Tabloya naverokê
Beşa II: Dema Wilsonî û bilindbûna dîplomasiya Kurdî (1919–1920)
Beşa III: Guherîna Kemalîst û têkoşîna ji bo eşîran (1919–1922)
Beşa IV: Pêlên diguhêrin ên siyaseta berjewendiyên pratîk (1921–1922)
Beşa VI: Li pişt perdeyan — Petrol, komplo û lihevkirinên veşartî
Beşa VII: Encamên paşê — Ji biratiyê heta înkarê (1923–1925)
Destpêk: Pirsa Rojhilatê ya bê çareserî
Sala 1923an şikestineke teqez di dîroka Rojhilata Navîn de nîşan dide; demek ku tevna xweşûl û piretnîkî ya Împaratoriya Osmanî bû sînorên hişk ên dewletên neteweyî. Ji bo gelê Kurd, ku li herêma cografî û çandî ya çiyayî ya rêzên Toros û Zagrosê lê digihîjin hev dijî, 1923 sala rizgariyê nebû, lê sala dabeşkirin û înkarê bû. Têkçûna serxwebûna Kurdî bûyereke yekane ya felaketbar nebû, lê pêvajoyeke tevlihev a westandina dîplomatîk, parçebûna hundirîn û bêrehmiya siyaseta berjewendiyên pratîk a hêzên mezin bû.
Ji bo têgihîştina sedema ku Kurdistan li kêleka Polonya, Çekoslovakya an Iraqê li nexşeya cîhanê derneket, divê heyama aloz a di navbera 1915 û 1923an de were lêkolînkirin. Ev heyamek bû ku peymanên veşartî li London û Parîsê dihatin amadekirin, dilsoziyên eşîrî li Anatoliyayê bi soza zêr an rizgariya olî diguherîn û bêhna petrolê dest pê dikir ku qibleya exlaqî ya împaratoriyan diyar bike. Ev rapor analîzeke berfireh a bûyeran, manevrayên «li pişt perdeyan» û teoriyên komployê yên vê beşa windabûyî ya dîrokê diyar dikin pêşkêş dike.
Beşa I: Qada ceribandina jeopolîtîk (1915–1918)
Şerê Mezin li Rojhilata Osmanî: Wêrankirin û koçberkirin
Heta 1915an, herêmên Kurdî yên Împaratoriya Osmanî bûn qada tirsnak a şerekî tevahî. Herêm, ku bi teorî «navdila» Kurdan bû, bû eniya di navbera Artêşa Osmanî ya hilweşiya û Împaratoriya Rûsyayê ya pêş de diçû de.
Di van salan de tevna civakî ya civaka Kurdî zirareke jênager dît. Hikûmeta Osmanî, ku bi lez dixwest aliyê xwe yê rojhilatê ewle bike, çekdarên ne rêkûpêk ên eşîrên Kurdî tevlî alayên Hemîdiyê kir (ku paşê wek siwarên sivik ên eşîrî ji nû ve hatin rêxistinkirin). Ev yekîne di hewldana şer a dewletê de girîng bûn, lê herwiha di Qirkirina Ermeniyan a 1915an de jî beşdar bûn. Rakirina nifûsa Ermenî, ku li rojhilata çandinî cîran û hevkarên aborî yên Kurdan bûn, valahiyeke demografîk û aborî çêkir.
Herçend hin serokên eşîrên Kurdî ji desteserkirina milkên Ermeniyan sûd wergirtin, herêm bi giştî ket nav birçîbûn û xizaniyê. «Rakirina» Ermeniyan bi awayekî dijber pozîsyona Kurdî lawaz kir; berê Osmaniyan Kurd wek hêzeke hevseng li hember neteweperweriya Ermenî dikişandin aliyê xwe. Bi nebûna Ermeniyan, Kurd bûn gefa tenê ya potansiyel a li dijî navendîkirina Tirkî.
Peymana Sykes–Picot: Nexşekêşiya veşartî ya dabeşkirinê
Dema Kurd li eniya rojhilatê şer dikirin û dimirin, li nivîsgehên dîplomatîk ên Ewropayê li ser paşeroja wan bi dizî danûstandin dihat kirin. Di 1916an de, Sir Mark Sykes ji Brîtanyayê û François Georges-Picot ji Fransayê lihevkirineke veşartî ji bo dabeşkirina Împaratoriya Osmanî kirin.
Li gorî Peymana Sykes–Picot, axên Kurdî bê tu baldayîna mantiqa etnîkî an cografî hatin parçebûn:
Qada A (bandora Fransayê): Herêmên Kurdî yên Kîlîkya, Diyarbekir û Mêrdînê (başûrê rojhilatê Tirkiyeya îro) û Mûsilê (Bakurê Iraqê) dihewand.
Qada B (bandora Brîtanyayê): Balê dikişand ser Bexda û Besrayê, lê bandora xwe ber bi bakur, herêmên petrolê dewlemend, ve dirêj dikir.
Qada Rûsyayê: Soza parêzgehên bakurê rojhilatê (Erzurum, Wan, Bedlîs, Trabzon) ji Rûsan re hat dayîn ku nifûsên girîng ên Kurdî dihewandin.
