Pêşgotin Li Ser Şêx Elî Hisameddîn Neqşebendî (1861–1939)
Li çiyayên dijwar ên Kurdistanê, ku kevneşopiyên giyanî yên kevnar bi rastiyên tund ên veguhastinên împaratorî re tevlî dibin, kêm kes hêza berdewam a sûfîtiyê bi qasî Şêx Elî Hisameddîn Neqşebendî nîşan didin. Ev şêx, zanyar û weliyê Kurd ê sûfî di 1861ê de li gundê Tawîleyê, nêzî Helebceya îroyîn li Kurdistana Iraqê, ji dayik bû û di 1939an de li Behakonê koça dawî kir. Ew bi navên cihê yên Şah Elî Husameddîn, Hezretê Şah û Baba Elî dihat naskirin û di serdemeke tevlihev de wek çirayeke rêberiya giyanî xizmet kir. Wî wek kesayetekî pêşeng di şaxa Xalidî ya terîqeta Neqşebendî de dilsoziya Osmanî bi nasnameyên nûjen ên li ser derketinê re girê da û di nav serûbinbûna siyasî de başiya exlaqî, perwerde û lihevhatina civakî pêş xistin.
Jiyana Şêx Elî di paşxaneya Împaratoriya Osmanî ya li ser kêmbûnê, bilindbûna dewletên neteweyî û berdewamiya torên eşîrî û olî li Kurdistanê de derbas bû. Terîqeta Neqşebendî, yek ji rêyên sûfî yên herî bi bandor ên Îslama Sunnî, girîngî dida zikrê bêdeng, bîranîna Xwedê, girêdana tund bi şerîetê û hişmendiyê li şûna vecdê. Li Kurdistanê şaxa Xalidî, ku Mewlana Xalidê Bexdadî damezrand, di sedsala 19an de navdar bû û dîsîplîna giyanî û aramiya civakî peyda kir. Şêx Elî, endamê Malbata Tawîl a navdar, ev mîrat mîras girt û berfireh kir û bû yek ji şêxên Neqşebendî yên herî rêzgirtî li Iraqê, bi hezaran şopîner li derveyî sînorên etnîkî û neteweyî.
Ev nivîsa blogê jiyan, beşdarî û mîrata wî ya mayînde vedikole û ji vegotinên dîrokî sûd digire da ronî bike ka perizgariya yek mirovî çawa dîmena giyanî ya herêmeke tevahî ava kir.
Paşxaneya Dîrokî: Sûfîtî Û Terîqeta Neqşebendî Li Kurdistanê
Terîqeta Neqşebendî rêza xwe ya giyanî, silsile, bi rêya Ebû Bekir el-Siddîq û kesên paşîn ên wek Behaeddîn Neqşebend, mirî di 1389an de, digihîne Pêxember Mihemed. Şaxa Xalidî, ku Mewlana Xalidê Bexdadî, mirî di 1827an de, anî, di sedsala 19an de bi lez belav bû û girîngî dida paqijkirina hundir, bîranîna bêdeng, zikrê xefî, û hişyariya li rewşa xwe ya giyanî, muraqebe.
Li Kurdistana Osmanî şêxên sûfî yên wek yên Malbata Tawîl bandoreke mezin bi kar dianîn. Wan di nakokiyan de navbeynkariya dikir, civak perwerde dikirin û carinan piştgiriya leşkerî didan împaratoriyê. Herêma Tawîleyê li Hewramanê navendeke van çalakiyan bû. Malbata Tawîl, ku rehên xwe digihand sedsala 7an û di sedsala 18an de fermî bû, wek rêberên civakê payeya «Şêx» hildigirt. Wan têkiliyên bi siltanên Osmanî re diparastin û di pevçûnên wek şerên Osmanî-Rûsî de şopîner ji bo parastina sînoran dişandin.
Şêx Elî di vê hawirdorê de derket holê û kevneşopiyeke perizgarî û desthilatê mîras girt. Kalikê wî, Osman Siraceddîn Neqşebendî (1781–1867), yekem xelîfeyê Mewlana Xalid li Silêmaniyê bû û Tawîle wek navendeke mezin ava kir. Bavê wî, Mihemed Behaeddîn (1836–1881), ev xebat domand û xaneqaha Gulpê damezrand. Dema Mihemed Behaeddîn di 1881ê de mir, Elî yê 20salî rêberî girt û civakê di nav kêmbûna împaratoriyê û hatina Mandata Brîtanî de rêberî kir.
