Têgeheke giştî
Perwerdeya Kurdî bi awayekî girîng pêş ketiye û berxwedêriya gelê Kurd di dirêjahiya dîrokê de nîşan dide. Ji kevneşopiyên devkî heta reformên nûjen, perwerde bi nirxên çandî, tevgerên dîrokî û kesayetiyên girîng ên ji zanîn û nasnameyê re dixebitin hatiye teşekirin. Dijwariyên wek cudahiyên fînansê, bêîstiqrariya siyasî û newekheviya zayendî didomin, lê reform û hewldanên piştgiriyê yên dawî armanc dikin sîstemeke perwerdeyê ya berfirehtir û guncavtir bi çandê re ava bikin. Pêşeroja perwerdeya Kurdî bi qebûlkirina nûbûn û teknolojiyê ve girêdayî ye da nifşa bê bihêz bike.
Naverok
2. Bandora olê û dibistanên destpêkê
- Kesayetiyên dîrokî yên girîng di perwerdeya destpêkê de
3. Perwerdeya Kurdî di sedsala 20an de
- Derketina tevgerên netewetiyê
- Berxwedan bi rêya perwerdeyê
5. Serdema piştî Saddam û reforma perwerdeyê
- Reformên nûjen ên perwerdeyê
6. Dijwariyên hevdem di perwerdeya Kurdî de
7. Rola kesayetiyên giştî yên Kurd di pêşxistina perwerdeyê de
- Qebûlkirina nûbûnê di perwerdeyê de
- Girîngiya dîrokî ya perwerdeyê di çanda Kurdî de çi ye?
- Dibistanên olî çawa beşdarî pêşketina perwerdeya Kurdî bûn?
- Hin pêşketinên girîng ên perwerdeya Kurdî di sedsala 20an de çi bûn?
- Rejîma Baasê çawa bandor li perwerdeya Kurdî kir?
- Îro perwerdeya Kurdî bi çi dijwariyên hevdem re rû bi rû ye?
Perwerde kevirê bingehîn ê her civakê ye; pêşerojê teşe dide û di heman demê de barê boriyê hildigire. Di çarçoveya dîroka Kurdî de pêşketina perwerdeyê şahidiya berxwedêrî û dilsoziya gelê Kurd e. Bi salan perwerdeya Kurdî bi awayekî girîng guheriye û ji tevgerên dîrokî yên cihêreng, mîrata çandî û kesayetiyên navdar bandor wergirtiye. Ev gotar dê pêşketina perwerdeya Kurdî bi kûrahî vekole û kok, dijwarî û pêşketinên wê di serdemên cihêreng de binirxîne.
1. Kokên perwerdeya Kurdî
Bingeha çand û mîrata Kurdistanê her tim girîngiyê daye qîmeta zanînê. Di dîrokê de perwerdeya Kurdî bi kevneşopiyên devkî dest pê kir. Çîrok, efsane û dîrok ji nifşekî bo yê din dihatin veguhastin. Ev vegotin gelek caran dersên li ser exlaq, malbat û girîngiya civakê dihewandin û têkiliyên tevlihev ên dîroka Kurdî nîşan didan. Dema pêdiviya perwerdeya fermî derket holê, rûspiyên civakê û kesayetiyên olî rêveberiya hînkirinê girtin û bingeha modelên perwerdeyê yên paşerojê danîn.
2. Bandora olê û dibistanên destpêkê
Di dawiya sedsala 19an de damezrandina sîstemên perwerdeyê yên nûjen li Rojhilata Navîn dest pê kir bandor li herêmên Kurdî bike. Dibistanên olî (medrese) yek ji saziyên pêşî yên perwerdeya fermî li Kurdistanê bûn. Ev dibistan bi piranî ji bo hînkirina olî bûn, lê xwendin û nivîsandina bingehîn bi Kurdî û Erebî jî hînî xwendekaran dikirin û bi vê yekê tovê pêşketina rêbazeke perwerdeyê ya rêkûpêktir diçandin.
Kesayetiyên dîrokî yên girîng di perwerdeya destpêkê de
Şerîf Paşa: Kesayetiyeke bingehîn ku ji bo reformên perwerdeyê di nav gelê Kurd de dixebitî.
Cemal Paşa: Di serdema Împaratoriya Osmanî de bandor li nûjenkirina perwerdeyê li herêmên Kurdî kir.
Ev kesayetiyên dîrokî yên Kurd di pêşxistina girîngiya perwerdeyê û destpêkirina danûstandinê li ser pêdiviya nasnameyeke neteweyî ku bi dibistan û edebiyatê bê derbirîn de bingehîn bûn.