Vê peymanê Kurd wek neteweyekê ji bo rizgarkirinê nedîtin, lê wek navbereke stratejîk û çavkaniyekê ji bo rêvebirinê dîtin. Eşkerebûna vê peymanê ji aliyê Bolşevîkan ve di 1917an de paşê dê di nav rewşenbîrên Kurdî de bêbaweriyeke kûr li hember sozên Hevbendan geştir bike.
Faktora Rûsyayê: Ji dagirkeriyê heta şoreşê
Heta 1917an, Artêşa Rûsyayê qadên berfireh ên Bakurê Kurdistanê (Wan, Bedlîs, Erzurum) dagir kiribûn. Hin eşîrên Kurdî, ku ji rêvebirina Tirkên Ciwan a Stenbolê dûr ketibûn, bi hişyarî têkilî bi Rûsan re danîbûn. Lê Şoreşa Bolşevîk a Cotmeha 1917an di şevekê de dîmena jeopolîtîk guherand.
Vekişîn: Artêşa Rûsyayê hilweşiya û vekişiya û valahiyeke desthilatê hişt ku Artêşa Osmanî di 1918an de bi demkî ji nû ve dagirt.
Guherîna îdeolojîk: Bolşevîkan peymanên veşartî yên Çaran (di nav de daxwaza wan a axên Kurdî) red kirin û daxuyaniyên li dijî împeryalîzmê derxistin. Ev Brîtanyayî tirsand, ku ditirsiyan «nexweşiya Bolşevîk» dê bi rêya Qefqasyayê ber bi başûr ve li Kurdistanê belav bibe û qadên petrolê yên Faris û rêya Hindistanê bixe xeterê. Ev tirs dê di salên girîng ên 1920–1923an de bibe hêzeke sereke ya siyaseta Brîtanyayê ya li ser serxwebûna Kurdî.
Agirbesta Mudrosê û dagirkeriya Brîtanyayê ya Mûsilê
Şer ji bo Osmaniyan bi fermî bi Agirbesta Mudrosê di 30ê Cotmeha 1918an de bi dawî bû. Lê xetên agirbestê ne zelal bûn.
Bûyera Mûsilê: Sê rojan piştî îmzekirina agirbestê, hêzên Brîtanyayê ji bo dagirkirina Vilayeta Mûsilê (Mûsil, Kerkûk, Silêmanî) ketin tevgerê. Brîtanyayî digotin ev ji bo «ewlehiyê» pêwîst bû, lê belgeyên hundirîn eşkere dikin ku armanca sereke lêkolînên erdnasiyê bûn ku rezervên mezin ên petrolê nîşan didan.
Encam: Vê dagirkeriyê Başûrê Kurdistanê (Kurdistana Iraqê) ji aliyê fizîkî ve ji Bakurê Kurdistanê (Kurdistana Tirkiyeyê) veqetand. Wê «Pirsa Mûsilê» çêkir ku pênc salên paşê dê danûstandinên aştiyê bihêle di bin bandora xwe de. Brîtanyayî niha xelat — petrol — di destê xwe de girtibûn û piştgiriya wan a «Kurdistaneke Yekbûyî» kêm bû dema wan fam kir ku dewleteke wisa dibe ku Mûsilê ji bo xwe bixwaze.
Beşa II: Dema Wilsonî û bilindbûna dîplomasiya Kurdî (1919–1920)
Dawiya şer demeke kurt û serxweşker a hêviyê anî ku ji Çardeh Xalên Serokê Amerîkayê Woodrow Wilson hêz werdigirt. Xala Diwanzdehan bi eşkere digot ku divê «neteweyên ne Tirk» ên Împaratoriya Osmanî «ewlehiya jiyanê ya bêguman û derfeteke bê asteng a pêşketina xweser» misoger bikin.
Hişyarbûna neteweperweriya Kurdî: Kürdistan Teali Cemiyeti
Di qehwexane û salonên Stenbola dagirkirî de, rewşenbîrên Kurdî û sirgûnên aristokrat di dawiya 1918an de Kürdistan Teali Cemiyeti (Civata Bilindbûna Kurdistanê — KTC) ava kirin. KTC armanc dikir neteweya Kurdî li konferansa aştiyê ya tê temsîl bike. Lê rêxistin yekser bi şikestineke kûr a hundirîn ku dabeşbûna civaknasî ya civaka Kurdî nîşan dida hate felckirin.