Jiyana Destpêkê Û Mîrata Malbatî
Elî di 1861ê de li Tawîleyê, gundekî di nav çiyayên herêma Hewramanê de, ji dayik bû û di hawirdoreke bi zanîna Îslamî û dilsoziya sûfî dewlemend de mezin bû. Wî wek Seyîd, neviyê Pêxember bi rêya Îmam Huseyn, endamtiya Malbata Tawîl a esîlzade dikir, ku bi prensîbên exlaqî û zanîna xwe ya berfireh rêz lê dihat girtin. Rêza bavûkalên wî zanyar, welî û rêber digirt nav xwe ku desthilata giyanî bi bandora kiryarî re digihandin.
Elî ji zarokatiyê ve perizgariyeke bêhempa nîşan dida. Li gorî vegotinan kalikê wî hêza wî ya giyanî di destpêkê de nas kir û şahidiya «hêza wî ya mezin» da. Ew di nav îlm, zanîn, îbadet, perizîn, û dîsîplîna exlaqî de mezin bû û Erebî, Farisî, Tirkî, zaravayên Kurdî, Hewramî û Zazakî xwend. Ev jêhatiya zimanî rê da wî ku şopînerên cihêreng rêberî bike.
Wî di temenê şeşsalî de kalikê xwe Osman Siraceddîn winda kir, windahiyeke avaker ku girêdana wî kûrtir kir. Mirina bavê wî di 1881ê de rêberî xist li ser milê wî. Her çend ciwan bû, wî rol pejirand, şîret da mirovan, ders da û kevneşopiyên Neqşebendî yên malbatê parastin.
Perwerdeya Giyanî Û Kiryarên Zuhdê
Rêwîtiya giyanî ya Şêx Elî girîngî dida prensîbên Neqşebendî: hişmendî, zikrê bêdeng û girêdana bi şerîetê. Ew xelîfeyê neh terîqetan bû, Neqşebendî, Qadirî, Rifaî, Suhrewerdî, Kubrawî, Bedewî, Şazilî û Çiştî, lê fêrkirinên Neqşebendî dixistin pêşî.
Zuhda wî efsanewî bû. Di dirêjahiya 18 salan de ew qet xwe paşve nedida û di perizgariya «hûş der dem», hişyariya di her nefesê de, pozîsyonên li ser çokan an ramandinê parastin. Wî rewşên vecdê red kirin û girîngî da paqijkirina hundir û parastina ji gumanan. Murîdan ew wek «deryayek zanînê», xweşaxiv, comerd û bi rûmet danasîn.
Wî xaneqah ava kirin: Gulpê ya bavê xwe berfireh kir, Behakonê damezrand û lê bi cih bû, û Tebekelê nêzî Çemê Zelemê ava kir. Van navendan zikrê komî, perwerde û xêrxwazî peyda dikirin, bi cotkarî, baxçe û mêvanperweriyê.
Rêberiya Medreseya Tawîleyê Û Bandora Berfirehtir
Medreseya Tawîleyê di bin Şêx Elî de bû yek ji navendên Neqşebendî yên herî bikêr li Iraqê. Wê xwendekar di hedîs, tefsîr, fiqh û exlaqa sûfî de perwerde dikirin. Zanîna wî naskirina wek zanyarê herî mezin ê wê serdemê bi dest xist.
Bandora wî bi qasî 24,000 şopîneran, di nav wan de 9,000 derwêş, Iraq, Îran, Anatolya, Sûriye, Lubnan û derveyî wan digirt nav xwe. Di şopîneran de Kurd, Tirk, Ereb, Faris û heta Ewropî hebûn. Wî di pirsgirêkên eşîrî de navbeynkariya dikir, qanûn û nîzam pêş dixistin û piştgiriya armancên exlaqî yên wek çandina daran û qedexekirina darbirînê dikir.
Çavdêrê Brîtanî Cecil J. Edmonds (1921) desthilata wî ya exlaqî tomar kir: «Ji bo yê pêşîn di dilê min de rêzeke mezin çêbû, ji ber ku desthilata wî ya exlaqî her gav bi awayekî çalak di berjewendiya qanûn û nîzamê de dihat bikaranîn.»
Astengî Û Guncandin Li Cîhaneke Li Ser Guherînê
Dawiya serdema Osmanî astengî anîn: reformên navendîkirinê, şer û hilweşîna împaratoriyê. Şêx Elî bi kiryargerî rêya xwe dît, têkiliyên bi desthilatan re parastin û di heman demê de xweserî parast. Di dema Mandata Brîtanî û dewleta Iraqî ya destpêkê de wî girîngî da rêberiya giyanî.
