Di dehlên kesk ên parêzgeha Kirmaşanê ya Îranê de, ku çiyayên Zagrosê çîrokên kevnar ên berxwedêrî û evînê dipistînin, Yeqûb Maydeştî wekî kesayetiyeke ronî di dîroka edebiyata Kurdî de derket holê. Ev helbestvanê Kurd ê Şîe, ku di 1799 de ji dayik bû û di 1871 de koça dawî kir, bi navên Seyîd Yeqûb Maydeştî an Sey Yaqo jî tê naskirin. Wî beytên ku zarava, kevneşopî û hestan girê didan hûnandin û cihê xwe di nav helbestvanên herî mezin ên başûrê rojhilatê Kurdistanê de bi dest xist. Xebata wî, ku bi evîn, îrfan û şîroveya civakî dewlemend e, serdema aloz a Qacar nîşan dida—demeke xurtbûna împaratorî, dînamîkên eşîrî û geşbûna çandî.

Maydeştî wekî kâtibê dîwanê li dîwanên serwerên herêmî ne tenê nameyên rêveberiyê nivîsand, lê helbest jî afirand ku derbirîna Kurdî nû kir; wî ji bandorên Farisî sûd girt, lê di zaravayên herêmî wekî Lekî, Soranî û Kelhurî de rehên kûr danî. Ew pir caran bi hevdemên wekî Nalî re tê berawirdkirin û dîwana wî (berhevoka helbestan) şahidiya afirîneriya zimanî û kûrahiya manewî dike. Ev nivîsa blogê jînenîgariya Maydeştî ji destpêkên wî yên sade li gundê Qomsheh heta mîrata wî ya berdewam vedikole; li ser perwerde, xebat, şêwaza helbestî, berhemên berbiçav û bandora çandî ya ku îro di civakên Kurd de hê jî deng vedide radiweste.

Jiyana destpêkê: rehên li herêma Mahîdeştê

Yeqûb Maydeştî di 1799 de li gundê Qomsheh (an Qumsha), li navçeya Mahîdeştê ya parêzgeha Kirmaşanê li rojavayê Îranê, ji dayik bû. Ev qad, ku beşek ji herêma Kurdistanê ya berfirehtir e, tevliheviyeke eşîrên Kurd bû, di nav wan de Kelhur ku Maydeştî ji wan bû. Malbata wî neseba xwe bi Seyîdên Samarrayê li Iraqê ve girê dida û sernavê "Seyîd" da wî ku ji neseba Pêxember Mihemed bûna wî nîşan dida. Yeqûbê ciwan, kurê Seyîd Weys, di maleke misilmanên Şîe yên diwazdehîmamî de mezin bû û di nav kevneşopiyên manewî û çandî yên herêmê de bû. Dawiya sedsala 18an li Mahîdeştê bi jiyana şivantiyê dihat naskirin—gerandina pez li deştên pêlî, çandina genim li dehlên berhemdar û rêvebirina hiyerarşiyên civakî û siyasî yên civaka eşîrî di bin desthilatdariya Qacar de.

Xanedana Qacar (1789–1925), ku Eqa Mihemed Xan damezrandibû, hewl dida desthilatdariyê li herêmên derdorê wekî Kurdistan navendî bike û pir caran bi eşîrên nîvxweser re pev diçû. Cihê jidayikbûna Maydeştî, nêzî bajarê dîrokî yê Kirmaşanê, ew bi lihevkirina bandoran re da nasîn: pergalên rêveberiyê yên Farisî, tengezariyên sînorî yên Osmanî û kevneşopiyên devkî yên dewlemend ên folklora Kurdî. Zarokatiya di hawîrdoreke wisa de qedirdanîneke kûr a ziman û çîrokbêjiyê pêş xist. Dibe ku edebiyata devkî, di nav wê de destanên ku li civînan dihatin gotin, meylên wî yên helbestî rabûbe. Maydeştî wekî endamekî eşîra Kelhur, ku bi şiyana şer û piştgiriya çandî dihat naskirin, mîrateke berxwedêriyê di nav pêşketinên împaratorî de wergirt.