Parçebûna mezin: Alîgirên xweseriyê li hember alîgirên veqetînê
Taybetî | Alîgirên xweseriyê | Alîgirên veqetînê |
Serok | Seyîd Ebdulqadir (Kurê Şêx Ubeydullah) | General Şerîf Paşa, Emîn Elî Bedirxan |
Bingeha piştgiriyê | Kevneparêzên olî, alîgirên kevneşopiyê, kesayetiyên pêşeng ên Stenbolê yên bi Xilafetê re dilsoz. | Rewşenbîrên bi şêwaza Rojavayê, neteweperwerên sekuler, malbata Bedirxan. |
Armanca siyasî | Xweserî di hundirê sîstema Osmanî/îslamî de. Parastina Xelîfe wek serokê ruhî. | Serxwebûna temam. Veqetîna tevahî ji Tirkan. Parastina Brîtanyayê. |
Sedem | Ditirsiyan ku serxwebûn Kurd li hember daxwazên Ermeniyan an kolonyalkirina Rojavayê bêparastin bihêle. Bi yekîtiya îslamî bawer bûn. | Bawer bûn ku dewleta Osmanî mirî bû. Bi «Tirkên Ciwan» û neteweperweran bawer nebûn. |
Nêrîna Brîtanyayê | Wek «alîgirên Tirkan» û ne pêbawer dihatin dîtin. | Wek «hebûnên bikêrhatî» dihatin dîtin, lê li qadê desthilatdariya eşîrî kêm bû. |
Ev dabeşbûn felaketbar bû. Dema Şerîf Paşa li Parîsê serxwebûn dixwest, Seyîd Ebdulqadir li Stenbolê bi hikûmeta Sultan re ji bo xweseriyê danûstandin dikir û nîşanên tevlihev ji Komîseriya Bilind a Brîtanyayê re dişandin.
Parîs 1919: General Şerîf Paşa û bîranameya ji Hevbendan re
General Şerîf Paşa, dîplomatekî berê yê Osmanî yê şehreza ku li Swêdê dijî, wek nûnerê Kurdan ku xwe tayîn kiribû gihîşt Parîsê. Di 22ê Adara 1919an de, û dîsa di 1920an de, wî bîraname ji Konferansa Aştiyê re pêşkêş kirin.
Argûman: Wî digot Kurd nijadeke Arî ya cuda ji Tirkan in û dewleteke Kurdî pêwîst e da wek «navber» li dijî Bolşevîkên bakur û Tirkên rojava xizmet bike.
Nexşe: Wî nexşeyeke «Kurdistaneke Yekbûyî» pêşkêş kir ku Wan, Bedlîs, Diyarbekir, Mûsil û Kerkûk dihewand û heta sînorê Faris dirêj dibû.
«Hevbendiya ne xwezayî»: Lihevkirina Şerîf Paşa–Boghos Nubar
Xeletiya herî kujer a dîplomasiya Kurdî di 20ê Mijdara 1919an de qewimî. Şerîf Paşa, bi famkirina ku hêzên Hevbend bi awayekî bihêz bi Ermeniyan (ku qirkirin dîtibûn) re hevhest bûn û bi Kurdan (ku wek pêkînerên wê dihatin dîtin) re bi rêjeyekê xemsar bûn, hewla guherîneke stratejîk da. Wî bi Boghos Nubar Paşa, serokê heyeta Ermenî, re daxuyaniyeke hevpar îmze kir.
Lihevkirin: Belgeyê daxwaza avakirina dewletên serbixwe yên Ermenî û Kurdî dikir û soza naskirin û hevkariya du alî dida.
Bertek: Ev li Kurdistanê felaketeke têkiliyên giştî bû. Ji bo eşîrên Kurdî li Rojhilata Anatoliyayê, «Ermenistan» bi gefa windakirina axên wan (ku gelek ji wan di 1915an de ji Ermeniyan hatibûn desteserkirin) re hevwate bû. Ramana ku nûnerê wan li Parîsê bi Ermeniyan re hevbendî dikir wek xiyanet dihat dîtin.
Encam: Neteweperwerên Tirk (Kemalîst) bi bêrehmî vê bi kar anîn. Wan kopiyên lihevkirinê li serokên eşîran belav kirin û tevgera serxwebûna Kurdî wek «hespê Trojayê» ji bo tolhildana Ermenî nîşan dan. Ev eşîr xist nav hembêza Enqereyê.
Peymana Sêvrê: Plana qanûnî ya Kurdistanê (madeyên 62–64)
Digel tevliheviyê, hêzên Hevbend — bi daxwaza Brîtanyayê ya hilweşandina dewleta Osmanî — dewleteke Kurdî di Peymana Sêvrê de, ku di 10ê Tebaxa 1920an de hat îmzekirin, bi qanûn diyar kirin. Beşa III (Kurdistan) sê madeyên girîng dihewand:
Madeya 62: Komîsyonek (Brîtanyayî, Fransî, Îtalî) dê ji bo qadên bi piranî Kurdî li rojhilatê Firatê planeke «xweseriya herêmî» amade bike.
Madeya 63: Tirkiyeyê pejirand ku biryarên vê komîsyonê qebûl bike.
Madeya 64 (madeya serxwebûnê): Eger di nav salekê de nifûsa Kurdî ya li van qadên ji Civata Neteweyan daxwazê bike û nîşan bide ku piranî serxwebûnê dixwaze, Tirkiye dê mecbûr bibe ku ji hemû mafên xwe yên li ser axê vaz bide. Bi awayekî girîng, hêzên Hevbend pejirandin ku Kurdên Vilayeta Mûsilê (ku Brîtanyayê dagir kiribû) dikaribûn bi dilê xwe tevlî vê dewleta serbixwe bibin.
Çima ev «Dewleteke xeyalî» bû? Di dema îmzekirina Sêvrê de, ew jixwe nedihat sepandin.
Li qadê leşker nebûn: Hevbendan hêzên xwe belav kiribûn. Wan li çiyayên Kurdî leşker nîn bûn da peymanê bisepînin.
