Dîtina giştî
Ev gotara blogê dîroka mîrnişînên kurdî vedikole. Ew rabûna wan di serdema navîn de, destkeftiyên çandî yên serdema wan a zêrîn û daketina wan a paşîn a ji ber bandorên biyanî û guhertinên jeopolîtîk tekez dike. Gotar berxwedêriya nasnameya kurdî û çandê, lêgerîna domdar a xwebiryardanê û hewlên vejandin û parastina mîrata kurdî di serdema nûjen de diyar dike. Vegotin hem têkoşînên dîrokî hem jî daxwazên nasnameyeke kurdî ya yekgirtî di qada siyasî ya îro de nîşan dide.
Naverok
Serdema zêrîn a mîrnişînên kurdî
Nasname û mîrata kurdî ya nûjen
- Rabûna mîrnişînên kurdî kengî dest pê kir?
- Bandora Şerê Cîhanê yê Yekem li daxwazên kurdan çi bû?
- Nasnameya kurdî ya nûjen çawa bi tevgerên dîrokî ve girêdayî ye?
- Îro ji bo parastina çanda kurdî çi hewl tên dayîn?
Çîroka mîrnişînên kurdî vegotineke balkêş e ku bi çîrokên desthilatê, berxwedanê û nasnameya çandî re hatiye tevandin. Rabûn û daketina van mîrnişînan, ku rehên wê di dîroka kurdan de ne, pêşketina guhêrbar a civaka kurdî û lêgerîna wê ya xwebiryardanê nîşan dide. Di vê gotara blogê de em ê rabûna van yekeyên siyasî, kesayetên giştî yên kurd ên bibandor ên ku wan teşe kirin, tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdî ya ku hebûna wan diyarkirin û daketina wan a dawî ya ku heta îro bandorê li çand û mîrata kurdî dike, vekolin.
Rabûna mîrnişînên kurdî
Ji aliyê dîrokî ve, kurd li herêmeke bi navê Kurdistanê jiyane; ev herêm beşên Tirkiye, Iraq, Îran û Sûriya îroyîn digire nav xwe. Rabûna mîrnişînên kurdî dikare bi serdema navîn ve were girêdan, dema ku eşîrên kurdî yên cuda dest bi bihêzkirina desthilatê û avakirina herêmên nîvxweser kirin.
Yek ji mînakên destpêkê yên mîrnişînên kurdî di sedsala 11an de, bi damezrandina xanedana Şedadî, derket. Şedadî, ku ji aliyê Şadî ibn Corcan ve hatin damezrandin, li deverên Ermenistana îroyîn û Rojavayê Îranê hukum kirin. Vê xanedanê bingeha rêveberiya kurdî û nasnameya çandî danî û dihêle çand û mîrata Kurdistanê geş bibin.
Serdema zêrîn a mîrnişînên kurdî
Sedsalên 15an û 16an serdemek nîşan dan ku gelek kes wê wek serdema zêrîn a mîrnişînên kurdî dibînin. Di vê serdemê de, çend yekeyên siyasî yên bihêz derketin, di nav wan de mîrnişînên Ehmedî û Amediyê. Van herêman bi pergalên xwe yên taybet ên rêveberiyê, yekbûna adetên eşîrî û destkeftiyên çandî dihatin nasîn.
Mîrnişîna Behdînan: Ev mîrnişîna li bakurê Iraqê yê îroyîn bû navendeke huner û edebiyata kurdî û hin ji kesayetên dîrokî yên kurd ên herî berbiçav kişandin.
Mîrnişîna Soran: Ev mîrnişîn bi pejirandina hem Îslamê hem jî kevneşopiyên kurdî dihat nasîn. Wê hawîrdoreke dewlemend a çandî mezin kir ku tevkariya vejîna kurdî kir.
Di vê serdema zêrîn de, kesayetên giştî yên kurd ên mîna Ehmedê Xanî berbiçav bûn. Ew tenê helbestvan nebû, lê dîplomatekî bibandor jî bû ku yekîtiya eşîrên kurdî diparast û di nav zextên derve de girîngiya nasnameya kurdî tekez dikir.
