Têgeheke giştî
Di serdema navîn de (ji sedsala 5an heta 15an) Kurd bi veguherînên çandî û siyasî di teşekirina nasnameya xwe de roleke girîng lîstin. Mîrektiyên bingehîn ên Kurdî derketin holê û mîrateke taybet û kesayetiyên dîrokî yên navdar ên wek Selah ed-Dîn pêş xistin ku beşdarî yekîtiya Kurdî û vejandina çandî bûn. Rêberên Kurd dîplomatî û pevçûnên tevlihev rêve kirin û di nav împaratoriyên mezintir de ji bo xweseriyê xebitîn. Berxwedêrî û beşdariyên wan di vê demê de bandora xwe li nasname û çanda hevdem a Kurdî didomînin.
Naverok
Têgihiştina nasnameya Kurdî di çarçoveya serdema navîn de
Kesayetiyên dîrokî yên Kurd û beşdariyên wan
Tevgerên dîrokî û dîplomatiya Kurdî
Qebûlkirina tevliheviya çandan
- Girîngiya Kurdan di dîroka serdema navîn de çi ye?
- Hin kesayetiyên dîrokî yên navdar ên Kurd di serdema navîn de kî bûn?
- Mîrektiyên Kurdî çi bûn û çima girîng in?
- Çanda Kurdî di serdema navîn de çawa geş bû?
- Kurd di rêwîtiya xwe ya dîrokî de di serdema navîn de bi çi dijwariyan re rû bi rû bûn?
Serdema navîn di navbera sedsala 5an û dawiya sedsala 15an de bû û şahidiya veguherînên girîng ên çandî û siyasî li seranserê cîhanê kir. Di vê tevna tevlihev a dîroka mirovan de Kurd roleke bingehîn lîstin ku îro jî bandor li nasnameya wan dike. Ev lêkolîna dîroka Kurdî dê beşdariyên balkêş ên kesayetiyên dîrokî yên Kurd, pêşketina çand û mîrata Kurdistanê û cewhera tevgerên dîrokî û dîplomatiya Kurdî di serdema navîn de nîqaş bike.
Têgihiştina nasnameya Kurdî di çarçoveya serdema navîn de
Ji bo qîmetdana tam a rola Kurdan li seranserê dîmena serdema navîn, pêşî divê em nasnameya wan a pêşketî bi kûrahî vekolin. Kurd komeke etnîkî ne ku bi piranî li herêmên çiyayî yên Rojhilata Navîn tên dîtin, bi taybetî di nav sînorên ku îro wek Tirkiye, Îran, Iraq û Sûriye tên naskirin de. Dema em dîroka Kurdî nas dikin, em dibînin ku ziman, çand û adetên wan ên taybet demeke dirêj wan ji etnîkiyên derdorê cuda kirine. Lê nakokiyên erdî û têkoşîna xweseriyê vegotina wan a dîrokî teşe dane.
Di dirêjahiya dîrokê de kesayetiyên giştî yên cihêreng ên Kurd derketine holê û ji bo maf û hukimraniya gengaz a gelê Kurd xebitîne. Van kesan hem di teşekirina nasnameya Kurdan a xwe de rolên bingehîn lîstin hem jî beşdarî dîmena civakî û siyasî ya Rojhilata Navîn a serdema navîn bûn. Beşdariyên wan di demê de deng vedidin û dibin bingehek ji bo têgihiştina mîrata dewlemend a Kurdistanê.
Derketina mîrektiyên Kurdî
Di serdema navîn de gelek mîrektiyên Kurdî derketin holê, bi taybetî ji sedsala 9an heta 12an. Ev mîrektî, di nav de *Şeddadî*, *Emînî* û *Hesenweyhî*, di avakirina nasnameyeke Kurdî li asta berfirehtir de bingehîn bûn. Li lûtkeyên xwe ev mîrektî bandoreke mezin li hukimraniya erdê û yekgirtina çandên cihêreng dikirin. Her mîrektî kesayetiyên dîrokî yên navdar ên Kurd ên xwe hebûn ku beşdarî mezinbûna pêkhateyên îdarî û adetên çandî bûn.
Şeddadî: Rêberê Kurd *Şemdîn* damezrandin û Şeddadiyan li erdên Ermenistanê û beşên rojavayê Îranê hukim kir. Serdema wan nîşana geşbûna huner, helbest û avahîsaziya Kurdî bû.
Emînî: Ev xanedan li beşên Kurdistana Iraqê ya îroyîn desthilatdar bû û bi piştgiriya perwerde û çandê dihat naskirin ku di piştgiriya wan ji helbestvan û zanyaran re xuya bû.