Hikûmeta hevrik: Hikûmeta Osmanî ya Stenbolê peyman îmze kir, lê desthilata wan nîn bû. Desthilata rastîn çûbû Enqereyê, ku Mistefa Kemal peyman li wir betal û bê bandor ragihandibû.
Dudiliya Kurdî: Ji ber «tirsa Ermeniyan» û dabeşbûna alîgirên xweseriyê û veqetînê, serhildaneke yekgirtî ya Kurdî nebû da peymanê ji hundir ve pêk bîne.
Beşa III: Guherîna Kemalîst û têkoşîna ji bo eşîran (1919–1922)
Sedema sereke ya ku Kurdistan di 1923an de serbixwe nebû tenê xiyaneta Brîtanyayê nebû, lê şehrezayiya siyasî ya Mistefa Kemal (Ataturk) bû. Wî fam dikir ku eger paşeniya Kurdî ya dijmin hebûya, nikaribû li gelek eniyan bi Yûnanî, Fransî û Brîtanyayiyan re şer bike. Wî kampanyayeke bi hûrgulî dest pê kir da Kurd bike bin bandora xwe.
Gihîştina Mistefa Kemal a Samsûnê: Ji nû ve ramana berxwedanê
Dema Kemal di Gulana 1919an de gihîşt Samsûnê, gavên wî yên yekem têkiliya bi serokên eşîrên Kurdî re bûn. Wî di vê qonaxê de behsa «Neteweperweriya Tirkî» nedikir. Wî behsa «Welatparêziya Osmanî» û «Biratiya îslamî» dikir.
Daxuyaniya Amasyayê û kongreyên Erzurum û Sêwasê
Daxuyaniya Amasyayê (Hezîran 1919): Ragihand ku «yekparçeyiya neteweyê» di xeterê de bû.
Kongreya Erzurumê (Tîrmeh 1919): Li navdila parêzgehên rojhilatê hat lidarxistin. Kemal misoger kir ku serokên eşîrên Kurdî nûner bin. Daxuyaniya dawî digot «parêzgehên Rojhilata Anatoliyayê tevahiyeke ji hev nayê veqetandin in».
Kongreya Sêwasê (Îlon 1919): Li vir Peymana Neteweyî (Misak-ı Millî) fermî kir. Ziman bi hişyarî hatibû amadekirin da herkesî bihewîne. Wê netewe wek «Tirkiye» pênase nekir, lê wek «axên ku Misilmanên Osmanî lê dijîn» (ku Tirk û Kurd bi hev re dihewand).
«Tirk û Kurd ji hev nayên veqetandin»
Kemal vegotinek ava kir ku «Împeryalîst» (Brîtanyayî) û «nûnerên wan» (Ermenî) tên da Îslamê wêran bikin û Misilmanan bikin kole.
Protokola Amasyayê (Cotmeh 1919): Di protokolên veşartî de bi hikûmeta Stenbolê re, nûnerên Kemal bi eşkere behsa «mafên civakî û nijadî yên Kurdan» kirin û pejirandin ku li axê «Tirk û Kurd dijîn».
Karta Xilafetê: Kemal her dem balê dikişand ser ku ew ji bo rizgarkirina Sultan-Xelîfe ji dîliya Brîtanyayê li Stenbolê şer dikir. Ev di nav şêxên Kurdî yên dîndar (terîqetên Neqşbendî û Qadirî) de dengvedaneke kûr didît, ku dilsoziya bi Xelîfe re ji bo wan erkeke olî bû ku li ser neteweperweriya etnîkî radiwestî.
Dîplomasiya telgrafan
Arşîv herikîneke bêrawestan a telgrafên şîfrekirî ji Kemal ji kesayetiyên bihêz ên Kurdî re eşkere dikin (wek serokên eşîrên Mutkî, Dêrsim û Colemêrg).
Peyam: «Brîtanyayî dixwazin li ser axa we Ermenistanekê ava bikin. Lihevkirina Şerîf Paşa ya Parîsê xiyanet e. Li kêleka birayên xwe yên Tirk bisekinin da Xilafetê biparêzin.»
Soz: Kemal di telgrafeke ji General Kazim Karabekir re amadebûna xwe ji bo «yekxistina Kurd û Tirkan... û dayîna hemû cureyên maf û îmtiyazan da girêdayîbûn misoger bibe» ragihand. Vê soza ne zelal a xweseriya paşerojê eşîrên mezin di salên girîng ên şer de bêalî an alîgirên Enqereyê hiştin.
Serhildana Qoçgiriyê (1921): Yekem derz
Ne hemû Kurd hatin razîkirin. Kurdên Elewî yên herêma Qoçgiriyê (Sêwas/Erzincan), ku bi Xilafeta Sunî re kêmtir girêdayî bûn û bêtir nêzîkî baskê veqetînê yê KTC bûn, di 1921an de rabûn. Wan pêkanîna xweseriya Kurdî ya li Enqereyê soz jê re hatibû dayîn dixwest.
Tepisandin: Artêşa Kemalîst (di bin fermandariya Nûredîn Paşa de) serhildan bi hovîtî tepisand. Ev prova 1925an bû. Wê nîşan da ku digel gotinên biratiyê, Enqere dê tu desthilatdariya siyasî ya hevrik qebûl neke. Lê ji ber ku ev serhildaneke «Elewî» bû, eşîrên Kurdî yên Sunî tevlî nebûn û şikestinên mezhebî yên di nav civaka Kurdî de nîşan dan.