Bandora hêzên biyanî
Di dawiya sedsala 19an de, dema hêzên Ewropayê dest bi parçekirina Împaratoriya Osmanî kirin, cihê mîrnişînên kurdî dest bi lawazbûnê kir. Daketina Împaratoriya Osmanî dikare ji bo civaka kurdî wek şûrekî du devî were dîtin. Her çiqas wê derfetek ji bo xweseriyê pêşkêş kiribe jî, wê bû sedema zêdebûna zextê ji aliyê hem Osmaniyan hem jî neteweyên derdorê ve.
Gelek tevgerên dîrokî û xebatên dîplomatîk ên kurdî wek bersiv ji bo van kêşeyan dest bi derketinê kirin. Derketina nasnameyeke neteweyî ya kurd tevgerên ku ji bo yekgirtin û naskirina gelê kurd dixebitîn teşwîq kir. Bi taybetî, Tevgera Siyasî ya Kurdî hewl da ku rastiyên siyasî yên li ber mîrnişînên cuda çareser bike û ji aliyên navneteweyî piştgirî xwest da ku statûya wan fermî bike.
Şerê Mezin û encamên wî
Şerê Cîhanê yê Yekem ji bo gelek komên etnîkî, di nav de kurd jî, xalek werçerxê bû. Hilweşandina Împaratoriya Osmanî ji bo azadiya kurdan demeke hêviyê pêşkêş kir. Peymana Sevrê ya 1920an di destpêkê de xweseriyeke mezintir ji bo kurdan pêşniyar kir û bi vî awayî daxwazên Kurdistaneke yekgirtî çêkir. Lê dema peyman di 1923an de bi Peymana Lozanê hat guhertin, ku xweseriya kurdan nas nekir, ev hêvî şikestin.
Winda ya di vê xala werçerxê ya dîplomatîk de bû sedema valahiya desthilatê li herêmê. Çend mîrnişînên kurdî yên ku carekê bi pergalên çandî û aborî geş dibûn, di bin zextên derve û nakokiyên hundirîn de dest bi hilweşînê kirin. Dewletên kurdî yên berê girîngiya xwe ya siyasî winda kirin û çandên wan ên ku carekê bihêz bûn, di bin siyasetên zordest ên dewletên nûdamezrandî de dest bi lawazbûnê kirin.
Nasname û mîrata kurdî ya nûjen
Tevî daketina mîrnişînan, mîrata mayînde ya çanda kurdî îro jî dikare were hîskirin. Hewlên kesayetên giştî û rêxistinên kurdî yên cuda ji bo vejandin û parastina vê mîrata dewlemend dixebitin. Li Kurdistana hemdem, em gelek caran vejîna eleqeya bi çand û mîrata Kurdistanê re dibînin, dema ku nifşên ciwan ji bo teşekirina pêşeroja xwe li borî dinêrin.
Îro kurd li seranserê cîhanê maf û naskirina xwe diparêzin û nasnameyeke neteweyî pêş dixin ku destkeftiyên kesayetên dîrokî yên kurd ên berî wan bi rêz digire. Ew ji borî hêzê werdigirin da ku bi kêşeyên nûjen re rû bi rû bibin û ji bo avakirina nasnameyeke kurdî ya yekgirtî huner, edebiyat û çalakiya siyasî dicivînin.
Pêşeroja serweriya kurdan
Pirsa serwerî û rêveberiyê îro jî di nav civakên kurdî de bi kûrî deng vedide. Qada siyasî ya Rojhilata Navîn tijî nakokî ye, lê biryardariya ji bo xwebiryardanê di nav gelê kurd de bihêz dimîne. Ew di nav tevliheviyên dîplomasiya navneteweyî û hestên netewetî de rêyek peyda dikin da ku pêşerojeke li gorî daxwazên xwe yên dîrokî ava bikin.
Her pêşketineke nû ya siyasî bandorê li derfetên xweseriya kurdan dike. Kesayetên mîna Mesûd Barzanî û rêberên din ên kurd ji bo naskirina di siyaseta herêmî de xebata xwe didomînin. Ew mafên xwe diparêzin û di heman demê de têkiliyên bi civakên navneteweyî yên berfirehtir re pêş dixin ku dikarin piştgiriya xweseriya kurdan bikin. Bi vî awayî ew berxwedêriya tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdî nîşan didin ku dîrok bi awayekî pir mezin teşe kiriye.