Wî piştgiriya armancên welatparêzî kir, di nav wan de nameyên di dema Şerê Serxwebûna Tirkiyeyê de. Malbata wî alîkariya serhildana Şêx Mehmûd el-Berzincî ya 1919an kir û piştre bandor li damezrandina Partiya Demokrata Kurdistanê ya 1946an kir.
Tevî guherînên siyasî girîngîdana wî ya perizgariyê sînor derbas kirin. Wî hêmanên Qadirî tevlî kirin û girîngî da hevdîtina rasterast a giyanî bi rêya şêx.
Mîrat Û Nevî
Şêx Elî di 1939an de mir û li Behakonê hate veşartin, ku niha ziyaretgeh e. Mîrata wî bi rêya hêza şaxa Siraceddînî li Hewraman û derveyî wê berdewam e. Neviyan rêberî domand û kesên wek birayê wî Cefer Mihemed Osman (1863–1927) û xizmên paşîn bandor parastin.
Wî berxwedêriya Kurdî nîşan dida û giyanîtiya sûfî bi berpirsiyariya civakî re digihand. Xaneqahên wî perwerde û civak pêş dixistin û zuhda wî îlham dida dilsoziyê. Îro li dîmena giyanî ya Kurdistanê ew wek nimûneyeke rêberiya exlaqî dimîne.
Jiyana Şêx Elî Hisameddîn Neqşebendî tîne bîra me ku bandora rast ji ronahiya hundir tê, ne ji desthilata dinyayî. Di serdemeke guherînê de wî bi rêya bawerî, zanîn û dilovaniyê aramî peyda kir; mîrateke ku hê rêya lêgerên nifşên cihê ronî dike.
Bûyerên Girîng Û Rêzdemî
Ji bo nirxandina baştir a qewsa jiyana Şêx Elî Hisameddîn Neqşebendî li vir rêzdemiyeke bûyerên girîng heye, ku ji tomarên dîrokî hatiye girtin. Ev rêzdemî qontaxên wî yên kesane, rolên giyanî û çarçoveya berfirehtir a dîrokî ya ku pîşeya wî ava kir derdixe holê.
1861: Li gundê Tawîleyê, Împaratoriya Osmanî, ku niha li Helebceya Iraqê ye, ji bavê xwe Mihemed Behaeddîn el-Tawîlî ji dayik dibe. Di malbateke zanyarên sûfî yên navdar ên ji Malbata Tawîl de mezin dibe.
1867 (temen 6): Kalikê wî Osman Siraceddîn Neqşebendî, yekem xelîfeyê Mewlana Xalidê Bexdadî li Silêmaniyê, dimire. Kalik hêza giyanî ya Elî yê ciwan di destpêkê de nas dike.
1881 (temen 20): Bavê wî Mihemed Behaeddîn dimire. Erkên rêberiyê digire û dest bi rola şîretkirin, rêberiya mirovan û parastina kevneşopiyên Neqşebendî dike.
Piştî 1881ê: Zanistên Îslamî, di nav wan de hedîs, tefsîr û fiqh, bi temamî fêr dibe û wek zanyarê herî mezin ê dema xwe tê naskirin. Gelek zimanan fêr dibe: Tirkî, Erebî, Farisî, Hewramî, Zazakî û zaravayên herêmî, da xizmeta şopînerên cihêreng baştir bike.
Di tevahiya pîşeyê de (salên 1880î–1930î): Wek şêxê Medreseya Tawîleyê, navendeke mezin a Neqşebendî li Iraqê, xizmet dike. Xaneqahên sûfî ava dike û berfireh dike, di nav wan de Gulp, ya bavê xwe berfireh dike, Behakon li gundê Behakonê û Tebekel nêzî Çemê Zelemê. Wek xelîfeyê neh terîqetan xizmet dike: Neqşebendî, Qadirî, Rifaî, Suhrewerdî, Kubrawî, Bedewî, Şazilî û Çiştî.
Di tevahiya pîşeyê de (salên 1880î–1930î): Terîqeta Neqşebendî li Iraq, Îran, Anatolya, Sûriye, Lubnan û derveyî wan belav dike û bi qasî 24,000 şopîneran kom dike, di nav wan de 9,000 derwêş û murîd ji komên etnîkî yên cihê, Kurd, Tirk, Ereb, Faris û yên din.
Çarçoveya dîrokî ya malbatê (mîrata mîrasgirtî): Bi rêya kalikê wî malbat piştgiriya Împaratoriya Osmanî dike û bi hezaran şopîneran ji bo parastina sînoran di şerên Osmanî-Rûsî de dişîne.