Beşa IV: Pêlên diguhêrin ên siyaseta berjewendiyên pratîk (1921–1922)
Heta 1921an, hawîrdora navneteweyî li dijî Kurdan diguherî. Hevbend westiyayî bûn û yekîtiya wan dişikest.
Gefa Bolşevîkan: Tirsa Londonê ji Qefqasyayeke sor
Di 1921an de yek tirs serwerê nêrîna Brîtanyayê ya li cîhanê bû: Rûsyaya Sovyetê. Raporên îstîxbaratê ji Qefqasyayê hişyar dikirin ku Bolşevîk bi awayekî çalak eşîrên Kurdî dikişandin aliyê xwe.
Teoriya navberê: Lord Curzon (Wezîrê Derve yê Brîtanyayê) di destpêkê de difikirî ku dewleteke Kurdî dê navberek li dijî Rûsyayê be.
Guherîna berevajî: Îstîxbarata leşkerî dest pê kir ku argûmana berevajî pêşkêş bike: Di Kurdistaneke lawaz û eşîrî de, Bolşevîk dê bi hêsanî xwe bicih bikin. Tirkiyeyeke bihêz û bi îstîqrar dê li hember pêla Sor «bendaveke» pir baştir be. Vê guherîna stratejîk Brîtanyayî amade kirin ku serxwebûna Kurdî feda bikin da hevkarekî bihêz ê li dijî Sovyetê li Enqereyê misoger bikin.
Veguhastina Fransayê: Peymana Franklin–Bouillon
Fransayê, ku li Kîlîkyayê di şerê gerîla de asê mabû û bi qeyrana darayî re rûbirû bû, biryar da bi Kemal re lihevkirinekê bike. Di Cotmeha 1921an de, Henry Franklin-Bouillon Peymana Enqereyê îmze kir.
Xiyanet: Fransayê hikûmeta Enqereyê nas kir û leşkerên xwe vekişandin. Bi awayekî girîng, sînorê nû (Xeta Enqereyê) bajarên mezin ên Kurdî yên wek Cizîr, Mêrdîn û Rihayê di hundirê Tirkiyeyê de hiştin.
Bandor: Ev di pratîkê de Peymana Sêvrê kuşt. Brîtanya niha tenê bû. «Eniya yekgirtî ya Hevbendan» ya diviyabû serxwebûna Kurdî bisepîne êdî nema.
Beşa V: Konferansa Lozanê — Mirina xewnekê (1922–1923)
Ev Konferansa Lozanê (Mijdar 1922 — Tîrmeh 1923) perdeya dawî bû. Li vir rastiyên leşkerî yên li qadê bûn qanûna navneteweyî.
Şerê pênaseyan: «Hindikahî» li hember «Hêmanên damezrîner»
Serokatiya heyeta Tirkî ji aliyê Îsmet Înonu, destê rastê Kemal, ve dihat kirin. Rêwerzên wî zelal bûn: Serweriya mutleq. Tu kapîtulasyon nebin. Tu hindikahî nebin.
Argûman: Înonu digot di kevneşopiya qanûnî ya Osmanî de «hindikahî» wateya ne Misilman dida. Ji ber ku Kurd Misilman bûn, ew ne hindikahî bûn. Ew «hêmaneke damezrîner» (asli unsur) a neteweya Tirkî bûn. Ji ber vê, parastinên taybet, xweserî û garantî ji wan re ne pêwîst bûn. Ew ji aliyê siyasî ve «Tirk» bûn.
Şanoya mûrikan: Ji bo îsbatkirina vê, Enqereyê kampanyayeke telgrafan ji parlamenterên Kurdî yên «dilsoz» li Meclisa Neteweyî rêxistin kir û konferans bi peyamên ku serxwebûnê şermezar dikirin û îddîaya biratiya herheyî bi Tirkan re dikirin dagirt.
Dîplomasiya amûra bihîstinê
Lord Curzon, ku Brîtanyayê temsîl dikir, hewl da zextê ji bo mafên Kurdî bike. Wî Înonu hişyar kir:
«Hûn dê bibînin ku Kurd pirsgirêkeke pir dijwartir a rêvebirinê ne ji ya hûn texmîn dikin... Eger hûn mafên wan înkar bikin, hûn dê bi pirsgirêkan re rûbirû bibin.» Înonu taktîkeke navdar bi kar anî: dema Curzon li ser mafên mirovan û qanûna navneteweyî ji wî re ders dida, wî amûra xwe ya bihîstinê vemirand. Dema Curzon bi dawî dikir, Înonu ew ji nû ve vêdixist û tenê daxwaza xwe ya destpêkê ya serweriyê dîsa digot û hemû tiştên Curzon gotibûn guh nedida. Ev «dîplomasiya kerbûnê» Brîtanyayî westandin.
Pirsa Mûsilê: Pevguhertina axê bi petrolê?
Konferans di Sibata 1923an de li ser mijara Mûsilê hema hilweşiya. Tirk bi bingeha Peymana Neteweyî ew dixwestin (piranî Kurd/Tirkmen bûn). Brîtanyayiyan red kir ku dest jê berdin.