Pêşwazîkirina vejîna çandî
Dema Kurdistana nûjen pêş dikeve, tevgera ber bi vejîna çandî ve diyarker dimîne. Damezrandina zanîngeh û navendên çandî rê daye ku zimanê kurdî û kevneşopî careke din geş bibin. Nûnerên çand û mîrata Kurdistanê bêwestan dixebitin da ku nifşê paşîn derbarê dîroka xwe ya dewlemend de perwerde bikin û garantî bikin ku tevî zordestiya berê ew zindî bimîne.
Edebiyat: Helbestvan û nivîskarên kurd vegotinên xwe ji nû ve dest dixin û li ser mijarên ku têkoşîn û berxwedêriya kurdan nîşan didin disekinin.
Huner: Hunermendên dîtbar motîfên kevneşopî û şîroveyên nûjen dixin nav berhemên xwe û yekbûneke taybet çêdikin ku hem di nav temaşevanên kurd hem jî yên navneteweyî de deng vedide.
Festîval: Pîrozbahiyên kevneşopî yên mîna Newrozê ji aliyê kurdên li seranserê cîhanê ve tên pêşwazîkirin û yekîtî û serbilindiya bi tevneke çandî ya wan a dewlemend nîşan didin.
Pirrengiya nasnameya kurdî
Tevneke dewlemend a mîrnişînên kurdî eslê gelekî nîşan dide ku herdem ji bo xwebiryardan û naskirinê têkoşîn kiriye. Rabûna wan serdemeke zêrîn a çand û rêveberiyê derxist holê, lê daketina wan kêşeyên ku civaka nûjen teşe kirin pêşkêş kir. Çîroka mîrnişînên kurdî tenê çîroka windayê nîne; ew çîroka berxwedêrî û lêgerîna nasnameyê jî ye.
Dema em bi borî re mijûl dibin, em fam dikin ku têkoşîna maf û naskirina kurdan didome. Bi parastina domdar a mafan û hewlên vejîna çandî yên bi pêşengiya kesayetên giştî yên kurd ên dilsoz, derfetên nasnameyeke kurdî ya yekgirtî û naskirî rastîbûna xwe zêde dikin. Ji ber vê yekê, dema em di dîroka kurdan de kûrtir diçin, em ne tenê tomara têkoşînan, lê çîrokeke zindî jî dibînin ku dikare nifşên pêşerojê teşwîq bike.
Ev rêwîtî tenê dîrokî nîne; ew vegotineke domdar e. Dema kurd di nav tevliheviyên cîhana hemdem de riya xwe dibînin, ew hebûna xwe tekez dikin, mîrata xwe ya çandî pêşwazî dikin û di heman demê de pêşerojeke ronîtir û her kesî digire nav xwe dixwazin.
Pirsên pir caran tên kirin
Mîrnişînên kurdî çi ne?
Mîrnişînên kurdî herêmên nîvxweser bûn ku di serdema navîn de ji aliyê eşîrên kurdî yên cuda ve hatin damezrandin. Ew bi taybetî bi pergalên xwe yên taybet ên rêveberiyê û destkeftiyên çandî dihatin nasîn.
Rabûna mîrnişînên kurdî kengî dest pê kir?
Rabûna mîrnişînên kurdî dikare bi sedsala 11an ve were girêdan, dema ku eşîran dest bi bihêzkirina desthilatê û avakirina herêman li cihê ku îro wek Kurdistan tê nasîn kirin.
Bandora Şerê Cîhanê yê Yekem li daxwazên kurdan çi bû?
Şerê Cîhanê yê Yekem bi Peymana Sevrê ya 1920an, ku xweseriyeke mezintir pêşniyar dikir, demeke hêviyê ji bo azadiya kurdan pêşkêş kir. Lê ev hêvî bi Peymana Lozanê ya 1923an, ku xweseriya kurdan nas nekir, şikestin.
Nasnameya kurdî ya nûjen çawa bi tevgerên dîrokî ve girêdayî ye?
Nasnameya kurdî ya nûjen bi mîrata tevger û kesayetên dîrokî hatiye teşekirin, dema ku kurd ji bo naskirin û mafan têdikoşin û di heman demê de mîrata xwe ya çandî diparêzin û vedijînin.
Îro ji bo parastina çanda kurdî çi hewl tên dayîn?
Hewlên îroyîn ên parastina çanda kurdî damezrandina zanîngeh û navendên çandî, pêşxistina edebiyat û hunera kurdî û pîrozbahiyên festîvalên kevneşopî yên mîna Newrozê digirin nav xwe û vejîna çandî teşwîq dikin.