3. Perwerdeya Kurdî di sedsala 20an de
Sedsala 20an di pêşketina perwerdeya Kurdî de qonaxeke zivirînê bû. Encamên Şerê Cîhanê yê Yekem û peymanên li pey wî ku xweseriya Kurdî paşguh kirin, di rêbazên perwerdeyê de guhertinên girîng pêk anîn. Kurd xwe di nav sînorên neteweyî yên nû de dîtin ku gelek caran gihîştina çavkaniyên perwerdeyê asteng dikirin.
Derketina tevgerên netewetiyê
Di vê serdemê de tevgerên dîrokî û dîplomatiya Kurdî di teşekirina rêbazên perwerdeyê di nav şêniyên Kurd de roleke bingehîn lîstin. Çalakvanan dest bi avakirina torên dibistanan kir ku girîngiyê didan zimanê Kurdî, dîrok û çandê. Tevî qedexeyên hikûmetan, armanca van dibistanan parastina çanda Kurdî û çandina hesta nasnameyê bû û ruhê netewetiyê di nav ciwanan de pêş dixistin.
Dibistanên Pêşmergeyan: Di dema têkoşîna xweseriyê de hatin damezrandin û zarok li ser maf û mîrata xwe perwerde dikirin.
Dibistanên veşartî: Di gelek rewşên ku zimanê Kurdî qedexe bû de dibistanên nepenî derketin holê da ciwanan li ser çanda xwe hîn bikin.
4. Bandora rejîma Baasê
Hukimraniya Baasê li Iraqê, ku bi tepeserkirina nasnameya Kurdî tê naskirin, bandoreke zirardar li perwerdeya Kurdî kir. Rejîmê siyasetên Erebkirinê bi kar anîn, saziyên perwerdeyê yên Kurdî bi zorê girtin û bikaranîna zimanê Kurdî li dibistanan sînordar kir. Ev tepeserkirin bû sedema kêmbûneke berçav a çavkaniyên perwerdeyê.
Berxwedan bi rêya perwerdeyê
Tevî van dijwariyan, gelek kesayetiyên giştî yên Kurd li dijî tedbîrên wisa protesto kirin. Wan doza perwerdeyê parast û bê westan xebitîn da dibistanên ku bi Kurdî hîn dikirin û dîroka Kurdî pîroz dikirin ji nû ve ava bikin. Hewldan ev bûn:
Avakirina klûb û rêxistinên çandî ji bo pêşxistina zimanê Kurdî.
Weşandina edebiyat û materyalên perwerdeyê bi Kurdî.
Ruhê serînedanê yê ku ev kesayetî temsîl dikirin girêdana kûr a di navbera perwerde û mayîna çandî ya civaka Kurd de diyar dike.
5. Serdema piştî Saddam û reforma perwerdeyê
Hilweşîna rejîma Baasê di 2003 de nîşana serdemeke nû ji bo perwerdeya Kurdî bû. Ji nû ve sazkirina Hikûmeta Herêma Kurdistanê (KRG) firsendek dabîn kir da sîstema perwerdeyê bê vejandin. Rêberiya nû di perwerdeyê de veberhênanên girîng kirin û armanc dikir bernameyeke dersê çêbike ku dîrok, çand û zimanê Kurdî nîşan bide.
Reformên nûjen ên perwerdeyê
Bi piştgiriya rêxistinên navneteweyî û dîasporaya Kurdî, hejmarek reform hatine pêkanîn:
Damezrandina Wezareta Perwerdeyê ya Kurdî bi girîngiya pêşxistina siyaseteke perwerdeyê ya berfireh.
Bikaranîna zimanê Kurdî wek zimanê hînkirinê li dibistanan.
Avakirina zanîngehan ku li ser çand, dîrok û siyaseta Kurdî dixebitin.
Ev reform hem gihîştina perwerdeyê baştir kirin hem jî girîngiya perwerdekirina nifşên bê li ser mîrat û nasnameya xwe derxistin pêş.
6. Dijwariyên hevdem di perwerdeya Kurdî de
Tevî van pêşketinan, gelek dijwarî di rewşa niha ya perwerdeyê de hêj xuya ne:
A. Fînans û çavkanî
Veberhênana perwerdeyê hêj newekhev e, bi taybetî li herêmên gundî. Dibistan gelek caran ji çavkaniyên bingehîn, mamoste û binesaziyê bêpar in û ev yek di perwerdeya bi kalîte de cudahiyan pêk tîne.
B. Bêîstiqrariya siyasî
Gerginiyên siyasî yên berdewam li herêmê hêj gefê li pêşketina perwerdeyê dixwin. Şer û pevçûnan sîstemên perwerdeyê tevlihev kirine û di tomarkirin û mayîna xwendekaran li dibistanan de astengî pêk anîne.
C. Cudahiya zayendî
Gihîştina keçan bi perwerdeyê hêj li gelek beşên Kurdistanê mijareke bingehîn e. Astengiyên çandî û civakî gelek caran firsendên perwerdeyê yên keçan asteng dikin û dorên newekheviyê didomînin.