Hesenweyhî: Wek yek ji xanedanên herî zû yên Kurdî, wan di pêşxistina nasnameyeke Kurdî ya yekgirtî de rolek lîst ku komên etnîkî û olî yên cihêreng ên di bin hukimraniya wan de dihewand.
Kesayetiyên dîrokî yên Kurd û beşdariyên wan
Gelek kesayetiyên dîrokî yên girîng ên Kurd di serdema navîn de rêya dîroka Kurdî teşe dan, hevalbendî ava kirin û tevlî manevrayên siyasî bûn ku dê têkiliyên hêzê yên herêmê biguherînin.
Kesayetiyeke navdar *Selah ed-Dîn Yûsif ibn Eyyûb*, an *Saladin*, bû ku di sedsala 12an de xanedana Eyyûbî damezrand. Rêberiya wî di Şerên Xaçperestan de hêz û yekîtiya Kurdî nîşan dide; li wir wî di têkbirina Xaçperestan û ji nû ve bidestxistina Qudsê de roleke girîng lîst. Mîrata Selah ed-Dîn wek rêberekî ku girîngiyê dida dadmendî û toleransê di folklora Kurdî de tê pîrozkirin û bandoreke mayînde li nasnameya çandî ya Kurdî hiştiye.
Ji bilî Selah ed-Dîn, kesayetiyên din ên navdar *Îqbal el-Zencanî* dihewînin, mînakeke din a rêberekî Kurd ku stratejiyên fikrî û leşkerî bi kar anîn da yekîtiyê di nav civakên cihêreng de pêş bixe. Îqbal di vejandina çandî li Kurdistanê de bingehîn bû, huner û zanist pêş xistin û bi vê yekê çarçoveya perwerdeyê ya herêmê di serdema navîn de baştir kir.
Vejandina çandî li Kurdistanê
Serdema navîn bi vejandineke çandî ya zindî li Kurdistanê jî dihat naskirin ku tê de huner, helbest û lêgerînên zanistî geş bûn. Danûstandina etnîkî û olên cihêreng di nav mîrektiyên Kurdî de tevneke dewlemend a danûstandina çandî afirand. Helbestvan, hunermend û zanyarên ji paşxaneyên cihêreng bi hev re xebitîn da tevliheviyeke taybet a derbirînên çandî yên çand û mîrata Kurdistanê temsîl dikin çêkin.
Helbest di vê demê de ji bo çanda Kurdî bingehîn bû. *Nalî* yê mezin, ku wek bavê edebiyata nûjen a Kurdî tê naskirin, helbestên ku hûrgiliyên nasname û çanda Kurdî derdixistin pêş hilberand. Beytên wî yên bi mijarên evîn, bêriya boriyê û siyaseta dagirtî di civaka Kurd de bi kûrahî deng vedidan, dema wî hesta yekîtiyê ya derketî di nav eşîrên Kurd û civakên cihêreng de derdixist.
Derbirînên hunerî jî geş bûn û bi pîşekariya tevlihev di tevn û destnivîsên xemilandî de *mîrata Kurdî* derxistin pêş. Afirandina hunerê di vê serdemê de bedewiya dîmen û jiyana Kurdî nîşan dida û gelek caran ezmûnên rojane bi vegotinên mezin ên dîrokî re bi hev ve girê didan.
Tevgerên dîrokî û dîplomatiya Kurdî
Têgihiştina tevgerên dîrokî û dîplomatiya Kurdî di serdema navîn de hewldanên rêberên Kurd ji bo avakirina hevalbendiyan bi cîranên bihêz re derdixe pêş. Ev hewldanên dîplomatîk gelek caran hewl didan xwezaya nazik a hukimraniya eşîrî bi gefên giştî yên împaratoriyên mezintir ên wek Selçûqî û Osmanî re hevseng bikin.
Rêberên Kurd gelek caran armanc dikirin xweseriyê biparêzin û di heman demê de tevliheviyên zextên derveyî rêve bikin. Dîplomatiya tevlihev zewac, peyman û hevalbendiyên ku hevkariyê di navbera aliyên cihêreng ên Kurdî de pêş dixistin dihewand. Ev kiryarên dîplomatîk hem bi destkeftiyên siyasî hem jî wek amûra aramkirina herêmê di nav têkoşînên berdewam a serdestiyê de dihatin naskirin.
Di serdema navîn de gelek rêberên Kurd xwe wek navbeynkar di navbera hêzên bi hev re di pevçûnê de bi cih kirin, di nav de împaratoriyên Bîzansî û misilman. Mînakek di hewldanên rêberên Kurd ên sedsala 11an de tê dîtin ku li hevalbendiyên bi Împaratoriya Selçûqî re digeriyan. Ev hevalbendî şarezayiyeke baş nîşan dan, ji ber ku rêyên veguhastina çandî çêkirin, bi taybetî di çarçoveyên perwerdeyê de.
