Şorba Nîsk: Şorba nîskên sor a Kurdî
Di pêjgeha Kurdî de her xwarin merasîmek nîne. Her dîzik giraniya dîrokê an çîroka nasnameya bajarekî hilnagire. Hin xwarin tenê tiştên tu êvareke zivistanê dixwî ne, dema agir vêketiye, malbat li malê ye û divê şîv berî ku sermê li dîwaran bicih bibe li ser sifreyê be. Şorba nîsk ew xwarin e: şorba nîskên sor, bi çend hêmanan tê çêkirin, di çil deqîqeyan de amade ye û bi nan û hinek ava lîmonê re tê xwarin. Di pêjgeha Kurdî de xwarina herî demokratîk e — li ser sifreya mala herî dewlemend û herî xizan, li gund û bajêr, di zivistan û Remezanê de, li diyasporayê li her cihê ku malbateke Kurd dîzik û kîsikek nîskên sor heye tê dîtin. Şorba nîskên sor ji başûrrojhilatê Anatolya tê — parêzgehên Bakurê yên piraniya xelkê wan Kurd in, ku li wir xwarinê şêweya xwe ya taybet girtiye: nîsk bi pîvaz, kîmyon û zerçalê re hêdî tên kelandin heta dibin pûreyeke wekî hevrîşimê nerm; dawiyê kaşûkek nivîşk û hinek ava lîmonê lê tên zêdekirin û germ di taseke kûr de bi nanê tenik ê tê perçekirin û navê tê xistin re tê pêşkêşkirin. Li ser guhertoya Kurdî dawiyê sumaq tê rijandin — berê sumaqê kovî yê çiyê ku pêjgeha Bakurê diyar dike — tozeke sor a wekî zengarê li ser tê belavkirin û di pûreya zer-porteqalî ya şorbê de dihele; pêlê tirşiyeke ron û zindî dide ku hemû tasê bilind dike. Ev xwarin herwiha beşeke navendî ya sifreya Remezanê ya Kurdî ye: bi kevneşopî xwarina germ a yekem e piştî vekirina rojiyê bi xurma û avê; şorbe berî destpêka xwarina sereke ya fitarê bi nermî laş avdar û germ dike. Ev gotara sed û sî û heştemîn a rêzê ye. Rêzê xwarinên mezin û bi hûrgilî çêkirî vegirtine: qubeya pijandî ya perde pilavı, hêjîra destpêkê, muhalebiya Nûh a çil cîranan. Niha tasa şorba nîskên sor vedigire. Her du li ser sifreya Kurdî cih digirin.
Xalên sereke
• Şorba nîsk şorba nîskên sor a Kurdî ye — dîzika herî giştî û rojane ya pêjgeha Kurdî ye
• Ji başûrrojhilatê Anatolya (Bakurê Kurdî) tê û li her çar parçeyên Kurdistanê tevahiya salê tê xwarin
• Dawiyê sumaq lê tê zêdekirin — destdanîna taybet a Kurdî ku bi pêlekê tirşiya çiyê tasê diguherîne
• Xwarina pêşîn a fitara Remezanê ya Kurdî ye — şorba ku rojiyê vedike û berî ziyafetê laş germ dike
Agahiyên kurt
Navê Kurdî: Şorba nîsk / nîsk şorba (نسک شۆربە = şorba nîskê); bi Tirkî mercimek çorbası
Hêmanên sereke: Nîskên sor, pîvaz, sîr, kîmyon, zerçal, nivîşk, lîmon; dawiyê sumaq lê tê zêdekirin
Reh: Başûrrojhilatê Anatolya (Bakur); rehên kevneşopiya şorba nîskên sor li başûrrojhilatê Kurdî ne
Dema xwarinê: Xwarina rojane ya zivistanê; xwarina pêşîn a fitara Remezanê; di hemû demsalan de li sifreyên malbatên Kurd tê pêşkêşkirin
Tas û sumaq
Çêkirina şorba nîsk bi pîvazê dest pê dike. Pîvazeke mezin dibe du perçe û paşê bi tenikî tê birîn; li ser agirê navîn-berz di nivîşk an rûn de tê biraştin heta nerm dibe û devên wê dest bi karamelîbûnê dikin — ev qehweyîbûn girîng e, ji ber ku tama bingehîn dide şorbê. Sîr dikeve hundir, paşê biharatan: kîmyon, zerçal û carinan pênçek îsota cayenne. Nîskên sor tên zêdekirin — şûştî ne, lê di avê de nehatine xişandin, ji ber ku nîskên sor zû dipijin — û avika goştê an av tê rijandin heta wan vedigire. Dîzik dikele, paşê hêdî dikele. Nîskên sor bê ku di tevlihevkerê de bên xistin dihelin: di bîst deqîqeyan de jixwe dabeş bûne û bûne pûreyeke nerm, zêrîn-porteqalî, tîr û hevrîşîmî. Dawiyê kaşûkeke baş a nivîşkê tê de dihele. Şorbe dikeve tasên kûr û paşê wan destdaniyên dawî yên wê dikin Kurdî tên: hinek ava lîmonê ku her tiştî ron dike û hinek sumaq — berê sumaqê kovî yê çiyayên Bakurê yê hatiye hêrandin. Sumaq hinekî di rûyê şorbê de dihele û ewrekî sor ê wekî zengarê dihêle ku tirş, fêkîyî û taybet e: tama diyarker a Kurdî, li tasa Kurdî ya herî sade tê zêdekirin. Li kêleka şorbê li ser sifreyê: nan, tê perçekirin û nav şorbê tê xistin; qabek pîvaza xav a tenik hatî birîn; perçeyek lîmonê. Ev xwarina temam a şorba nîskê ya Kurdî ye û ji destpêkê heta sifreyê ji saetekê kêmtir wext digire.