Pevguhertin: Hem dîroknas hem jî teorîsyenên komployê dibêjin ku lihevkirineke bêdeng hat kirin. Brîtanya dê daxwazên «Ermenî û Kurdî» li Anatoliyayê biterikîne eger Tirkiye daxwaza xwe ya Mûsilê biterikîne.
Delîl: Herçend «kaxezeke îmzekirî» ya vê pevguhertinê îsbat dike nîn e, rêya danûstandinan wê piştgirî dike. Piştî navberê, dema konferans di Nîsana 1923an de ji nû ve dest pê kir, heyeta Brîtanyayê (niha di bin serokatiya Sir Horace Rumbold de) zexta ji bo xweseriya Kurdî terikand. Wan bi tevahî bal da misogerkirina sînorê li bakurê Mûsilê.
Peymana dawî (24ê Tîrmeha 1923an)
Peymana Lozanê bê ku carekê jî behsa peyva «Kurd» bike hat îmzekirin.
Madeya 39: «Bikaranîna azad a her zimanî» di jiyana taybet û bazirganiyê de garantî kir, lê xwe ji dayîna navê Kurdî dûr girt.
Madeya 3: Sînorê di navbera Tirkiye û Iraqê (Mûsil) de hişt ku di nav neh mehan de bi «lihevkirineke dostane» an ji aliyê Civata Neteweyan ve were çareserkirin. Ev di esasê de dabeşkirina Kurdistanê fermî kir.
Beşa VI: Li pişt perdeyan — Petrol, komplo û lihevkirinên veşartî
Dema dîplomat li ser sînoran nîqaş dikirin, berjewendiyên bazirganî yên bihêz li nav siya xwe dixebitîn.
Şîrketa Petrola Tirkî û Peymana Xeta Sor
Ev Şîrketa Petrola Tirkî (TPC) saziya bazirganî bû ku îmtiyaza petrola Mûsilê di destê xwe de digirt.
Komplo: TPC di dema konferansa Lozanê de ji nû ve hat rêxistinkirin. «Peymana Xeta Sor» (ku di 1928an de hat teqezkirin, lê li ser wê di tevahiya vê heyamê de danûstandin hat kirin) kartelek ava kir ku British Petroleum, Shell, CFP ya Fransayê û şîrketên Amerîkî (Exxon/Mobil) dihewand. Wan «Xeteke Sor» li dora Împaratoriya Osmanî ya berê kişand û pejirandin ku bi hev re pêşbaziyê nekin.
Bandora li ser serxwebûnê: Kurdistaneke serbixwe ji bo vê kartelê xetere bû. Dewleteke Kurdî dikaribû petrolê bike ya neteweyî an bi şîrketên hevrik (wek Amerîkî) re lihevkirinan bike. Mandateke di bin kontrola Brîtanyayê de li Iraqê çarçoveya herî ewle ji bo mafên petrolê bû. Ji ber vê, şîrketên petrolê zexteke pir mezin li hikûmeta Brîtanyayê kirin da misoger bikin ku Mûsil bi Iraqê ve girêdayî bimîne, ne bi Kurdistanê ve.
Îmtiyaza Chester: Blufa Amerîkî
Di destpêka 1923an de, hema berî qonaxa duyemîn a Lozanê, parlamentoya Enqereyê Îmtiyaza Chester pejirand û mafên pir mezin ên rêyên hesinî û petrolê da sendîkekî Amerîkî ku Admiral Colby Chester serokatiya wê dikir.
Stratejî: Ev blufeke dîplomatîk a jêhatî ya Enqereyê bû. Bi soza petrolê ji Amerîkiyan re, wan Brîtanyayî û Fransî tirsandin (ku yekdestdariya TPC dixwestin). Wê ev peyam dida: «Eger hûn bi me re peymana aştiyê îmze nekin, em dê Amerîkiyan bînin nav.»
Encam: Wê helwesta Brîtanyayê nerm kir. Piştî îmzekirina Peymana Lozanê û hesta Brîtanyayê ya ewlebûna Mûsilê, Enqereyê îmtiyaz di dawiya 1923an de betal kir û îddîa kir ku Amerîkiyan armancên darayî pêk neanîbûn. «Karta Amerîkî» armanca xwe pêk anîbû.
Komploya «Madeyên veşartî»: Efsaneya bidawîbûna di 2023an de
Teoriyeke komployê ya «dewleta kûr» a domdar li Tirkiyeyê îddîa dike ku Peymana Lozanê «Madeyên veşartî» dihewîne ku Tirkiyeyê 100 salan ji sondakirina petrolê an derxistina borê qedexe dikin û di 2023an de bi dawî dibin.
Kontrolkirina rastiyan: Lêkolîna berfireh di arşîvên Wezareta Derve ya Brîtanyayê (rêza FO 371) û arşîvên dewleta Tirkî de tu delîlê madeyên wisa eşkere nake. Metna tevahî ya peymanê û pêvekên wê di 1923an de hatin weşandin.