Ji bilî navê bavê wî, li ser malbata wî ya nêzîk kêm tişt hatine tomarkirin, lê kevneşopiyên devkî yên gundên wekî Namîwen li Mahîdeştê wêneyê maleke dîndar a giranîdayî perwerdeya olî çêdikin. Ev çîrok nîşanên naskirina destpêkê ya îrfanê ya ji aliyê Maydeştî ve jî didin; dibe ku mezheba Ehlê Heq (Yarsan) a li başûrê Kurdistanê berbelav bandor li wî kiribe, her çend helbesta wî bi piranî bi îlahiyata Şîe ya diwazdehîmamî re hevgirtî ye. Cihêrengiya zimanî ya herêmê—zaravayên Kurdî yên bi Farisî re tevlihev—ew ji bo şiyana wî ya pirzimanî ya paşerojê amade kir. Heta salên ciwaniya xwe, helbestvanê ciwan dê bandorên siyasetên Qacar, di nav wan de bac û leşkeriya mecbûrî, dîtibana ku bi nazikî agahî dan beytên wî yên tanzê.

Perwerde û teşegirtina hizrî: rêwîtiyeke li seranserê Îranê

Perwerdeya fermî ya Maydeştî li Kirmaşanê dest pê kir; ew li medreseyan li cem melayan xwend û di bingehên fiqha Îslamî, rêzimana Erebî û xwendina Quranê de serdest bû. Ew xwedî armanc û meraqa hizrî bû û bi çûna navendên navdar ên hînbûnê nêrîna xwe berfireh kir: Bîstûn (nêzî Kirmaşanê, navdar bi nivîsên xwe yên kevnar), Tehran (paytexta Qacar), Şîraz (navenda helbesta Farisî) û Qum (cihê ziyareta Şîe). Ev rêwîtî, dibe ku di salên bîstî yên temenê wî de bûbin, ew bi kevneşopiyên cihêreng ên zanistî re dan nasîn, ji îrfana Farisî heta lêkolînên stêrnasiyê.

Dibe ku li Şîrazê wî dengvedanên Hafiz û Seidî nas kiribin ku xezelên wan bandor li mijarên wî yên evînî kirin.

Tehran têgihiştinên jiyana dîwanê û şiyanên rêveberiyê pêşkêş kir, lê Qum bi ziyaretên tirba Fatima Mesûme baweriya wî ya Şîe kûrtir kir—ziyaretek ku wî paşê di jiyana xwe de dubare kir. Maydeştî ji nivîsên olî pê ve bi kûrî ket nav rêziman, felsefe, muzîk û stêrnasiyê, qadên ku helbesta wî bi mecazên qatdar û nîşanên zanistî dewlemend kirin. Ew di xweşnivîsiyê de serdest bû, şiyaneke ku rola wî ya kâtibê dîwanê temam dikir, û wekî defjenekî jêhatî dihat naskirin ku aliyekî muzîkê di beytên wî de nîşan dide.

Bandor piralî bûn. Li herêmê, helbestvanên wekî Xanay Qubadî û Elmas Xan yên kevneşopiya Goranî teşe dan şêwazên wî yên destanî û evînî. Ji bakur, Nalî (1797/1800–1855/56), ustayê Soranî, îlham da bikaranîna nûker a zaravayan ya wî; Maydeştî di bin bandora kûr a Nalî de bû û bi zanebûn ji şêwaza wî sûd digirt. Edebiyata Farisî çarçoveyên avahiyê, wekî qesîde û mesnewî, pêşkêş kirin ku wî li gorî derbirînên Kurdî guncandin. Ev perwerdeya cihêreng Maydeştî kir pireke di nav kevneşopiyên Kurdî yên başûr (Hewramî-Goranî) de—yên giranîdayî helbesta olî û destanî—û şêwazên bakur ên giranîdayî xezel û mijarên civakî.

