Terxena: Dîskên Gîhayên Fermentekirî yên Kurdî ku Biharê Dibin Zivistanê
Terxena (herwiha terxaineh, trkhena) teknîkeke kurdî ya parastinê û xwarina kelandî ya zivistanê ya li derdora wê ava bûye ye. Di biharê de gîhayên teze û gîhayên kesk ên çolê tên komkirin, bi bulgur an genimê şikestî re tên tevlihevkirin, wek dîskên biçûk tên şekildan û tên hiştin fermentebin û li rojê hişk bibin. Ev dîskên hişkkirî yên fermentekirî — tîr, bi bêhna tûj û pir bi tam — heta zivistanê tên parastin, dema di xwarineke dewlemend a kelandî ya nok, fasûliyên çavreş, gûz, çûndur, goştê berx, salçeya firengiyan û biharatê de tên hûrkirin. Encam xwarinek e ku tama gîhayên kesk ên biharê tîne maseya zivistanê. Terxena teknîka herî pêşketî ya parastinê di vê rêzê de ye. Tenê hişkkirin (wek toraq), xwêkirin (wek rihik) an di rûn de girtin (wek qelî) nîne. Fermentekirin e — veguherîneke mîkrobî ya kontrolkirî ku tamê tîr dike û madeyên xwedîker di şêwazeke ku bi mehan dimîne de diparêze. Xwarina cotkariyê, xwarina gundê, xwarina şivan e — ji bo kesên ku di hemû zivistanê de karê giran dikin û xwedîkirina rasteqîn dixwazin hatiye dîzaynkirin.
Xalên Sereke
• Gîhayên biharê bi bulgur re tên tevlihevkirin, wek dîskan tên şekildan, fermentekirin û li rojê hişkkirin — bombeyên tama tîr ji bo zivistanê tên parastin
• Di xwarineke dewlemend a zivistanê ya nok, fasûliyên çavreş, gûz, çûndur, goştê berx û salçeya firengiyan de tên hûrkirin
• Teknîka herî pêşketî ya kurdî ya parastinê — fermentekirina kontrolkirî, ji tenê hişkkirin an xwêkirinê zêdetir
• Xwarina cotkariyê û gundê — ji bo xwedîkirina mirovan di mehên karê giran ê zivistanê de hatiye dîzaynkirin
Agahiyên Kurt
Navê Kurdî: Terxena / Terxaineh / Trkhena (ترخەنە)
Cure: Parastina gîhayên fermentekirî + xwarina kelandî ya zivistanê
Pêkhateyên Xwarina Kelandî: Dîskên terxenayê, nok, fasûliyên çavreş, gûz, çûndur, goştê berx/ga, pîvaz, salçeya firengiyan, biharat
Demsal: Dîsk di biharê de tên çêkirin; xwarina kelandî di zivistanê de tê xwarin
Terxena Çawa Tê Çêkirin
Di biharê de, dema gîhayên çolê û gîhayên kesk pir in, jinên kurd sebzeyên kesk ên teze, gîha û pelan kom dikin. Ev hûr tên birîn, bi bulgur an genimê hûrşikestî û xwê re tên tevlihevkirin û bi hev re tên hevîrkirin. Tevlihevî wek dîskên biçûk û rast tên şekildan — nêzî mezinahiya lepê. Ev dîsk rojek an du rojan ji bo fermentekirinê tên hiştin, taybetmendiyeke bi bêhna tûj, tirş û pir xweş a şor di wan de pêş dikeve. Paşê li roja germ heta bi tevahî hişk bibin tên hişkkirin. Piştî hişkbûnê dîskên terxenayê di torbeyên qumaşê an kavanozan de ji bo zivistanê tên parastin. Dema zivistan tê, dîsk tên hûrkirin û bi nokên şilandî, fasûliyên çavreş, çûndurên birî, gûz, goştê berx an ga yê kubkirî, pîvaz, salçeya firengiyan û tevliheviyeke biharatên germ re dikevin qazaneke ava dikele. Xwarin bi saetan hêdî dikele, dîskên terxenayê di avê de dihelin û tameke kûr, fermentekirî û gîhayî didin wê ku tu pêkhateyeke teze nikare wê dubare bike. Xwarineke kelandî ye ku tama du demsalan di heman demê de dide.
Sîstema Temam a Parastina Xwarina Kurdî
Vê rêzê niha her rêbaza kurdî ya parastinê belge kiriye. Berhemên şîr wek toraq tên hişkkirin, wek motal di çermê pez de tên gihandin û wek lorik dîsa tên kelandin. Goşt wek qelî di rûn de tê girtin û wek rihik bi biharat û bi hewayê tê hişkkirin. Dexl wek savar tê amadekirin û wek nanê tîrî tê pehtin. Manaya kovî wek gezo tê komkirin. Û niha gîha tên fermentekirin û dibin dîskên terxenayê. Her teknîk heman pirsgirêk çareser dike: tu çawa pirriya havînê dibî kêmiya zivistanê? Civakên kurdî ji bo her beşeke xwarinê çareseriyeke cuda pêş xistin. Nivîskarek ji Foundation for Liberating Minds terxena bi vî awayî bi nav kir: «Bi eşkere xwarina gundewarê ye, ya cotkar, şivan û gundiyan — ku xwarin li gorî peydabûna demsalî û amadekirina xwarinê ya bi ked di hemû salê de ye û ji bo ku bi rastî xwedî bike û enerjiyê bide ji bo derbaskirina rojeke karê giran hatiye çêkirin.» Ev pênaseya çanda xwarina kurdî ye.
Encam
Terxena gotara ku nexşeya parastina xwarina kurdî temam dike ye. Piştî çil û yek gotaran di vê rêzê de, her rêbaza kurdî ya birina xwarinê ji demsalekê ber bi ya din ve niha hatiye belgekirin: hişkkirin, xwêkirin, di rûn de girtin, fermentekirin, bi hewayê parastin, li rojê hişkkirin û niha fermentekirina kontrolkirî ya gîhayên çolê ku dibin dîskên tîr. Dibe ku terxena ji hemûyan narîntir be — bihar di dîskeke bi mezinahiya lepê de hatiye girtin, di torbeyekê de parastî, di qazaneke zivistanê de hûrkirî û mehan paşê tê tamkirin mîna gîha nuha hatibin çinîn. Xwarineke kelandî ye ku pira di navbera du demsalan de ava dike. Zanista xwarinê ye ku berî zanista xwarinê heye. Zanîna kurdî ye, bi hezarsalan hatiye avakirin, ku tu ansîklopediyayê nehewldaye wê bi nav bike.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Kurdish-History.com — Qelî: Goştê Kurdî yê Parastî (rêbaza parastinê ya di rûn de girtinê)
Kurdish-History.com — Toraq: Tirşa Şîr a Kurdî ya Li Rojê Hişkkirî (rêbaza parastinê ya hişkkirinê)
Kurdish-History.com — Rihik: Goştê Ga yê Kurdî yê Parastî û Hişkkirî (rêbaza parastinê ya bi hewayê)