Di tevahiya jiyanê de: Başiya exlaqî, dilovanî û parastina hawirdorê pêş dixe; bi sedan daran diçîne, baxçeyan ava dike û li deverên bandora xwe darbirînê qedexe dike.
1921: Çavdêrê Brîtanî Cecil J. Edmonds desthilata wî ya exlaqî tomar dike, ku di dema Mandata Brîtanî de di berjewendiya qanûn û nîzamê de dihat bikaranîn.
Salên paşîn: Diçe gundê Behakonê û ji Xaneqaha Behakonê dersdan û rêberiya xwe didomîne, di heman demê de têkiliyên bi Tawîleyê re diparêze.
1939 (temen 77–78): Li gundê Behakonê li Iraqê dimire û li wir tê veşartin; gora wî dibe cihê ziyaretê.
Beşa Pirs Û Bersivan
Li vir çend pirsên bi berdewamî li ser Şêx Elî Hisameddîn Neqşebendî tên kirin hene, li ser bingeha vegotinên dîrokî, da têgihiştineke kûrtir li ser jiyan û mîrata wî peyda bikin.
Pirs: Şêx Elî Hisameddîn Neqşebendî kî bû? Bersiv: Şêx Elî Hisameddîn Neqşebendî, ku bi navên Baba Elî, Şah Elî Husameddîn an Hezretê Şah jî tê naskirin, şêx, zanyar û weliyekî Kurd ê sûfî yê navdar di şaxa Xalidî ya terîqeta Neqşebendî de bû. Ew rêberekî giyanî yê sereke li Kurdistana Iraqê bû û bi hezaran şopîner bi fêrkirinên ku girîngî didan başiya exlaqî, girêdana bi şerîetê û paqijkirina hundir rêberî dikirin.
Pirs: Şêx Elî kengî û li ku ji dayik bû û mir? Bersiv: Ew di 1861ê de li gundê Tawîleyê, nêzî Helebceyê li Împaratoriya Osmanî, ku niha li Iraqê ye, ji dayik bû û di 1939an de li gundê Behakonê li Iraqê mir. Ew li wir hatiye veşartin û gora wî cihê ziyaretê ye.
Pirs: Paşxaneya malbatî û jiyana wî ya destpêkê çawa bûn? Bersiv: Ew wek Seyîd, neviyê Pêxember, di Malbata Tawîl a esîlzade de ji dayik bû. Kalikê wî Osman Siraceddîn Neqşebendî, mirî di 1867an de, xelîfeyekî mezin ê Mewlana Xalidê Bexdadî bû û bavê wî Mihemed Behaeddîn, mirî di 1881ê de, bû. Wî ji temenê ciwan ve perizgariyeke bêhempa nîşan dida. Ew zanistên Îslamî û gelek zimanan, di nav wan de Erebî, Farisî, Tirkî û zaravayên Kurdî, bi temamî fêr bû.
Pirs: Wî çi rolên giyanî girtin? Bersiv: Wî wek şêxê Medreseya Tawîleyê xizmet kir û di neh terîqetên sûfî de, bi piranî Neqşebendî, xelîfe bû. Wî xaneqahên sûfî yên wek Gulp, Behakon û Tebekel berfireh kirin û girîngî da zikrê bêdeng, kiryarên zuhdê û perwerdeya civakê di hedîs, tefsîr û fiqh de.
Pirs: Bandor û şopînerên wî çiqas berfireh bûn? Bersiv: Bandora wî Iraq, Îran, Anatolya, Sûriye, Lubnan û derveyî wan digirt nav xwe, bi qasî 24,000 şopîneran, di nav wan de 9,000 derwêş ji komên etnîkî yên cihê yên wek Kurd, Tirk, Ereb û Faris. Wî di nakokiyên eşîrî de navbeynkariya dikir, qanûn û nîzam pêş dixistin û piştgiriya hewildanên hawirdorê yên wek çandina daran dikir.
Pirs: Wî di jiyana xwe de çi astengî dîtin? Bersiv: Wî di nav kêmbûna Împaratoriya Osmanî, Şerê Cîhanê yê Yekem, Mandata Brîtanî li Iraqê û dewletên neteweyî yên li ser derketinê de rêya xwe dît. Tevî serûbinbûnên siyasî wî girîngîdana giyanî parast û rêza çavdêrên wek karmendê Brîtanî Cecil J. Edmonds di 1921ê de ji bo rola xwe ya pêşxistina aramiyê bi dest xist.