Dijwarî û pevçûn
Ezmûna Kurdî ya serdema navîn ji dijwarî û pevçûnan bêpar nebû. Lêgerîna xweseriyê gelek caran Kurd xistin nav agirê têkoşînên mezintir ên jeopolîtîk. Hin ji pevçûnên herî girîng ji Şerên Xaçperestan ên berdewam derketin ku tê de rêberên Kurd ên wek Selah ed-Dîn di parastina erdên misilmanan li dijî dagirkerên Ewropî de bûn kesayetiyên navendî.
Herwiha nakokiyên navxweyî yên di navbera eşîrên cihêreng de gelek caran hewldanên avakirina eniyeke Kurdî ya yekgirtî asteng dikirin. Ev parçebûn berxwedana bi bandor a mîrektiyên Kurdî li dijî derbasbûna hêzên derveyî dijwar dikir. Pevçûnên biçûk ên berdewam di lêgerîna çarenûsa xwe de hem paşketin hem serkeftin anîn. Tevgerên dîrokî û dîplomatiya Kurdî di vê çarçoveya tevlihev de hem berxwedêrî hem xweguncandin nîşan dan.
Mîrateke mayînde
Bandora Kurdan di serdema navîn de bingeha têgihiştinên hevdem ên nasnameya Kurdî danî. Berxwedêriya ku kesayetiyên dîrokî yên Kurd li hember dijwariyan nîşan dan vegotineke dewlemend a sebat, xweguncandin û serbilindiya çandî ya ku gelê Kurd pê tê naskirin temsîl dike.
Îro vejîna zindî ya çand û mîrata Kurdistanê dilsoziyeke mayînde ji vê mîrata dîrokî re nîşan dide — çandeke ku tevî dijwariyên di dirêjahiya dîrokê de hatine jiyîn pêşketina xwe didomîne. Beşdariyên pir ên kesayetiyên giştî yên Kurd di vê serdemê de mîratekê sembolîze dikin ku îlhamê dide nifşan hem li hundir hem li derveyî civakên Kurd.
Qebûlkirina tevliheviya çandan
Dema em li rola Kurdan di serdema navîn de difikirin, em tevliheviya çandên ku nasnameya Kurdî diyar dikin tînin bîrê. Rêwîtiya wan a dîrokî beşên girîng ên çandî, dîplomatîk û siyasî dihewîne ku di vegotina berfirehtir a dîroka mirovan de tevlihev dibin. Têgihiştina van têkiliyan îmkanê dide me ku kûrahiya mîrata Kurdî û sebata gelê wê bi qîmet bibînin. Dibe ku serdema navîn tenê yek ji gelek serdeman di destaneke dîrokî ya dirêj de bûbe, lê di teşekirina pêşeroja civaka Kurd de roleke bingehîn dilîze. Bi naskirin û rêzgirtina van beşdariyan em hem têgihiştina xwe ya dîroka Kurdî hem jî vegotina mezintir a mirovan dewlemend dikin.
Pirsên pir tên kirin
Girîngiya Kurdan di dîroka serdema navîn de çi ye?
Kurd di serdema navîn de roleke bingehîn lîstin, beşdarî veguherînên çandî û siyasî yên Rojhilata Navîn bûn û nasnameya xwe teşe dan ku îro jî dengvedana xwe didomîne.
Hin kesayetiyên dîrokî yên navdar ên Kurd di serdema navîn de kî bûn?
Kesayetiyên navdar Selah ed-Dîn (Saladin), ku di Şerên Xaçperestan de rêberî kir, û Îqbal el-Zencanî, ku yekîtiya çandî û perwerde pêş xist, dihewînin.
Mîrektiyên Kurdî çi bûn û çima girîng in?
Mîrektiyên Kurdî yên wek Şeddadî, Emînî û Hesenweyhî di navbera sedsalên 9an û 12an de derketin holê, nasnameyeke Kurdî ya berfirehtir saz kirin û bandor li hukimranî û çandê kirin.
Çanda Kurdî di serdema navîn de çawa geş bû?
Di serdema navîn de li Kurdistanê vejandineke çandî rû da ku bi pêşketinên huner, helbest û zanistê derket pêş û beşdarî mîrateke çandî ya dewlemend bû.
Kurd di rêwîtiya xwe ya dîrokî de di serdema navîn de bi çi dijwariyan re rû bi rû bûn?
Kurd bi dijwariyên girîng re rû bi rû bûn, di nav de pevçûnên ji Şerên Xaçperestan derketin û nakokiyên navxweyî di navbera eşîran de ku hewldanên wan ên xweserî û yekîtiyê asteng dikirin.