Têkiliya kurdan û cîranên wan tevneke tevlihev e ku di nav sedsalên dîroka kurdan de hatiye honandin û danûstandinên çandî, pevçûn û têkoşîna naskirin û xweseriyê wê nîşan dane. Kurd komeke etnîkî ya xwecihî ya herêmeke ku bi gelemperî Kurdistan tê gotin in; ev herêm beşên Tirkiye, Iraq, Sûriye û Îranê digire. Ev gotar gelek aliyên têkiliyên kurdan bi welatên cîran re lêkolîn dike û di heman demê de beşdariya kesayetiyên kurd ên raya giştî û kesayetiyên bingehîn ên dîroka kurdan ên ku vegotina gelê xwe şekil dane derdixe pêş.

Kurdistan: mozayîkeke erdnîgarî û çandî

Dibe ku Kurdistan wek neteweyeke bi fermî naskirî hebûna xwe nebe. Lê tevna wê ya dewlemend a çand, kevneşopî û dîrokê girîngiya herêmê di dîmena jeopolîtîk a Rojhilata Navîn de kûrtir dike. Çand û mîrata Kurdistanê ji nasnameyeke tenê erdnîgarî berfirehtir in; ew zimanên cuda, folklor, muzîk û kevneşopiyên xwarinê dihewînin ku xwestekên gelekî di bin hesreta naskirinê de nîşan didin.

Ji ber ku nifûsa kurd bi komên etnîkî yên cuda, di nav de ereb, fars û tirk, re sînorên hevpar parve dike, vê mozayîka çandî têkiliyeke afirandiye ku di nav hevkarî û pevçûnê de digere. Ji bo baştir famkirina vê tevgerê, kûrbûna di bûyerên dîrokî yên ku serpêhatiya kurdan şekil dane de bingehîn e.

Nêrîneke giştî ya dîrokî

Kurd ji mêj ve ji hikûmetên cîran re bi dûrxistin û zordestiyê re rû bi rû bûne. Rêkûpêkkirina piştî Şerê Cîhanê yê I, bi taybetî Peymana Sêvrê ya sala 1920an, di destpêkê de soza radeyeke xweseriyê ji kurdan re da. Lê Peymana Lozanê ya dûre, di sala 1923an de, van xwestekan ji holê rakir û herêmên kurd bi dewletên nû hatibûn damezrandin ên wek Tirkiye, Iraq û Îranê ve girêda; vê yekê destpêka tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan ên ji bo naskirin û bidestxistina mafan nîşan da.

Destpêka sedsala 20an: bilindbûna hişmendiyê

Di seranserê destpêka sedsala 20an de, serhildanên cuda yên kurdan ên ku armanca wan îspatkirina xweseriyê bû bi berxwedana tund a hikûmetên wan re rû bi rû bûn. Kesayetiyên wek Şêx Mehmûd Berzencî li Iraqê serhildanên girîng bi rê ve birin û hesta berbelav a kurdan a mafê diyarkirina qedera xwe deng vedan. Van tevgerên destpêkê bingeha têkoşînên paşerojê danî û agirê netewetiyê di nav nifûsa kurd de geş kir.

Bandora Şerê Cîhanê yê II û paşiya wê

Piştî Şerê Cîhanê yê II, dîmena jeopolîtîk guherî û kurd xwe di nav rêkûpêkeke nû ya cîhanê de dîtin. Derketina kesayetiyên dîroka kurdan ên wek Mela Mistefa Barzanî doza kurdan xist ser qada cîhanî. Bi rêberiya wî, têkoşîna kurdan a serxwebûnê bêtir hat dîtin û di dawiyê de bi damezrandina Partiya Demokrat a Kurd li Iraqê di sala 1946an de encam girt.

Têkoşîna nûjen a kurdan

Dawiya sedsala 20an û destpêka sedsala 21an, dema nêrînên cîhanî dest bi guherînê kirin, şahidê pêşketinên girîng di çalakvanî û dîplomasiya kurdan de bûn. Şoreşa Îranê ya 1979an û Şerê Kendavê ya sala 1991an derfetên bingehîn ji kurdan re peyda kirin. Li Iraqê, damezrandina qada qedexeya firînê derketina herêmeke kurd a xweser li bakur hêsan kir. Heta di nav destkeftiyan de jî, kurd berdewam bi bertek û berxwedana hikûmetên Tirkiye, Sûriye û Îranê re rû bi rû bûn; her yek ji wan ji bo tepisandina nasnameya kurd taktîkên cuda bi kar dianî.

