Somaq: Biharatê kovî yê çiyê li dilê çêja tirş a Kurdî
Somaq biharatê sorê tarî ye ku ji fêkiyên biçûk ên hişkkirî yên darçikeke kovî, ku li palên çiyayên Kurdistanê şîn dibe, tê hêrandin — û çavkaniya wê tirşiya taybet e ku wekî têlekê di pijandina Kurdî de derbas dibe. Ew e ku ava meftûneyê tûj û dewlemend dike, li pîvazên xav tê kirin da bi kebabê re bên xwarin, beşek ji rengê ava tirşiyê dide û mirovê li pala çiyê giyayên xwarinê berhev dike qurmê rewasê tê de dixe. Biharatê wê tirşî ye, bi çêjeke tûj, mîna lîmonê û hinekî fêkîdar, ku di vê mitbeqê de bi sedsalan berî lîmonê hebûye: di cîhana kevnar de, berî hatina fêkiyên sitrusê, sumax tirşiya mitbeqê bû û li çiyayên Kurdî tiştekê cihê wê negirtiye. Sumaxa kovî (*Rhus coriaria*) li çiyayên Herêma Kurdistanê şîn dibe û zanîna dema berhevkirinê, awayê hişkkirinê û bikaranîna wê bi qasî xwarinpêjiya vê herêmê kevn e. Fêkiyên biçûk di dawiya havînê de digihîjin, rengê wan dibe sorê kûr û tozî, û berî ku hê tarîtir bibin û tirşiya xwe winda bikin, bi destan tên çinîn. Li ser hesîrên honandî tên belavkirin da hefteyekê an zêdetir di ber tavê de hişk bibin; paşê bi ba tên paqijkirin û hêrandin û dibin somaq: tozeke hûr-ne-hûr bi rengê şeraba sor ku li her tiştê pê dikeve tirşiyê belav dike. Hem biharatê serxwarinê ye — li ser goştê biraştî tê rijandin, bi mastê re tê tevlihevkirin û li ser nanê bi rûnê zeytûnê tê belavkirin — hem jî hêmaneke pijandinê ye, ku di avê de tê xişandin da cêwhereke sor û tirş jê derkeve û bibe bingeha xwarinên tevahî. Ev gotara sed û hijdehemîn a rêzê ye û ya yekem e ku biharatê li bingeha kevneşopiya tirş a Kurdî dixe navenda wêneyê. Somaq li seranserê Deryaya Navîn û Rojhilata Navîn şîn dibe; Faris, Ereb, Tirk û yên din wê bi kar tînin. Ev rêze îddîa nake ku ev nebat ya Kurdan e. Tişta ku ew li ser disekine somaq bi navê wê yê Kurdî, li çiyayên Kurdî û li dilê hezkirina Kurdan ji tirşiyê ye.
Xalên sereke
• Somaq (sumax) fêkiya biçûk a kovî û sorê tarî ya çiyê ye ku tê hêrandin û dibe biharatê tirş ê Kurdî
• Li çiyayên Herêma Kurdistanê bi xwezayî şîn dibe — di dawiya havînê de bi destan tê çinîn û di ber tavê de tê hişkkirin
• Toza wê li kebab û seleteyan tê kirin; ava sumaxê jî di xwarinên tirş ên wekî meftûneyê de tê bikaranîn
• Biharatê li pişt hezkirina Kurdan ji tirşiyê ye — di vê rêzê de di zêdetirî deh û du xwarinan de tê bikaranîn
Agahiyên kurt
Navê Kurdî: Somaq (bi Erebî summaq; bi Farisî somāq; hemû ji summaq a Aramî ne, bi wateya «sorê tarî»)
Çavkanî: Darçika kovî Rhus coriaria; li çiyayên Herêma Kurdistanê û li seranserê herêmê şîn dibe
Çêj: Tirş, mîna lîmonê, hinekî fêkîdar û axî; tirşiyeke hişk ku di her tiştê pê dikeve de dihele
Bikaranîn: Toza wê li goştê biraştî û seleteyan tê kirin; ji bo ava xwarinên tirş di avê de tê xişandin; pîvaza bi sumaxê li ser qabê kebabê
Di mitbeqa Kurdî de
