneteweyî helwesteke bi tundî cuda girtiye. Dadgeha Ewropî ya Mafên Mirovan di 2018 û dîsa di 2020an de biryar da ku girtîbûna wî ya berdewam bi mebestên siyasî bû û bi taybetî wisa demkirî bû ku di dema referanduma destûrî û hilbijartina serokkomariyê de wî ji siyasetê derxe. Tirkiyeyê pabendbûna bi her du biryaran red kir. Piraniya hikûmetên Rojavayê û rêxistinên mezin ên mafên mirovan wî wekî girtiyê siyasî dibînin.
Têkiliya HDP û PKK
Hikûmeta Tirkiyeyê bi berdewamî HDP wekî eniya sivîl a PKK pênase dikir. Demirtaş û piştgirên HDP berevajî vê yekê nîqaş dikirin: partî saziyeke demokratîk a serbixwe bû ku rastiya siyasî ya PKK nas dikir, lê riya xwe ya parlamentoyê dişopand. Demirtaş bi berdewamî endamtiya rasterast a PKK înkar kir û bi eşkere di danûstandinên aşitiyê yên ku AKP di 2013an de dest pê kirin de beşdar bû. Çavdêrên serbixwe bi gelemperî pênasekirina bi terorê wekî zêdegotineke ji bo mafdarkirina tepeserkirina siyasî dibînin, lê cewhera teqez a têkiliyên HDP û PKK hîn mijareke nîqaşê ye.
Nasnameya Zaza û Nasnameya Kurdî
Demirtaş ji koka Kurd-Zaza ye, ku wî ji komên Kurdî yên bi Kurmancî an Soranî diaxivin cuda dike. Gelo Zaza komeke binî di nav gelê Kurd de ne an etnîsîteyeke cuda ne, nîqaşeke berdewam e. Demirtaş xwe wekî “Kurd-Zaza” pênase kiriye û nasnameya wî ya siyasî her tim di nav tevgera siyasî ya Kurdî de bûye. Koka wî pirrengiya nasnameya Kurdî li Tirkiyeyê nîşan dide, ku tê de gelek civakên zimanî hevgirtina siyasî parve dikin bêyî ku ji aliyê etnîkî ve heman bin.
Mîras û Bandora Çandî
Selahattin Demirtaş di dîroka siyasî ya Kurdan de cihekî taybet digire. Ew ne fermandarekî leşkerî ne jî kesayeteke şoreşger a kevneşopî ye. Girîngiya wî di hewldana anîna daxwazên siyasî yên Kurdan di qada demokratîk a serdest a Tirkiyeyê de ye: şopandina mafên Kurdan bi rêya parlamentoyê, qanûna destûrî û hevpeymaniyên hilbijartinê yên ji hilbijêrên Kurd gelek wêdetir dirêj dibûn.
Girtîbûna wî ji 2016an ve ew veguherand nîşaneyeke navneteweyî. Wî Xelata Hevpeymaniya Pêşverû li Swêdê di 2019an de û Xelata Mafên Mirovan a Weimarê li Almanyayê di 2021an de wergirt; her du parastina wî ya nirxên demokratîk di bin zordariyê de nas kirin. Ragihandina Rojavayê berhevdan bi kesayetên ku ji girtîgehê serokatiya tevgerên siyasî didomandin kir.
Hilberîna wî ya edebî ji girtîgehê bandorekê ji siyasetê wêdetir dide wî. Di kevneşopiya nivîskarên ku di şertên girtîbûnê de edebiyata cidî hilberandine de dinivîse û pirtûkên wî digihîjin xwendevanên ku dê tu carî nûçeyên siyasî yên Kurdan neşopînin. Ew hebûna wî di qadên çandî de dirêj dikin, ku tenê rola wî ya siyasî nikaribû bigihîje wan.
Ji 2025an ve nîqaşên li ser rêkeftineke siyasî ya potansiyel li Tirkiyeyê, ku dikare berdana wî jî dihewîne, berdewam in. Gelo ew were azadkirin an na, dosyeya wî nîqaşa navneteweyî ya li ser mafên siyasî yên Kurdan û azadiyên demokratîk li Tirkiyeyê bi awayekî mayînde şikl daye.