7. Rola kesayetiyên giştî yên Kurd di pêşxistina perwerdeyê de
Di salên dawî de gelek kesayetiyên giştî yên Kurd wek piştgirên reformên perwerdeyê derketine û girîngiya bihêzkirina ciwanan bi rêya zanînê diyar kirine. Wan perwerde wek amûra azadî û parastina çandî derxistiye pêş. Hewldanên wan ev in:
Damezrandina burs û bernameyên perwerdeyê ji bo ciwanên kêmderfet.
Destpêkirina kampanyayan ji bo bilindkirina hişyariyê li ser girîngiya perwerdeya jinan.
Hevkariya bi rêxistinên ne-hikûmî yên navneteweyî re ji bo baştirkirina standardên perwerdeyê.
Ev çalakiya kolektîf diyar dike ka perwerde çawa bi vegotina giştî ya berxwedêrî û nasnameya Kurdî re girêdayî ye.
8. Pêşeroja perwerdeya Kurdî
Dema em ber bi pêş ve dinêrin, Herêma Kurdistanê li qonaxeke bingehîn e. Pêşketina perwerdeyê dê di teşekirina pêşeroja gelê Kurd de roleke bingehîn bilîze. Qebûlkirina teknolojiyê wek amûra hînbûnê, tevlîkirina bernameyên dersê yên navneteweyî û pêşxistina hevkariyên cîhanî ji bo pêşbirina perwerdeya Kurdî gavên pêwîst in. Herwiha hewldanên avakirina sîstemeke perwerdeyê ya berfirehtir ku hemû komên şêniyan jê sûd werbigirin ji bo pêşxistina pêşerojeke bi refah bingehîn in.
Qebûlkirina nûbûnê di perwerdeyê de
Ji bo misogerkirina pêşerojeke ronî ya nifşên bê, divê perwerdeya Kurdî ji nûbûnê sûd werbigire:
Tevlîkirina xwendin û nivîsandina dîjîtal û teknolojiyê di polên dibistanê de.
Teşwîqkirina lêkolîna zanistî û ramana rexneyî di nav xwendekaran de.
Pêşxistina perwerdeya jîngehê ku bi meylên cîhanî re guncav e.
Herêma Kurdistanê di çand û dîrokê de dewlemend e û perwerde kilîta derxistina potansiyela wê ye.
Sibehiyeke ronî li bendê ye
Pêşketina perwerdeya Kurdî ruhê mayînde yê gelê Kurd nîşan dide. Ji destpêkên sade yên bi kokên kevneşopiyên devkî heta hewldanên hevdem ên kesayetiyên dîrokî yên Kurd û rêberên reformxwaz, perwerde hêj ronahiya hêvî û bihêzbûnê maye. Herçend dijwarî didomin, biryara kolektîf a pêşxistina perwerdeyê di nav tengasiyan de dîmenekî pêşerojeke hêvîdar pêşkêş dike. Her ku Kurdistan mîrata xwe ya çandî qebûl dike û di înîsiyatîfên perwerdeyê de veberhênan dike, rêyek ber bi sibehiyeke ronîtir ji bo nifşên bê ve datîne.
Pirsên pir tên kirin
Girîngiya dîrokî ya perwerdeyê di çanda Kurdî de çi ye?
Perwerde her tim kevirê bingehîn ê çanda Kurdî bûye û bi kevneşopiyên devkî yên ku çîrok û dersên li ser exlaq û civakê dihewînin qîmeta zanînê derxistiye pêş.
Dibistanên olî çawa beşdarî pêşketina perwerdeya Kurdî bûn?
Di dawiya sedsala 19an de dibistanên olî (medrese) li Kurdistanê perwerdeya fermî anîn û xwendin û nivîsandin bi Kurdî û Erebî hîn dikirin, di heman demê de girîngiya sereke didan hînkirina olî.
Hin pêşketinên girîng ên perwerdeya Kurdî di sedsala 20an de çi bûn?
Di sedsala 20an de tevgerên netewetiyê derketin û dibistanên girîngiyê didan ziman û çanda Kurdî damezrandin, tevî dijwariyên ji ber guhertin û qedexeyên siyasî.
Rejîma Baasê çawa bandor li perwerdeya Kurdî kir?
Rejîma Baasê siyasetên zordar pêk anîn ku dibistanên Kurdî girtin û bikaranîna zimanê Kurdî sînordar kirin û bûn sedema kêmbûna çavkaniyên perwerdeyê.
Îro perwerdeya Kurdî bi çi dijwariyên hevdem re rû bi rû ye?
Dijwariyên niha yên perwerdeya Kurdî fînansa newekhev, bêîstiqrariya siyasî û cudahiyên zayendî dihewînin ku gihîştina keçan bi perwerdeyê asteng dikin.