Somaq bi du awayên sereke dikeve mitbeqa Kurdî. Yê yekem û hêsantirîn biharatê hêrandî ye: fêkiyên hişkkirî tên kutan û bi elekê tên derbaskirin, dibin tozeke hûr-ne-hûr a sorê kûr û wekî biharatê serxwarinê û çêjdêr tên bikaranîn. Dema li ser goştê berx an mirîşkê biraştî tê belavkirin, çêjeke sitrusî lê zêde dike ku giraniya rûnê sivik dike. Dema li pîvaza xav tê kirin û hinekê tê hiştin, tûjiya wê nerm dike û rengê wê dike pembe ya kûr — ev pîvaza bi sumaxê ye ku li tenişta her qabê kebabê li Kurdistanê û li seranserê başûrê rojhilatê tê danîn, komikeke biçûk a tiştekî tûj û xweşik. Bi lebne an mastê, rûnê zeytûnê û pûnga hişkkirî re tê tevlihevkirin û dibe sosê nan-têxistinê. Dema li ser nanê ku rûnê zeytûnê lê hatiye kirin tê rijandin, hêsantirîn firavînê temam dike. Awayê duyem ava sumaxê ye. Fêkiyên tevahî an hêrandî panzdeh an bîst deqîqeyan di avê de tên xişandin; paşê tên fişandin û parzûnkirin da şileke sor û tirş jê derkeve ku hemû tirşiya fêkiyê dihewîne, lê tu hûrikên wê tê de nînin. Ev ava sumaxê sirra meftûneyê ye: tê rijandin nav dîzikê da tirşiya taybet a xwarinê bide. Di hin cureyên tirşikê û xwarinên din ên tirş ên Kurdî de jî heye; û dema sumaxa hişk li ber destan tune be, perçeyek rewasê dixin vê şilavê. Herî dawî, fêkî dikarin di ava sar de bên xişandin da vexwarineke vejîndar jê bê çêkirin — lîmonataya tirş a xwezayî, pembe û tûj, ku havînê li çiyê tê vexwarin an li ser sofrayê bi hinek hingivê tê şîrinkirin.
Çavkaniya tirşiya Kurdî
Ev rêze di zêdetirî sed gotaran de hezkirina Kurdan ji tirşiyê şopandiye. Tirşik, xwarina tirş a neteweyî, li ser wê hatiye avakirin. Ava sumaxê ya meftûneyê wê diyar dike. Ava xwê û sirkê ya tirşiyê wê diparêze. Rewas bi xavî tê xwarin û ev toz li ser qurmê wê tê belavkirin. Tirşiya lîmonî ya avelikê dengê wê vedide. Hemû wan gotaran sumax wekî amûr binav dikin, lê heta vê gotarê tu yekê ew amûr neaniye navendê. Somaq biharatê ku vê kevneşopiya tevahî dike mumkin e. Ew bersiva çiyayên Kurdî ji lîmonê re ye, ku berî hatina lîmonê hatibû: aşpêjên Romaya kevnar berî ku fêkiyên sitrusê bigihîjin Deryaya Navîn ew wekî tirşker bi kar dianîn; û li Zagros û Torosan, ku darçika Rhus coriaria li palên kevirî bi xwezayî şîn dibe, ji demeke pir berî nivîsandina wê ve tirşiya çiyê bûye. Navê wê dibêje ku ji ku hatiye: summaq a Aramî, bi wateya sorê tarî, delîlek e ku ev biharat pir berî sînorên nûjen ên ku van çiyayan ji hev veqetandine, li vir hatiye binavkirin û bikaranîn. Li vir divê vê rastiyê jî bi dilpakî bibêjin. Somaq li seranserê Deryaya Navîn û Rojhilata Navîn tê bikaranîn — di xwarinpêjiya Farisî, Erebî, Tirkî û Levantî de bi qasî ya Kurdî hezkirî ye — û milkê tu gelî nîne. Lê li çiyayên Herêma Kurdistanê bi xwezayî şîn dibe, navekî Kurdî hildigire û biharatê ku bi bêdengî hemû wê hezkirina mezin a Kurdan ji tirşiyê mumkin kiriye ye.