Kok: Ev efsane bi îhtîmaleke mezin ji aliyê baskên îslamîst ve di nîveka sedsala 20an de hat belavkirin da tengasiyên aborî yên Tirkiyeyê rave bikin û komara sekuler wek «vasala Rojavayê» bêrewa bikin. Rastiya kêmbûna hilberîna petrolê ya Tirkiyeyê erdnasî ye, ne qanûnî. Dîroka «bidawîbûna 2023an» bê eşkerebûna peymanên veşartî derbas bû.
«Kurdistana Sor»: Ceribandina Sovyetê
Dema Rojava Kurdistan jê dibir, Bolşevîkan ji bo demeke kurt «Kurdistana Sor» (Kurdistansky Uyezd) di 1923an de li korîdora Laçînê di navbera Ermenistan û Azerbaycanê de ava kir.
Armanc: Ev amûreke propagandaya Sovyetê bû. Lenin dixwest ji Kurdên Rojhilata Navîn re nîşan bide ku Yekîtiya Sovyetê hêza tenê bû ku rêzê li xweseriya wan digirt.
Dawî: Ew di 1929an de hat rakirin. Stalin têkiliyên bi Tirkiyeya Kemalîst re û yekxistina Azerbaycanê dan pêş. «Kurdên Sor» di dawiyê de di salên 1930an de ji bo Asyaya Navîn hatin koçberkirin. Ev wek şerheke balkêş a dîrokî dimîne: «Kurdistana» tenê ya di salên 1920an de bi qanûn hatibû naskirin li Yekîtiya Sovyetê bû.
Beşa VII: Encamên paşê — Ji biratiyê heta înkarê (1923–1925)
Mirekeba Peymana Lozanê hema hişk bibû ku vegotina «biratiyê» hat avêtin.
Destûra 1924an û qedexeya nasnameyê
Bi rakirina gefa biyanî û misogerkirina sînoran, Komara Tirkiyeyê dest bi projeya xwe ya avakirina neteweyê kir.
Destûra 1924an: Welatîbûn wiha pênase kir: «Herkes li Tirkiyeyê Tirk e.»
Xiyanet: Xilafet di 3ê Adara 1924an de hat rakirin. Ev têkiliya tenê ya Kurd bi Dewletê ve girêdida qut kir. Zimanê Kurdî li cihên giştî, dadgeh û dibistanan hat qedexekirin. Parlamenterên «Kurdistanê» li parlamentoyê hatin bêdengkirin.
Bilindbûna Komîteya Azadi (Azadî)
Di 1923an de, efserên Kurdî di artêşa Tirkî de, ku kûrahiya xiyanetê fam kiribûn, komîteya Azadi (Azadî) li Erzurumê ava kirin. Berevajî rewşenbîrên KTC yên 1919an, ev kesên leşkerî bûn ku bi eşîran re têkilî hebûn. Wan dest bi plankirina serhildaneke giştî kir.
Serhildana Şêx Seîd (1925)
Alozî di Serhildana Şêx Seîd a 1925an de teqiya. Ev tevliheviya neteweperweriya Kurdî û berteka îslamî li dijî rakirina Xilafetê bû.
Bersiv: Hikûmeta Tirkî bi hêzeke pir mezin bersiv da. «Dadgehên Serxwebûnê» Şêx Seîd û bi sedan serokên Kurdî îdam kirin.
Mîrat: Vê serhildanê dawîya teqez a hevbendiya «Osmanî-Kurdî» û destpêka pevçûna «Tirkî-Kurdî» ya heta îro didome nîşan da. «Dewleta xeyalî» ya 1923an bûbû bîranîneke qedexekirî.
Encam: Mîrata 1923an
Sala 1923an tenê serxwebûna Kurdî rawestandin nekir; wê hebûna siyasî ya Kurdan ji hişyariya navneteweyî bi dehsalan jê bir. Têkçûn «bahoza temam» a hêzên dîrokî bû:
Dabeşbûna hundirîn: Nekarîna kesayetiyên pêşeng ên Kurdî ya pêşkêşkirina eniyeke yekgirtî (Xweserî li hember Serxwebûnê) rê da ku ew li dijî hev werin bikaranîn.
Dersa jêhatî ya Kemalîstan: Enqereyê bi serkeftî ol wek çek bi kar anî da Kurd li dijî Rojavayê mobilîze bike, lê piştî bi destxistina serkeftinê ol avêt.
Siyaseta berjewendiyên pratîk a Brîtanyayê: Împaratoriyê ewlehiya rêya Hindistanê û petrola Mûsilê ji sozên xwe yên Wilsonî pêştir danîn.
«Komplo» — lihevkirinên petrolê, nexşeyên veşartî, blufên dîplomatîk — rastîn bûn. Ew mekanîzmên ku neteweyeke bi milyonan pê bê dewlet bû bûn. Wek Lord Curzon li Lozanê pêşbînî kir, înkara mafên Kurdî bi rastî bû pirsgirêkeke ku winda nebû, lê bê çareserî girantir bû û derbasî sedsala din bû.