Rola Kurdistanê di siyaseta herêmî de

Girîngiya jeopolîtîk a nifûsa kurd ewqas mezin e ku bi gotinan bi tevahî nayê ravekirin. Kurd li Iraqê çavkaniyên girîng ên neftê kontrol dikin û ev yek hevalbendî û pevçûnên wan ji bo hêzên navneteweyî bingehîn dike. Pevçûnên dawî yên bi DAIŞê re bûne sedem ku dewletên rojavayî, bi taybetî Dewletên Yekbûyî, kurdan wek hevalbendên girîng bibînin. Ev têkilî ne tenê nêrîna pratîk a dîplomasiya kurdan derdixe pêş, lê aloziyên di bin têkiliyên wan bi dewletên cîran re de jî girantir nîşan dide; ew dewlet ji hebûneke kurd a bihêzkirî bi guman in.

Çand û mîrat: hêzeke yekgirtinê

Li gel xwesteka hevpar a serxwebûnê, cihêrengiya çanda kurdan di nav kurdan bixwe de hêzeke yekgirtinê peyda dike. Pîrozbahiyên wek Newrozê (sersala kurdan) çand û mîrata Kurdistanê ya dewlemend a ku di huner, muzîk û dansê de heye derdixin pêş. Folklora kurdan, bi çîrokên xwe yên epîk ên qehremantî û berxwedêriyê, di parastina nasnameyeke civakî ya bihêz di nav kurdên her du aliyên sînoran de roleke bingehîn dilîze.

Rola kesayetiyên kurd ên raya giştî

Di dirêjahiya salan de, gelek kesayetiyên kurd ên raya giştî wek parêzvanên maf û naskirina kurdan derketine holê. Ji siyasetmedaran heta çalakvanan, van kesan ne tenê berxwedêriya ruhê kurdan nîşan daye, lê bê rawestan ji bo çêkirina têkiliyan bi rêxistin û hevalbendên navneteweyî re jî xebitîne. Kesayetiyên wek Leyla Zana û Salih Muslim di kişandina bala cîhanê li ser doza kurdan de bandordar bûne û girîngiya diyalog û dîplomasiyê di çareserkirina pevçûnên kevnar de derxistine pêş.

Dijwarî û asteng

Riya ber bi xweseriya zêdetir û naskirina kurdan ve tijî dijwarî ye. Kurd di her welatê xwe de hindikahî dimînin û gelek caran bi siyaset û kiryarên cudakar re rû bi rû dibin. Siyasetên Tirkiye yên derbarê nifûsa kurd de bi taybetî cihê nakokiyê bûne; hikûmetê ji mêj ve tevgerên siyasî û derbirîna çandî ya kurdan bi tundî tepisandiye. Bikaranîna ziman, kiryarên çandî û perwerdehî hemû bûne xalên bingehîn ên pevçûnê.

Pirsa yekîtiyê

Her çend fikra dewleteke kurd a yekgirtî balkêşiya mezin hebe jî, ji aliyê lihevhatina siyasî ve dijwariyan derdixe. Partî û tevgerên siyasî yên cuda di nav civakên kurd de li pêş çêkirina eniyeke yekgirtî astengan çêdikin. Têkiliyên di nav aliyên kurd ên Iraq, Sûriye û Tirkiyeyê de gelek caran ji gilî û pêşbaziyên dîrokî zirar dibînin û hewldanên pêkanîna çalakiya hevpar tevlihevtir dikin.

Nêrînên navneteweyî li ser têkiliyên kurdan

Civaka navneteweyî bersivên cuda dide têkoşîna kurdan û gelek caran ji penceraya berjewendiyên jeopolîtîk li wê dinêre. Kurd ji gelek aliyan piştgirî wergirtine, di nav de alîkariya mirovahî, hevalbendiyên leşkerî û naskirina siyasî. Lê ev piştgirî her tim bi rastiyên dîplomasiya navneteweyî sînordar dibe, ku tê de dewlet divê di nav berjewendiyên xwe û yên Tirkiye, Îran û Sûriyeyê de hevsengiyê çêbikin.