Demokrasiya tasa Kurdî
Vê rêzê gelek îdia kirine. Wê gotiye ku çiyayên Kurdî zeytûn, genim, hêjîr û gewîz dane cîhanê. Wê birinca bi hûrgilî çêkirî û pijandî ya Sêrtê, berxê temam ê büryanê yê di çalê de tê biraştin û ziyafeta daweta di kazanê sifirê de belge kirine. Ev pêjgeha Kurdî di şêweya xwe ya herî taybet û ya herî bi encam ji bo dîrokê de ye. Lê pêjgeha Kurdî herwiha ev e: kîsikek nîskên sor, pîvazek, nîvê lîmonekê û kaşûkek sumaq. Şorba nîsk şorba xwendekarê Kurd, dapîra Kurd û malbata Kurd a diyasporayê li Stockholmê saet neh êvara sêşemê ye, dema tu kes naxwaze bipijîne, lê hemû birçî ne. Di bîrê de bi temamî tê parastin, ji ber ku tiştekî ku peydakirina wê dijwar be naxwaze: nîsk û pîvaz li her cihê cîhanê hene. Diyasporaya Kurd vê şorbê li apartmanên Berlîn, Toronto û Londonê ji nû ve çêdike; ne ji ber ku ew tevlihevtirîn an bandorkertirîn tiştê pêjgeha Kurdî nas dike ye, lê ji ber ku ew herî dilrehetker, herî bilez û herî rasterast bêhna malê ye. Sifreya Remezanê — ku vê rêzê di gotara aşureyê de wekî meha muhalebiya çil cîranan serdana wê kir — her êvarê bi vê şorbê vedibe. Berî qozê, kebab û dolma, berî riçel û beqlawa, berî her tiştî tasa şorba nîskên sor heye, germ, sade û bi sumaqê tirş e û bi nermî rojiyê bi dawî dike. Nîşeya rastgo: şorba nîskê li seranserê Rojhilata Navîn û Deryaya Navîn giştî ye û ev rêze tu îdiayeke taybetbûna wê ji Kurdistanê re nake. Lê guhertoya Kurdî karaktera xwe heye — sumaq, nivîşk, nanê tê perçekirin û navê tê xistin — û rehên wê li başûrrojhilatê Anatolya, başûrrojhilatê ku piraniya xelkê wê Kurd in, hatine belgekirin.
Pirsên pir tên kirin
Şorba nîsk çi ye?
Şorba nîsk şorba nîskên sor a Kurdî ye — ji nîskên sor ên bi pîvaza biraştî, sîr, kîmyon û zerçalê re hêdî tên kelandin heta dihelin û dibin pûreyeke nerm û hevrîşîmî tê çêkirin. Dawiyê nivîşk û lîmon lê tên zêdekirin û bi sumaqê tê xemilandin; bi nanê tenik re germ tê pêşkêşkirin. Şorba herî rojane û giştî ya pêjgeha Kurdî ye û li her çar parçeyên Kurdistanê û li diyasporaya Kurd a seranserê cîhanê tê xwarin.
Çima sumaq di şorba nîskê ya Kurdî de tê bikaranîn?
Sumaq berê kovî yê çiyê ye ku tê hêrandin û dibe tozeke tirş û fêkîyî; vê rêzê ew wekî yek ji du polên diyarker ên tamê yên pêjgeha Kurdî ya Bakurê nas kir. Dema li ser tasa şorba nîskê tê belavkirin, ronahî û tirşiyê zêde dike ku dewlemendiya pûre û nivîşkê sivik dike. Ev heman rola sumaqê di meftûne, keledoş û xwarinên şil ên mezin ên Bakurê de ye: tama tirş a ku tama her tiştî zindîtir dike. Tasa şorba nîskê bi sumaqê tama Kurdî dide; bê wê tama her derê dide.
Çima şorba nîskên sor xwarina pêşîn a fitara Remezanê ya Kurdî ye?
Piştî rojeke temam a rojiyê, şilaveke germ nermtirîn rêya ji nû ve dayîna xwarinê bi laş e — zû avê vedigerîne laş, bi hêsanî tê helandin û madeyên xwarinê bê ku bar giran li ser zikê bi gelek saetan vala maye bike radest dike. Şorba nîskên sor, nerm û rehetker, li seranserê Şam û Kurdistanê yek ji xwarinên pêşîn ên kevneşopî yên fitarê ye: piştî xurmayên ku bi awayê fermî rojiyê vedikin, berî goşt û birinca xwarina sereke tê pêşkêşkirin. Germî û sadetiya wê tam tiştên ku laşê rojîgir pêwîstî bi wan heye ne.
Encam
Şorba nîsk gotara sed û sî û heştemîn a rêzê û ya herî asayî ye. Piştî sed û sî û heşt gotaran, piştî zeytûna şaristaniyê dest pê kir, genimê bajaran ava kir û hêjîra berî her duyan hat, ev tiştê ku sêşemekê malbatekê xwedî dike ye. Nîskên sor, pîvazek û kaşûkek sumaq. Çil deqîqe. Tasek. Di tasê de, bê tu merasîm an îdia, pêjgeha Kurdî di rewşa xwe ya herî bingehîn de: germ, tirş, sade û tam rast.