Pirsên pir tên kirin
Somaq çi ye?
Somaq navê Kurdî yê sumaxê ye — biharatê sorê tarî û tirş ku bi hişkkirin û hêrandina fêkiyên biçûk ên darçika kovî Rhus coriaria tê çêkirin. Çêjeke tirş, mîna lîmonê û hinekî fêkîdar heye û yek ji girîngtirîn biharatên xwarinpêjiya Kurdî ye. Toza wê li ser goştê biraştî û seleteyan tê belavkirin, ji bo xwarinên tirş di avê de tê xişandin û wekî çêjdêr li pîvazan tê kirin. Sumaxa kovî li çiyayên Herêma Kurdistanê şîn dibe.
Ava sumaxê çawa tê çêkirin û bikaranîn?
Ava sumaxê bi xişandina somaqa hişkkirî an hêrandî di avê de ji panzdeh heta bîst deqîqeyan tê çêkirin; paşê şile tê fişandin û parzûnkirin da cêwhereke sor û tirş jê derkeve. Di xwarinên tirş de tê bikaranîn — bi taybetî meftûneyê, ku tirşiya wê diyar dike — û di amadekariyên din ên tirş ên Kurdî de jî. Tirşiyê dide bê tûjiya sirkê û bê zêdekirina şilaveke ku çêjeke xurt a xwe hebe.
Gelo sumax tenê ya Kurdan e?
Na — li seranserê Deryaya Navîn û Rojhilata Navîn şîn dibe û tê bikaranîn; di xwarinpêjiya Farisî, Erebî, Tirkî û Levantî de bi qasî ya Kurdî navendî ye. Ev rêze wê tenê ji bo Kurdan naxwaze. Tişta bi taybetî Kurdî, somaq bi vî navî ye, ku li çiyayên Herêma Kurdistanê bi xwezayî şîn dibe, û rola wê wekî biharatê li pişt hemû kevneşopiya tirşiya Kurdî ye — kevneşopiyek ku ev rêze bi tirşikê, meftûneyê, kavanoza tirşiyê û qurmê rewasê yê kesê biharê giyayên xwarinê berhev dike şopandiye.
Encam
Somaq gotara sed û hijdehemîn a vê rêzê ye û ya ku di dawiyê de navê biharatê li pişt sed xwarinên tirş dide. Ew her tim li wir bûye — di ava sumaxê ya meftûneyê de, di ava xwê ya tirşiyê de, li ser qurmê rewasê û di pîvaza ku bi kebabê re tê de. Ew biharatê ku çiyayên Kurdî bê berdêl pêşkêş dikin e: her dawiya havînê li palên kevirî bi rengê sorê kûr digihîje, amade ye bê çinîn, hişkkirin û hêrandin û bibe wê tirşiya ku ev mitbeq wekî çêja nasnameya xwe hilbijartiye. Li seranserê herêmeke tevahî parvekirî ye, li girên Kurdistanê bi xwezayî şîn dibe û bi Kurdî somaq tê binavkirin; ew têla ku beşa mezin a tirş a vê rêzê bi hev ve didirûne ye. Piştî sed û hijdeh gotaran, somaq nûnera comertiya bêdeng a çiyê ye: diyariyeke tirş û sorê tarî ji palên Zagrosê, ku tê hêrandin nav her xwarina Kurdî ya ku qet li çêja axê geriyaye.
Çavkanî û xwendina bêtir
Kurdistan Chronicle — Sumaxa kovî (Rhus coriaria) li çiyayên Herêma Kurdistanê
Kurdish-History.com — Meftûne: xwarina tirş a Amedê ku ava sumaxê ya wê mînaka rola somaqê ye
Kurdish-History.com — Tirşik: xwarina tirş a neteweyî ya wê kevneşopiya ku somaq mumkin dike