Kes, Cih û Mijarên Têkildar
HDP (Partiya Demokratîk a Gelan)
PKK (Partiya Karkerên Kurdistanê)
Abdullah Öcalan
Figen Yüksekdağ — hevseroka HDP li kêleka Demirtaş
Diyarbekir (Amed) — paytexta çandî û siyasî ya Kurdên Tirkiyeyê
Partiyên siyasî yên Kurdî li Tirkiyeyê: DTP, BDP, HDP, Partiya DEM
Dadgeha Ewropî ya Mafên Mirovan — dosyeyên Demirtaş li dijî Tirkiyeyê
Leyla Güven — siyasetmedara Kurd û grevgera birçîbûnê
Mafên Kurdan li Tirkiyeyê — dîrok û çarçoveya siyasî
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Selahattin Demirtaş kî ye?
Selahattin Demirtaş siyasetmedar, parêzer û nivîskarekî Kurd-Zaza ji Tirkiyeyê ye. Ew ji 2014 heta 2018an hevserokê partiya HDP ya alîgirê Kurdan bû, du caran ji bo serokkomariyê ket hilbijartinê û ji Mijdara 2016an ve ji ber tawanbariyên têkildarî terorê, ku bi berfirehî bi mebestên siyasî tên dîtin, girtî ye.
Selahattin Demirtaş herî zêde bi çi tê naskirin?
Ew herî zêde bi rêberiya HDP ber bi serketina dîrokî ya hilbijartinê ve di 2015an de, meşandina kampanyaya xwe ya serokkomariyê ji şaneya girtîgehê di 2018an de û nivîsandina şeş romanan dema girtîbûnê tê naskirin. Wî her wiha HDP veguherand partiyeke pêşverû ya pir-etnîkî ku mafên jinan, mafên LGBTQ+ û parastina hindikahiyan diparast.
Çima Selahattin Demirtaş di girtîgehê de ye?
Hikûmeta Tirkiyeyê ew ji ber tawanbariyên têkildarî terorê girt, tevî îdiayên ku axaftinên wî propagandaya terorîstî pêk dianîn. Bi tevahî cezayê 42 salan lê hatiye birîn. Dadgeha Ewropî ya Mafên Mirovan du caran biryar da ku girtîbûna wî bi mebestên siyasî bû û berdana wî xwest. Tirkiyeyê her du caran pabendbûna bi biryaran red kir. Piraniya rêxistinên mafên mirovan wî wekî girtiyê siyasî dibînin.
Gelo Selahattin Demirtaş Kurd e?
Erê. Ew ji koka Kurd-Zaza ye û xwe wekî “Kurd-Zaza” pênase dike. Zaza komeke zimanî û etnîkî ya cuda ne ku bi gelemperî wekî beşek ji gelê Kurd tên dîtin, lê têkiliya teqez a di navbera nasnameya Zaza û Kurdî de bixwe tê nîqaşkirin. Hemû kariyera wî ya siyasî ji bo mafên siyasî yên Kurdan li Tirkiyeyê hatiye terxankirin.
Selahattin Demirtaş kîjan pirtûk nivîsandine?
Wî ji girtîgehê şeş berhem nivîsandine: Seher / Dawn (2017), Devran (2019), Leylan (2020), Efsun (2021), DAD (2023) û Jamal (2025). Wî her wiha Arafta Düet (Duet in Limbo) bi Yiğit Bener re nivîsandiye. Dawn ji bo Îngilîzî hatiye wergerandin û di asta navneteweyî de hatiye weşandin.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Wîkîpediya — Selahattin Demirtaş (jînenîgariya xwedî çavkanî)
Komîsyona Mafên Mirovan a Tom Lantos — Projeya Parastina Azadiyan: Selahattin Demirtaş
Dadgeha Ewropî ya Mafên Mirovan — Demirtaş li dijî Tirkiyeyê, Biryara Odeya Mezin (Kanûna 2020an)
Selahattin Demirtaş, Dawn (Seher), wergerandina Amy Marie Spangler û Kate Ferguson. SJP for Hogarth, 2018.
Botan Times — Selahattin Demirtaş Dê Romana Nû Jamal Derxe (Nîsana 2025an)