Xebat: ji kâtib heta helbestvanê dîwanê

Maydeştî piştî qedandina xwendina xwe vegeriya Kirmaşanê û wekî kâtibê dîwanê (sekreter an nivîskar) li navenda Mihemed Huseyn Xan, serwerê eşîra Kelhur, xizmet kir. Ev peywir nivîsandina name û belgeyên fermî digirt nav xwe û hûrbîniya wî ya zimanî pêş xist. Paşê ew ket xizmeta Îmam Qulî Mîrza Îmad el-Dewle (1847–1871), kurê Dewlet Şah û waliyê Kurdistanê di bin Qacaran de. Di vê peywirê de navûdengê Maydeştî bilind bû; hevdeman ew bi fesahata wî bi helbestvan û alimên Farisî re wekhev didîtin.

Serdema Qacar li Kurdistanê ya hevpeymaniyeke bêaram bû. Waliyên wekî Îmad el-Dewle dilsoziyên eşîrî û daxwazên Tehranê hevseng dikirin û pir caran ji bo rêveberiyê xwe dispardin kesên herêmî yên xwende wekî Maydeştî. Peywira wî gihiştina derdorên elîtan gengaz dikir û bandor li helbestên wî yên tanzê yên rexneya hiyerarşiyên civakî dikir. Xebata Maydeştî ji burokrasiyê wêdetir bi hunera wî re li hev dikete; ew heta mirina xwe di peywirên kâtibiyê de ma û ew wekî platformên belavkirina helbestê bi kar anîn.

Di nav bûyerên berbiçav de rêwîtiyên wî hene. Di salên xwe yên dawî de ew çû Tehran û Qumê, yê dawî ji bo ziyaretê, û baweriya wî ya dîndar nîşan da. Kevneşopiya devkî bûyereke dilêş vedibêje: ew evîndarê keçeke bedew bû, lê bi mertî ji bo xwazgînekî din vekişiya û xwefedayiya îrfanî nîşan da. Van ezmûnan hêz dan mijarên wî yên evîna bêbersiv û hesreta manewî.

Şêwaz û mijarên helbestî: nûkeriya zarava û dilsoziya olî

Helbesta Maydeştî ji normên herêmî derket û di başûrê Kurdistanê de pêşengiya helbesta evînê kir û kevneşopî li hev anîn. Li gorî girêdana helbestvanên bakur bi pergalên qafiyeyê yên Erebî di xezel û qesîdeyan de an giranîdayîna başûr a mesnewiyên Hewramî ji bo destanan, wî şêweyên wekî dubeytî û çwarîne ceribandin û dubarekirin û biwêjên pexşanî xistin nav wan. Bikaranîna wî ya zanebûyî ya zaravayan—Lekî (zimanê dayikê), Soranî, Kelhurî, Goranî—derbirîna Kurdî berfireh kir û jiyaneke nû da biwêjan.

Mijar evîn (dinyayî û îlahî), ol, îrfan, tanz û mamikan digirtin nav xwe. Helbestên evînê, ku bi yên Mewlewî Tewagozî re tên berawirdkirin, evîndaran wekî perî an milyaket nîşan didan û coş bi alegoriya manewî re li hev dianîn. Berhemên olî îlahiyata Şîe ya diwazdehîmamî nîşan didan, bi dengvedanên gengaz ên Yarsan, û giraniyê didan axîretnasî û jiyana bi exlaq. Tanz nezaniya melayan û nexweşiyên civakî rexne dikir, lê behariyyeyan nûbûna xwezayê pîroz dikir.

Hilbijartina peyvên wî têkûz û taybetî wî bû û qesîdeyên bi pergal xwendevan dixistin ber zehmetiyan. Bandorên Nalî nîşan û biwêjên Soranî digirtin nav xwe, lê modelên Farisî motîfên şêwirdariyê pêşkêş dikirin. Dahîtiya Maydeştî di reseniyê de bû, bi baweriyê hêz digirt û beytên kûr û rêkûpêk diafirand.

Berhemên berbiçav: mersiye, qesîde û fikirînên îrfanî

Dîwana Maydeştî, ku Mihemed Elî Siltanî di 1984 de sererast kiriye, helbestên lîrîk, îrfanî û tanzê dihewîne. Helbestên sereke "Dirîj ö Taren Imşu" (Îşev dirêj û tarî ye) in ku hesreta şevê radike; "Çarenûs" (Qederdiyar) ku qederê vedikole; û "Wext-i Çepawe" (Ev dema pîrozbahiyê ye), qesîdeyeke pîrozbahiyê.