Pirs: Mîrata Şêx Elî çi ye? Bersiv: Mîrata wî bi rêya şaxa Siraceddînî ya terîqeta Neqşebendî li Hewramanê û bandora berdewam a malbata wî di sûfîtiya Kurdî de dimîne. Wî berxwedêrî nîşan dida û giyanîtî bi berpirsiyariya civakî re digihand, û xaneqahên wî wek navendên perwerde û dilsoziyê dimînin.
Çavkanî
Li vir lîsteya çavkanî û referansên sereke yên hatine bikaranîn an têkildar bi jiyan û dîroka Şêx Elî Hisameddîn Neqşebendî (1861–1939) heye, ku ji vegotinên dîrokî, berhemên akademîk û çavkaniyên serhêl hatine girtin. Ev bingehê famkirina rola wî wek şêxekî Kurd ê sûfî di terîqeta Neqşebendî de peyda dikin.
«Elî Hisameddîn Neqşebendî.» Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Ali_Hisam-ad-Din_Naqshbandi. Di 21ê Çileya 2026an de hat dîtin. Ev nivîs biyografî, rêza malbatê, rolên giyanî û bandora wî wek rêberekî Neqşebendî hûrgilî dike.
«Elî Hisameddîn Neqşebendî.» Grokipedia. https://grokipedia.com/page/ali_hisam_ad_din_naqshbandi. Di 21ê Çileya 2026an de hat dîtin. Têgihiştinên li ser jiyana wî ya destpêkê, tevlîbûna terîqeta Neqşebendî û şaxa Siraceddînî li Hewramanê peyda dike.
«Biyografiya Şêxê Rêberê Neqşebendî.» Koma Facebook: SÛFIYÊN MÎSTÎK ÊN ÎSLAMÊ. https://www.facebook.com/groups/684113735615017/posts/911338659559189. Di 21ê Çileya 2026an de hat dîtin. Ji dayikbûna wî li Biyarê nêzî Helebceyê û rêberiya wî di terîqetên Neqşebendî û Qadirî de vedikole.
Nawid, Senzil K. «Bersiva Olî Ya Guherîna Civakî Li Efganistanê, 1919–29.» Di weşana Brill de hatiye binavkirin: Ji Yarkandê Bo Sindhê Bi Rêya Kabulê. https://brill.com/downloadpdf/book/9789004387287/BP000012.pdf. Di 21ê Çileya 2026an de hat dîtin. Çarçove li ser dîroka destpêkê ya rêza Neqşebendî li Efganistanê û herêmên derdora wê peyda dike.
Shikhaliev, Shamil. «Biyografiyên Sê Şêxên Neqşebendî Ji Daxistanê [Beşa 2/4].» Hypotheses.org. https://redgold.hypotheses.org/785. Di 10ê Sibata 2022an de hate weşandin. Di 21ê Çileya 2026an de hat dîtin. Hêmanên biyografî û şîroveyên li ser şêxên Neqşebendî digire nav xwe û paralelên bi jiyana Şêx Elî re heye.
Hourani, Albert. «Şêx Xalid Û Terîqeta Neqşebendî.» Di Felsefeya Îslamî Û Kevneşopiya Klasîk: Gotarên Pêşkêşkirî Ji Richard Walzer Re de. Oxford: Clarendon Press, 1972. (Di gotara JSTOR de hatiye binavkirin: Neqşebendî-Mucedidî Li Axên Osmanî). https://www.jstor.org/stable/1569796. Di 21ê Çileya 2026an de hat dîtin. Salên avaker û belavbûna terîqeta Neqşebendî li axên Osmanî vedikole.
«Zincîra Neqşebendî.» Peer Dilber. http://www.peerdilbar.com/english/naqshbandia_karamaia/Naqshbandia_Chain.htm. Di 21ê Çileya 2026an de hat dîtin. Rêza giyanî ya terîqeta Neqşebendî dişopîne, di nav wan de kesên têkildar bi mîrata Şêx Elî.
«Terîqeta Sûfî Ya Neqşebendî: Pêşketina Dîrokî, Prensîbên Giyanî Û Bandora Cîhanî.» Ghayb.com. https://ghayb.com/the-naqshbandi-order. Di 12ê Gulana 2025an de hate weşandin. Di 21ê Çileya 2026an de hat dîtin. Reh, prensîb û kesayetên sereke yên terîqetê yên wek Behaeddîn Neqşebend digire nav xwe û çarçoveyeke berfirehtir ji bo şaxa Şêx Elî peyda dike.
Ev çavkanî tevliheviyeke têgihiştinên dîrokî yên sereke û duyemîn peyda dikin. Ji bo xwendina zêdetir daneyên akademîk ên wek JSTOR an pirtûkên li ser sûfîtiyê li Kurdistanê tên pêşniyarkirin.