Rêza demê ya «Xiyanetê» (1915–1923)
Dîrok | Bûyer | Girîngiya ji bo Kurdan |
Gulan 1916 | Peymana Sykes–Picot | Dabeşkirina veşartî ya axên Kurdî di navbera Brîtanya/Fransayê de. |
Çile 1918 | Wilson: 14 xal | Soza «pêşketina xweser». |
Mijdar 1918 | Brîtanyayî Mûsilê dagir dikin | Veqetîna Başûrê Kurdistanê ji Bakurê Kurdistanê. |
Gulan 1919 | Kemal digihîje Samsûnê | Destpêka Tevgera Neteweyî ya Tirkî. |
Mijdar 1919 | Lihevkirina Şerîf Paşa–Boghos Nubar | Hevbendiya bi Ermeniyan re eşîrên Kurdî dûr dixe. |
Tebax 1920 | Peymana Sêvrê | Madeyên 62–64 soza Kurdistaneke serbixwe didin. |
Cotmeh 1921 | Peymana Enqereyê (Fransa–Tirkiye) | Fransa başûr diterikîne; Sêvr dest bi hilweşînê dike. |
Mijdar 1922 | Konferansa Lozanê dest pê dike | Înonu statûya «hindikahiyê» ji bo Kurdan red dike. |
Sibat 1923 | Têkçûna konferansê | Hevbend Mûsil/Petrol ji mafên Kurdî pêştir didin. |
Tîrmeh 1923 | Peymana Lozanê | Kurdistan tê jêbirin. Tirkiye wek dewleteke yeknavendî tê naskirin. |
Adar 1924 | Xilafet tê rakirin | Têkiliya olî tê qutkirin; siyaseta asîmîlasyonê dest pê dike. |
Sibat 1925 | Serhildana Şêx Seîd | Yekem serhildana mezin a Kurdî li dijî Komarê. |
Du sal li Kurdistanê: Ezmûnên efserê siyasî, 1918–1920 — Internet Archive
Kurdistan û Kurd: Welatekî dabeşbûyî û neteweyeke bê dewlet — Internet Archive
Peymana Sykes–Picot — Wikipedia
Têkiliyên Yekîtiya Sovyetê–Tirkiyeyê — Wikipedia
Bolşevîk û Brîtanya di dema Şoreşa Rûsyayê û Şerê Navxweyî de, 1917–24 9781350273511, 9781350273542, 9781350273528 — DOKUMEN.PUB
Siyaseta Brîtanyayê li hember hikûmeta Vilayeta Mûsilê 1916–1926
Sedsaliya Sêvrê: Mafê biryara xwe û Kurd | ASIL
Tevgera Kurdî û dawiya Împaratoriya Osmanî, 1880–1923 (Beş 4) — Dîroka Kurdan a Cambridge
Rêya Sêvrê: Kesayetiyên pêşeng ên Kurdî û pirsa biryara xwe piştî Şerê Cîhanê yê Yekem
Kurdistan di sedsaliya Sêvrê de: Gelekî cuda çawa bû mezintirîn neteweya bê dewlet a cîhanê
Şerîf Paşa: Dîplomatê ku xewna Kurdistanê didît (1865–1951) — Dîroka Kurdî
Siyaseta Kurdî ya Brîtanyayê û Kurdistan 1918–1923 — Zanîngeha East Anglia
Peymana Sêvrê — Pirtûkxaneya Dîjîtal a Cihûyan
18. Peymanên Sêvrê û Lozanê KURDISTAN
Protokola Amasyayê — Wikipedia
Derketin û pêşketina pirsa Kurdî li Komara Tirkiyeyê
Meclisa Neteweyî ya Mezin a Tirkiyeyê —
Di sedsaliya Lozanê de, Ataturk û Kurd: Beşa Yekem
Kesayetiyên pêşeng ên Kurdî û netewebûn li Anatoliyayê, salên 1890–1938 — OpenEdition Books
Têkiliyên Amerîka û Bolşevîkan bi Hikûmeta TBMM re: Yekem têkilî, 1919–1921
Ji Sêvrê heta Lozanê: Civaka Kurdî û modela dewleta neteweyî
Peymana Enqereyê (1921) — Wikipedia
Têkoşîna Tirkî–Fransî ji bo serweriya Kîlîkyayê û Peymana Enqereyê ya 1921an — Belleten
Bîranîna Peymana Lozanê | Enstîtuya Kurdî ya Washington
«Bi petrolê qirêjbûyî»? Dîplomasiya petrolê û Konferansa Lozanê, 1914–1928 — Taylor & Francis
Konferansa Lozanê ya 1922–1923an — Wikipedia
Mîrata Lozanê: Lord Curzon, peymaneke aştiyê û sedsaleke pevçûnê — Blogên LSE
Peymana Aştiyê ya Lozanê (1923) — Qanûna Navneteweyî ya Giştî ya Oxford
Peymana Xeta Sor a 1928an — Xalbendên dîroka têkiliyên derve yên Amerîkayê — Nivîsgeha Dîroknas
Dawiya Peymana Lozanê, rastî an efsane? — Middle East Theater
Sala rizgariya Tirkiyeyê — Kurdipedia.org
«Gelekî ji aliyê dîrokê ve ji bîr bûyî»: Lêkolînên Sovyetê li ser Kurdan
Tirkkirina Kurdistanê: Cîhan temaşe dike — The Loop: Bloga zanista siyasî ya ECPR
Dewleta neteweyî ya Tirkî û pirsa Kurdî