Berhemeke berbiçav "Çiraxim Daxî" (Çirayê min şewitî) ye, mersiyeya "Leyl" (Leyla), ku helbestvan wekî evîndarekî xemgîn li gorê wê nîşan dide. Helbest, bi zaravayên başûr, xema kûr vedibêje: "Çirayê min şewitî... Demekê, ji ber dilêşiya min a zêde... Ez gihîştim mala evîndara xwe ya serîhildêr." Ew ji kevneşopiya Mecnûn-Leylayê sûd digire û helbestvan wekî "Sey Yaqû" di şînê de ye. Analîz dewlemendiya zimanî derdixe holê û daneyên zaravayan pêşkêş dike.

"Demsala nû ya biharê", ku Şehram Nezerî distrê, ji normên Goranî cuda ye û Nalî dişibîne: "Her ku demsala nû ya biharê qedeha meyê dihêle... Pîroz be serxweşê ku jiyana xwe derbas kiriye." Berhemên din wekî "Dilber Tu Nepirsî" (Dilber! Tu napirsî!) û "Zahid Heramen" (Zahid! Ev qedexe ye) evîn û rexneyê li hev tînin.

Wergerên bi zimanên Rojavayî tune ne û ev yek pêdiviya xebata zanistî ya berfirehtir nîşan dide.

Jiyana kesane, ceribandin û rêwîtî

Jiyana kesane ya Maydeştî hê jî veşartî ye, lê çîrok ruhê dilovan derdixin holê. Çîroka devjêberdana evîndarekê ji bo kêfxweşiya kesekî din ruhê wî yê îrfanî nîşan dide. Wekî Şîeyekî dîndar, ziyaretan teşe dan jiyana wî ya manewî. Ceribandin rêvebirina siyaseta Qacar digirtin nav xwe, lê rola wî ya dîwanê aramî pêşkêş dikir.

Di salên dawî de, rêwîtiyên Tehran û Qumê rehetî pêşkêş kirin û îlham dan beytên fikirînê. Ew di 1871 de (an 1875 li gorî hin çavkaniyan), li Qomshehê di 72 saliya xwe de mir.

Mîrat: pêşengekî girêdana kevneşopiyên Kurdî

Mîrata Yeqûb Maydeştî wekî pêşengekî ku asoyên helbesta Kurdî berfireh kirin û bi nûkeriyên bakur bandor li kevneşopiyên başûr kir dimîne. Nîşana bi rêz a gorê wî mezinatiya wî nîşan dide. Alimên wekî Mistefa Dehqan beşdariyên wî derdixin pêş, lê lêkolînên berfireh kêm in.

Li Kurdistana nûjen, di nav vejînên çandî de, Maydeştî nîşana yekîtiya zimanî ye. Helbestên wî, ku tên stran û gotin, dengekî ku ruhê herheyî yê Zagrosê deng vedide diparêzin.

Çavkanî

Wikipedia, “Yaʿqūb Māydashtī” — Mustafa Dehqan (weşana dîwanê ya 2019) û Muhammad Ali Sultani (weşana dîwanê ya 1984) wekî çavkanî bi kar tîne.

Muhammad Ali Sultani (sererastker), Diwan-e Sayyid Yaʿqub Maydashti, Tehran, 1984 — weşana rexneyî ya bingehîn a berhevoka helbestên Maydeştî.

Encyclopaedia Iranica, “Edebiyata nivîskî ya Kurdî” (P.G. Kreyenbroek) — Maydeştî dixe nav kevneşopiya edebî ya başûrê rojhilatê Kurdistanê.

Kurdistan Shop, “Seyîd Yeqûb Mahîdeştî, helbestvanê Kirmaşanê yê di nav du çandan de,” kurdshop.net — kurteya jînenîgariyê ku ji çavkaniyên bi Kurdî sûd digire.