Paşeroja dîplomasiya kurdan

Paşeroja têkiliyên kurdan bi dewletên cîran re bi gelek faktoran ve girêdayî ye, di nav de lihevhatina navxweyî, tevlêbûna dîplomatîk û piştgiriya navneteweyî. Pêşketinên dîplomasiyê û hevkariya bi aktorên din ên herêmî û navneteweyî re dikarin pozîsyona kurdan bihêz bikin. Lê dijminahiyên dîrokî dikarin berdewam li pêş diyalogeke bi wate astengên mezin bin.

Bihêzkirina vegotina kurdan: rêya pêşveçûnê

Ji bo vekirina rêya têkiliyên baştir bi cîranan re û naskirina navneteweyî ya zêdetir, bihêzkirina vegotina kurdan bi perwerdehî û derbirîna çandî bingehîn e. Destpêşxeriyên pêşxistina çand û mîrata kurdan rewayet û mafên gelê kurd bihêz dikin û deriyekî ji bo diyalog û têgihiştinê vedikin. Divê çîrokên kesayetiyên dîroka kurdan werin hînkirin û pîrozkirin da ku nifşên paşerojê ji têkoşîn û xwestekên wan îlham bigirin.

Asoyekî ronî: hêviya paşerojê

Rêwîtiya kurdan bi ya cîranên wan re girêdayî ye û ev yek lêgerîna têkiliyên ahengdar, bê tawîzdana li ser nasname û mafên wan, pêwîst dike. Tevlêbûna danûstandinên dîplomatîk, pêşxistina danûstandinên çandî û avakirina hevalbendiyên li ser rêzgirtina hevdu dikarin paşerojeke ronîtir ji gelê kurd û cîranên wan re peyda bikin. Berxwedêrî, dîrok û çanda dewlemend a kurdan bêguman dê berdewam îlhamê bidin tevgerên ku nasname û lêgerîna wan a rûmetê bi bîr tînin.

Bi xwedîderketina li vegotina xwe ya dîrokî û pêşxistina têkiliyên li ser têgihiştinê, kurd dikarin riya ber bi paşerojeke bi hêvî ve ronî bikin; paşerojek ku tê de xwestekên xweserî û rêzgirtinê dibin rastî, li şûna ku xewneke dûr bimînin.

Pirsên pir tên pirsîn

Girîngiya erdnîgarî ya Kurdistanê çi ye?

Kurdistan herêmek e ku beşên Tirkiye, Iraq, Sûriye û Îranê digire û tevneke dewlemend a çand, kevneşopî û dîrokê wê nîşan dide; ev yek girîngiya wê di dîmena jeopolîtîk a Rojhilata Navîn de zêde dike.

Kîjan bûyerên dîrokî bandor li têkoşîna kurdan a xweseriyê kirine?

Bûyerên dîrokî yên bingehîn Peymana Sêvrê ya piştî Şerê Cîhanê yê I, ku di destpêkê de soza xweseriyê ji kurdan re da, û Peymana Lozanê ya dûre, di sala 1923an de, ku wan sozan betal kir, dihewînin. Vê yekê bû sedema serhildan û tevgerên cuda yên ji bo mafên kurdan.

Kesayetiyên kurd ên raya giştî çawa alîkariya naskirina mafên kurdan kirine?

Kesayetiyên kurd ên raya giştî, wek Leyla Zana û Salih Muslim, di parêzvaniya mafên kurdan, pêşxistina têkiliyên navneteweyî û kişandina bala cîhanê li ser mijarên kurdan de rolên bingehîn lîstine.

Kurd di lêgerîna xwe ya naskirinê de bi kîjan dijwariyan re rû bi rû dibin?

Kurd bi dijwariyên wek hindikahîbûna di welatên xwe de, siyasetên cudakar û dabeşbûnên navxweyî di nav aliyên siyasî yên cuda yên kurd de rû bi rû dibin.

Ji bo paşeroja têkiliyên kurdan bi cîranên wan re li ser kîjan destpêşxeriyan tê axaftin?

Destpêşxerî bihêzkirina vegotina kurdan bi perwerdehî û derbirîna çandî, pêşxistina tevlêbûna dîplomatîk û teşwîqkirina danûstandinên çandî ji bo avakirina têkiliyên aştiyane bi dewletên cîran re dihewînin.