Taskababi: Xwarina Kurdî ya pîvaz û goştê berx di dîzika axê ya zivistanê de
Ev rêze di çend gotarên xwe yên dawî de hin îddîayên awarte kirine — ku çiyayên Kurdî zeytûn, genim û eslê çandiniyê bi xwe dane cîhanê. Taskababi tu yek ji wan îddîayan nake. Xwarineke şil a zivistanê ya goştê berx û pîvazan e, ku di dîzikeke axê de du saet û nîv li ser germiya kêm tê pijandin; armanca wê tenê germkirina kesê wê dixwe ye. Li Kurdistanê wê «ava pîvazê» dibêjin — navek ewqas sade ku hema henekekê ye, lê bi rastî ne henek e. Vegotineke dilpak a xwarineke ewqas hêsan e ku lepikek hêmanên bi buhara xwe hêdî tên pijandin tiştekî derdixin ku çêja wê mîna ku hemû zivistan di tasekê de hatibe danîn e. Taskababi xwarineke klasîk a zivistanê ya Kurdî ye, li malên seranserê Kurdistanê pir caran tê çêkirin, ji aliyê dîrokî ve di dîzikeke axê de tê pijandin û gelek tiştan naxwaze: koteletên goştê berx, pîvazên incî, lîmoyên hişkkirî, darçîn, sîr, kaşûkek salçaya firingiyan, kîmyon û xwê. Devê wê li ser germiya kêm tê girtin, pîvaz bi temamî nerm dibin, lîmoyên hişkkirî tirşiyeke nerm berdidin ku darçîn nermtir dike, goştê berx hemû rûnê xwe dide avê; piştî du saetan tiştê derdikeve ji aliyê dîmenê ve ne pir balkêş e, lê bi kûrahî û bêdengî ji bo xwarinê bêkêmasî ye. Ev xwarina ku dayikên Kurd çêdikin dema li derve sar e, malbat li malê ye û divê şîv bê zehmetiyê amade bibe ye. Ev gotara sed û bîst û heştemîn a rêzê ye. Hin xwarin hemû giraniya dîrokê hildigirin. Taskababi tenê êvarê hildigire.
Xalên sereke
• Taskababi xwarineke şil a klasîk a zivistanê ya Kurdî, bi goştê berx û pîvazên incî, ye; bi saetan di dîzikeke axê de hêdî tê pijandin
• Li Kurdistanê bi navê «ava pîvazê» tê zanîn — navek ku hem sadetiya wê hem çêja wê vedibêje
• Bi lîmoya hişkkirî, darçîn, kîmyon û sîrê tê biharatkirin — çêjên ku dîzika zivistanê ya Kurdî diyar dikin
• Li ser birincê an bi nan re tê pêşkêşkirin — xwarineke ku sadetî û germiya xwarinpêjiya navmalê ya Kurdî sembolîze dike
Agahiyên kurt
Navê Kurdî: Taskababi — bi Kurdî wekî «ava pîvazê» tê zanîn; xwarineke şil a zivistanê ya dîzika axê
Hêmanên sereke: Koteletên goştê berx, pîvazên incî, lîmoya hişkkirî, darçîn, sîr, kîmyon, salçaya firingiyan
Di çi de tê pijandin: Di dîzikeke axê (tas) de, li ser germiya pir kêm du heta du saet û nîv; ji aliyê dîrokî ve xwarineke ku tevahiya rojê digire
Pêşkêşkirin: Li ser birincê an bi nan tê rakirin; mast, giyayên teze û penîrê spî li kêleka wê
Di hundirê dîzika axê de
Awayê taskababi yek ji delîlên mezin ên piştgiriya pijandina hêdî ye. Koteletên goştê berx di rûnê li ser germiya bilind de tên sorandin heta rûyê wan digire û reng digirin; paşê lîmoyên hişkkirî — ew lîmoyên tevahî yên pir tirş û fermandî ku li seranserê xwarinpêjiya Kurdî û Iraqî xuya dibin — û darek darçînê dikevin hundir. Li dû wan salçaya firingiyan tê zêdekirin û çend deqîqeyan dipije heta çêja wê kûrtir dibe. Pîvazên incî yên qalik jê hatiye rakirin lê tevahî hatine hiştin, li kêleka diranên sîrê tên zêdekirin; paşê ava goştê û hinek av li dîzikê tên rijandin da hêmanan binixumînin. Ji vir ve her tişt ji demê re tê radestkirin: devê dîzikê li ser germiya kêm tê girtin û du saetan an zêdetir mitbeq hêdî bi bêhna xwarinê tijî dibe. Tişta germiya hêdî dike taybet e û nikare bi lez bê kirin. Pîvaz bi temamî ji hev dikevin, tûjiya xwe winda dikin û şîrîniya xwe didin avê. Lîmoya hişkkirî tirşiya xwe hêdî berdide, ne bi carekê; ji ber vê yekê av di dawiyê de pirqat dibe — hem tirş hem şîrîn, ji rûnê goştê berx çêja goştê digire û ji darçîn û kîmyonê bi germî biharatkirî ye. Goştê berx bi xwe ewqas hêdî tê pijandin ku ji hestî vedibe û bi awayekî nerm dibe ku pijandina bi lez qet dernaxe. Encam ne xwarineke şil a tîr e — navê xwe, «ava pîvazê», bi cih tîne, ji ber ku ava wê sivik û bêhnxweş e, ne giran. Li ser birincê tê pêşkêşkirin, bi mast, giyayên teze û perçeyek penîrê spî li kêleka wê; bi nanê ji bo rakirinê tê xwarin.
Aqilmendiya «ava pîvazê»
Ev rêze di çend gotaran de îddîayên dîrokî yên berfireh kirine: zeytûn li çiyayên Kurdî hatiye çandîkirin, genim pêşî li nêzî Amedê şîn bûye, Şoreşa Neolîtîkê li damanên çiyayên Kurdî dest pê kiriye. Taskababi ji hemû van veqetandî disekine. Îddîaya wê xwecihî û navmalê ye: ev xwarineke ku malbatên Kurd zivistanê li mitbeqên xwe çêdikin e, ji lepikek hêmanan ku ji dema hebûna bazarên Kurdî ve li her bazara Kurdî hene. Dîzika axê ya ku bi kevneşopî taskababi tê de tê pijandin ne mecazek e. Dîzikek e. Germiya kêm ne teknîkeke ji mitbeqeke Fransî hatiye girtin e; germahiya ocaxa zivistanê ye ku tiştekî bisebr li ser wê disekine. Mitbeqa Kurdî her tim sirra kûr a pijandina hêdî zanîye — ku dem û germiya kêm ji biharat û tevliheviyê zêdetir karê çêjê dikin. Keledoşa Bidlîsê, xwarina şil a çiyayan ya goştê berx, mast û keşkê, heman delîlê dide. Meftûne bi balcan û ava sumaxê vê yekê dike. Taskababi bi pîvaz û lîmoya hişkkirî dike. Ev sê xwarinên şil ên bi temamî cuda ne û di dilê xwe de hemû heman perçeya aqilmendiyê ne: tiştên baş bi hev re deyne, devê wan bigire, demê bide wan û paşê bixwe. Xala dilpak ew e ku taskababi ne tenê Kurdî ye, bi wê wateyê ku goştê berx bi pîvazan hêdî pijandî di gelek mitbeqên Rojhilata Navîn de heye. Lê dîzika axê ya Kurdî, lîmoya hişkkirî, darçîn û nav — «ava pîvazê», ku bi sadetiya rasterast a kesê tam dizane çi dipijîne û pê serbilind e tê gotin — ew xwarineke Kurdî ye.
Pirsên pir tên kirin
Taskababi çi ye?
Taskababi xwarineke şil a klasîk a zivistanê ya Kurdî ye, bi koteletên goştê berx û pîvazên incî, ku di dîzikeke axê de bi lîmoya hişkkirî, darçîn, sîr, kîmyon û salçaya firingiyan re hêdî tê pijandin. Li Kurdistanê wekî «ava pîvazê» tê zanîn; li ser germiya pir kêm du heta du saet û nîv tê pijandin heta goştê berx ji hestî vedibe û av bêhnxweş û sivik dibe. Xwarina dilrehetker e, li ser birincê an bi nan re tê xwarin û wekî nîşaneya xwarinpêjiya navmalê ya Kurdî di forma wê ya herî rasterast û têrker de tê dîtin.
Çima lîmoya hişkkirî di taskababi de tê bikaranîn?
Lîmoya hişkkirî — bi Erebî loomi, bi Farisî limu omani — lîmoyeke tevahî ye ku hatiye hişkkirin heta req û tarî bûye; çêja tirş berhev dike û kûrahiyeke hinekî fermandî û axî lê zêde dike ku lîmoya teze nikare wekî wê bide. Li seranserê xwarinpêjiya Iraq û Kurdistanê bi berfirehî tê bikaranîn, ji ber ku dikare tirşiyeke hêdî çêdibe li xwarinên şil û şorbeyan zêde bike. Di taskababi de dewlemendiya rûnê goştê berx û şîrîniya pîvazên hêdî pijandî hevseng dike û pirqatiya taybet a çêjê dide avê.
Çima taskababi di dîzikeke axê de tê pijandin?
Dîzikên axê germiyê bi wekhevî û nermî belav dikin, nahêlin binê xwarina şil a demeke dirêj kelandî bişewite an noqteyên pir germ çêbibin; herwiha şiliyê diparêzin da buhar li hundirê dîzikê bigere li şûna ku bireve derve. Ev wan ji bo pijandina pir dirêj û bi germiya pir kêm ya ku taskababi pêwîst dike îdeal dike. Pijandina dîzika axê di kevneşopiya Kurdî û Mezopotamyayî de kevnar e; gelek xwarinên mezin ên Kurdî yên hêdî pijandî — buryan, keledoş, taskababi — di eslê xwe de di qapên axê an kevirî de dihatin pijandin, yên bi hezarsalan berî dîzikên metalî yên pijandinê hebûn.
Encam
Taskababi gotara sed û bîst û heştemîn a vê rêzê ye û ya ku her tiştî vedigerîne dîzikeke tenê ya axê li ser germiya kêm. Gotarên berê eslê zeytûnê, eslê genim û destpêka çandiniyê bi xwe vegirtin. Taskababi ne eslê tu tiştî ye ji bilî şîvê. Ew tiştê ku mitbeqa Kurdî bi piştî nîvroya xwe, perçeyek goştê berx û hin pîvazan dike ye: devê wan digire û li bendê dimîne. Tişta derdikeve — ava bêhnxweş û sivik, goştê berx ê her tiştê xwe daye dîzikê, pîvazên di şîrîniyê de helandî — tiştê ku tu îddîayeke mezin a dîrokî nikare tam wekî wê bibe ye: taseke tiştekî germ, sade û tam rast ji bo êvareke sar li Kurdistanê.